Архів
лемківского радия

Всору сы был Подкарпатя Знаний русиньскій учений кандидат фелючніх наук культурный діятель Подкарпатя книговыдаватель новенар історик літературы професор Інститута Русиньского Языка і Культуры Пряшівского Університета Валерий Падяк розказує слухачам Гурусу Русину Подкарпатя про своє дітвацтво і молодост Рожений в Уж урдівну оповідок про вандруваня діда до Америкы його оповід все і ушколюваня в <unk> школі Уж дає науціня Уж руску університеті і дала роботу в селій шкулі на Радванці Розказує наші рой про перші кроків в науці по кєровництвом знамну кіівску оціну посилям Мик лухыте голусну Русину Подкарпатя єзнал уж родили сте ся уж роді у <unk> році айбо мала оцуз на вашым стужыці і знал уж вас был дійсно такій розумний прагматичний дідо якій з Америкы принюс два куфора гашобору тых куфорах Я о цій сий істориі хоц уж бы наші слухаці тоже про ней знали Дяку Красноже сте пришли брати інтервю направду знаєте жытя каждого чловіка дакули детермінованоє тыми людми котры коли нього одермінованы тыма обстоятельствами тыми социяльныма і політичныма дакули условими Направду я ся вже родил уж уруді Уж о томуй дюм ятую у тій хыжы де ми береме інтервю Я прожыл ціле своє жытя То значыт лем перві пят років мы жыли в Ужгороді де спо квартиры ходили а дале як то кажут уж жыли всі в хыжы і пришли сме до Ужгорода не зато бо обыглядате ту щастя а так ся складала ситуация бо на селі в тотый часи вже не было што робити коли од вас забрали вшытку землю коли вас розкуркули многы теперішні ґенерациі ани не знам што такє рускуркулювати муй дідо котрий аж так добрі знал русийску бесіду но коли з ним зачали говорити же вас будут рускуркулювати а вун бабі пояснял же іму комплімент зробили был лаґ Бу розкулацівать вам куляк то значыт вым муцний як то кажут А наш старий дідо направду дис зачынає нашу нову таку нову історию нашу роду бо были сме многых фамілий одходили сме жыли сме Вселкарпатскому реґіоні тоє на єдному боці граници то на другому боці границі были сме і з лемківского рода но а в середині ХХ ст перешли сме ани не перевал бы там такій маленькій перевал Бескід улюбні што фактычного Три села і поєдины по другій бік жыют і так же сме попали у село Ставноє так і од середны XIX столітя был такій священник Лендєль котрий выл ся никому нашому селові котрий знал ся на істориі і написал історию нашого села так же попали сме фактычно наша файта і ся девятнадцет фамілій котры перейшли з того боку з лемківского боку Попали сме в історию книжка была выдана на кінцьові ХХ ст в Будапешті тай же даколи кєд маю інтерес іду чытати ту книжку бо на помадярскій ци по русинь туди ся писало по мадярскій выдавало ся по мадярскє то треба розуміти же конец <unk> ст рокы то все было по мадярскє Но факт же то книжка є даколи єй треба перевидати так же наш рот фактычной села ставноє то інтересні села на єдному буці то є теперішня трой границя то значыт два кілометры од нас была польска земля або польска держава там пар кілометрів уже через нацийональный парк ужаньскє нацийональный парк або парк полонины як кажут Словакє Была вже словацка держава но а мы кєд пасли коровы все мусили уважати жебы корова ани направо або не втікала бо кєд втіче доправа та втіче на Полякы А кєд наліво то словати проблемовы а была велика проблема вертати бо пограничникі є там была зона така што не мож была там ходити ни пасти Іщы до границі самой не так як ти першу границя пару метрів а тоди было дакілько кілометрів і кєд корова попаде там то до березного березному треба было выкупити ту корову і є ясно іло што діти кіт ситуацию быхы кажды пришло ся корову выкупити ту выкупу такій што даколи то была місячна платня робочого на заводі Так же треба было выкупити свою корову так же мусили сме уважати кажда корова мала свой тот звоно чылингу і чули сме каждий знали сме своє так же бігали сме жыли сме Нацийональному Парку то значыт села Стужыт ся загорб ставноє Ставнує великоє село до тепер великоє село до <unk> тис люди в нашому селові і вно было домінантой най <unk> сел котры были долго і от з того села ясно што бідні люди кулисі переруситу вывыну наш старий дідо прадіду ішол до Америкы гы елементарно заробити даякы грошів Вон лем пришол до Америкы зачала ся І світова война вертати ся не міг думів ясно і діло же кєд бы м ся вертал пішол бы нову войско новосточный фронт як правило ішли з Мадяры ци на італияньскій фронт ся міг бы загріміти і лем по войні он собі хоці жыл под Пітсбургом то значыт гомстит по макій спорт Макєй спорт під Пітсбургом то такє маленькє ани єст то не села то де ся робило де были высокі пеци і хлопы нашы ту были знайте но медвідь моґід на діда попозерати на руку його коли ситручний в Пітсбургові сфотоґрафувал на своі <unk> лопата рука была то двометрові высокі хлопы тя знали тягати робили на тяжкых роботах то значыт Робили на высокому пецу і то шыниска мы може зробили то термін высокій пецуд шудомін на пічках і ясной діло або уж на шахті або бабанні ками та Кубані або на тому там тре было велику роботу ясно што і каліціли ся і наш дідо пришол з калічений із Америкы но але Притягнул два великы куфры куфриды з доларом і золотом і з там вшелякыми іншекыми такыми знаєте дрібнотками котры американьскыми штучками за котры ту янес не знали а другій направду притягнул цілий пулний куфер книжок А ся вон был колекцийонер ждо чудно бо то были прості люди то не была аристокрация то не были дворяне то не были яка я не знаю там нотарі ци з церковного то были прості селяне але вон был аристократ то і в колекцийонуваня в он собі зберал трансатлянтичні шіфы Такі поштові карти котры в Америці выдавали ся і от ум нас была полна колекция коли дід вагдис бысі бабо Можу іти на піт можеш солодкій мой і одбала міні плахту на подія служе полний піт сіна бо ся косило много дідо купил до <unk> гектарів земли не была то лем ураница До кінця был єден з тых десят може має багатых люди ужаньской Дулины Но были то поля не дес по череямху де ся ходило на два дни кусити де ся сушыло сесино пак ся на страпачкє тото вшытко накладало ся дідо привіз собі плян америцкій хыжы із Америкы то значыт подля того пляна поклал собі Не было то бідно як підпозерал свою фотоґрафію в дворіг же в <unk> році напроти стайні так стайня нас была крыта шынґлю не Сольомо а шынґлю была крыта Американтош то значыт раз на ріку не ся зберали десь даякому силові бы з тот з того тела тот з того ся договорювали от діда было коція даяка яка везла його на то село де они два три дни гостили ся пригадували субітам як то было в Америці то было легко тяжко і так дале І так вони ся тота Американтуші тримали ся як удільна каст Ноа Ясно і діло што коли дідо пришол із купіл землю ішол до Ужгорода брати пожычку бо выл Американец му треба розуміти вын же розуміл ся на тому бізнесові жебы ставити хыжу жебы ставити стайню пилевню жебы то все было великоє жебы то было солідной всоной так я выростал у тому што На єдному боці я вже пришол на світу же тоди коли нас уже розкуркулюли і не было земли так же діти мусили іти по світі десь глядати собі роботу дахто пристал стал част файты то стали учытелі част файты стали робити на желізній дорозі там ци єдну роботу ци машыністам єж жеставали аміняньо Іван стами старший з <unk> р народжыня то він одішол служыти і там уговорили жебы ся записал до усвісрочникє так же вунса записали <unk> років служыл як вояків от уже як вояк служы Ужурді зато мы і пришли жыти до Ужгороды Но але дідству было поязано і <unk> было такого од мая місяця до септембра жебы я деся піонерскых там знайте таборати зочывал того не было бы лем в село сільска робота Косити вычыстити стайню до кінця дотеперішнього часу тоту роботу вычыстити стайню я тримал лу як задашто такоє знаєте Но природно є на тілько же ты не можеш тамтого ганьбити ся або сішы добрі вычыстити станю то значыт то была велика повага до той маргіды котрой кур не горміла нас або то молоко знаєте І як ули кажут што єл тых баба іде здоєти корову а ястолу коло бабы і такой перлой горня теплого молока я мусил выпивати при бабі бы баба то контролювала бы од народжыня я был дихавичний то є до кінця наш русиньскій термін дихавічний типілю нас говорит астмас Астма да і отут народжыня Астма і мати моя думаю што вона як молода вона ся старала коли я был хворий дано штонды туды парити ногы треба было якій гурцічників накладати банкі якій скласти а баба котра была Мало ошколювана але котра была жела была частю той природы вона знала і вружыти вона знала і зілля і вона знала як лічыти нас од каждой літо я мусіл проходити тоту терапію вєдно з бабов то значыт і пасты коровы і рано баба досте часто было такоє што баба брала мене од іщы сонце не стало баба брала мене і мы за три кілометры ішли в ближній там лісок досте інтересний як коли через <unk> років попал тот ліс А там роззавітрів така што там фактычну букы вони не такі прямі ровні а внушы покручені то як фантастично што такоє знаєте із із даякой ани не знаю казкы бо они вшыткє покручені і водба мене там водили як при чому лем выйшли сме і з хыжы пройшли сме од Пругін до річкы а по Берешкові сондали Кєзняти І босу мой бабо так болят на ногы бабо так судіт а ніт зл солодкій мой ні Ты выдержыш то і так три кілометры по Руси і треба повісти што од того часу я ся прівчіл высий ходити по Руси Бо то такій лік котрий дає нам природа і люди Далежы ногы котры пак горят такы му одрусило того же тут од контрасту так же баба не была така вже і як не ушколо накєд вона розуміла ся і на зілю і на тому што дітвакови треба і так тву тву тву да коли я позералу же старший чловік же моі студенты хворі каждий тыждень а я роками ходжу на роботу і не позволяло собі хоц єден ден іти на бучний на бульнічний дабы на налікарняний ци як кажут украі на Украіні В яві з часу роботі і з часу двіганю як то кажут ну і от тота ностальгія з тым повязана і з моім дідом і з прадідом і з ціловайту і з тыма коровами і з тыми забавками котры мы собі знали бавити ся наженами коровы сюл дівкы дві три дівкы значыт доглядалут мы собі накладеме угінь ясно і діло што все ішол у ліс мал даяку торбу там де все баба приправила іс в шлабликах пустівти была соль мы то вказали не крумплів нас ґарбудзы наші села то была главний символ як ся тотличе ґарбудзы даякій хліб із мазцю І студена водай з студника і єм даякій назберати в лісі малины і даякі ягоды і я ся навчыл тоди єсти білі грибы сурві і дотеперішнього чыслу я можу собі якшу я вижу я просто єм як яблико іх і додаколи мене выручало в бізнесові я хочу повісти І от такы як то кажут мы жыли в тому же на єдному боці сі обставало ялже моє дідство і ся обставала тота слава діда якій был славний якій был великій якій был багатий якій мал все і на другому боці мы уже не мали землі мы уже были бідні І так помали вся файта діти поступно мусили ся розходити ся і ти глядати щастя по світі ну і так мы пришли до Ужгорода і так з того чыслу уже фактично мути смати прожыли веце як <unk> років єдну рудиню так же мож повісти што успішна родина або ниже успішна не подля теперішніх стандардів коли два три рокы розбігли ся так же я з того часу туй і у мене і так на єдному боці Ужгород то было што елітне то што сму цалком інше коє я тот пригадую по воєнный Ужгород піз <unk> років од <unk> <unk> аж до дотеперішнього часу рукє то всю як ся уж розставил і є даколи памятал же я приходил тамісі комбайном поле зберали а тепер стоят величезні хыжы і Я уже ани ся не урєнту деяка вулиця а на другым боці то моє село котроє все обставало ізомнов котрой было дашто такоє як знаєте притягало ня і коли треба было іти до село то я бігалом на село і од рана до ночі в Сносильові і моя оті рыбы лапати і пасти коровы вычестити стайню і там покосити і просто на грибы а ліс <unk> метрів дуже был сюп не ліс а сюп а на другым блоці ліс і на верх там до черямхі То все такы прикрасні фантастичні істориі мого жытя і моє дідство котре фактично мене дес закаляло но може бы мі ся сказал знаєш коли я был цалком малий а то шо ся запамятало на Різдво то Битлегем І село великоє так не ходила неєден Битлегем ходило дакілько І я малий сякал на тот Бетлегем нас так выйшло што дідо як прийшол поставил собі хыжу самому нижньому ідеш долину селом то ты приходиш на послідню хыжу то была наша хыж На беріз річкі Уж В фантастичні прикрасні пейзажі ісі і казали же там дес де мы поставил дідо постал хыжу была перва ся з стлітя ци стлітя перва деревяна цико нашому сильові пакій перенесли вышній кінец бо село там ся розрустало в тот бік а ту і фактычну част села то же одділила ся і стала тепер то село загорб а тоди то было част товного ноє ясно і діло што Різдво і Бетлегем то мы ся ладили як діточкы вязали сме з сіна такы жуты кажду яблінку кажду і грушку треба было позавязувати обородила дідо заносил сіно порозміту о типу хыжы ставили ся єлинка і моі діти лігали путу єлинку дашто такоє романтичноє отячека тот Бетлегем Зи представте бо коли писал книжку я писал за русиньско народной театральной дійство Бетлегем то направду театр бо молоді люде сы хлопы Вєдно і з дяком сільскым примом договорювали ся цілы ролі вот они ішли од хыжы до хыжі і з тым бетлегемом тотуди ся зберали грусі на церков ну і ясно кажді хыжі ся гостили Єден бетлегем бы не выдержал тілько гостити ся так же было дакілько і от в нижньому кінцьові коли уже ся кінцяло приходил Бетлегем сходили ся у нас у хыжы і там уже ся гостили там уже мало одпуцівали і тот но але і ся до того я маленькі первий раз хотіл на тот бетлеген попасти но а старсі а той мушу повісти што од моя мати она была старша невісткы Дай же я был старший сын я был первий внук у тіфайті Ясно і діло што самоє великоє почестє до того первого внука але баба баба при тому што уже невістка родила баба продолжувала тоже роди так выходило што мішкоганя то мой стрику стріна і янос році мы были практично так єден за другым ішли Но і тоты старші ясно шу вони мене мо де ся крутили крутили помали і вывітрили ся бо ім не хотіло ся тягати мене там до того вшытко Я обстал од низ бабу Я рішыл же но я не знаю колькоту років были <unk> кулько Я іду на бетлем але зимы тоды якы были Я то памятало што выкопували у снігові лем такє дікункы такє око і по тому лем мож было ходити і я был маленькій то мені воно было скоро по голову ци по шыю тото То ты то ті сніжні такі закоплы та от я іду іду до сусідів чую же там співают там шы сміют ся там гойкаут тоди ани світла не было і ся електрыкы не было і лем свічка світила но я зайду на тот двір двір красно выметений вшыток сніг вынесений аж до загороди Але двір цалком пустий і лем тот і обоболоковицю світька четам чути же люде там ну і я з того же тепер зайти ци не зайти раз ся отваряли дві си представте выходит чорт Великій чорний червений язык і ся палиц сумає він як мене увиділ як за мною вхопил ся А я ся напудил того чорта та тілько бо про мене то все было жывоє то все была природа то все было на тілько натурально я ся розвернул а де тікати тікати можно лем просто а до права до ліва не мож Я розумію же вым уже не выдержал та вышол бо му треба было выйти як правда В своіх потребах было так гости лиси як то кажут ясно А він то минено як на дідвака хотіл напудити і вутум зо мном біжыть Я то на цілоє своє жытя запамятал Я втікало чорта і кажу сам собі не дай ся не дай ся не дай ся такє втікут сярда гри Але тото стало символом мого жытя Я цілує своє жытя што бы ни было є все сам собі повторю тото сло тото речыня не дай си Во так я з тым жыю і вот так романтично є жытя на селові ясной діло при дідукові при бабі бесіда была лем русиньска ниякой другой бесіды не было і коли отиц наш через село ішли воякы отец все знал гостити то значыт заходили там де мож было зайти через річку тым тыми великыми автами воєньскыми вони заходили вряд клали тоты лута і гостили си <unk> годны гостили ся Што я запамятал Моя баба котра накрыла нас стіл бо то Іванко солодкій мой Ванцю то пришол старший сын так а то все на моіх оцях бы я жыл там Так і от вони ся гостят і сидят тоты офіцеры і Русияне і Украінці єдного памяталу бойко другой сітам якась наюк фамілия там де си з Волині ци што моє што вони вони знают русиньску бесіду і украіньску Моя баба сі клала мене на коліна і кажеш Перекладай мі ні бо я же нас в Уж груді Я уже розуміл бису але вона не розуміла ани слово бо про ней жыва русиньска бесіда то была жыва русиньска бесіда украіньска мова то была оддільно украіньска мова а русийскы язык то был росийскій язык Бот у неі яку нормально абсолютно все укладало ся в голові се є моє а се чужоє І так єй мусіл перекладати даколи я уже вертал ся і з Ужгорода і вона даколи казала же кажено чекаю неділю прийде о тиста а вын мі пояшоти хочеш я казал бабо дайте мі вірьовку Она казала та што ты хочеш або треба повісти бабо дайти ми му туз або шмарву або сішус але я вже вылчіл то або зонтік она каже Припало бы так амбрелу тих ге ге І вотіхыл такіх нюансів мом жытьові там я пригадую дотеперішнього чыслу То были такы добрі рокы на то жебы знати свій народ в первим ряді знати своіх люди З велику повагу все одношу ся до простых сільскых людей до хлопів они выносливі они знаєте каждий з них як битяр сильні муцні они вшытко можут вынести в свому жытьові З того часу практычно як лис так мене умому жытьові оязно єст з селом то што ідеально є то добро є то найліпше єй я бы повіл Перве што я скончыл ж роді школу а то близко од мене А тоди коли я ішол до перого класа то ся не выберало што ту буде украіньска русийска ці яка в нас были два вариянты А вець сема школа нарадванці то іти од центра до семой школы або іти в бік центра а то буде <unk>a На єдному буці позволяло ся украіньство на другому буці все ся сокотило жебы украіньство было такоє як бы то повісти лем вітринноє было не переростало глибокоє розумліня нацийональны вопросы і вод приміром перва школа сама така елітна уж уродяти ся в ціло всю панство туди не мож было ніх выкадати учыл ся анґлийскій язык і кєд говорили на науках по украіньскій то уже павзах на перервах говорили ся лем по русиньскы Як телевізия приміром на Закарпаті в нас была цілий день была русиньска і лем дис новины по украіньскій і з Кыєва ішли дес у <unk> Коли вже вчелядник спал а новины по украіньскы давали так же давадай год біды буде просто було буде головной Тілько ту годин має быти украіньско Ясно діло што всє было по русиньскы вшыткы говорили по русиньскы коли ты приходил на село носиловіл же тото не было платне то значыт тото уж не діло На селові была русиньска бесіда і кілько было тисні говорил приміром по русиньскій ци там по украіньскій ся не говорило а в выску лем говорило ся по русиньскій то іщы лем хотіл іти думіл алже ся гыртанка му кривила бы він уже мусил переходити на русиньску бесіду бо баба бы лем не порозуміла кє бы він говорил Даяк іншак ани по нашому значыт лем по свому то было і так діти ся бояли то же старшы лже своі діти мали але бояли ся бабы мати матері бо мати бы оповідали што думає на тото так же Нараз была лем єдна бесіда і яни не памята памятам жебы носилові колишшос горіло Хіба што начальник дакій приходил контролювати шыбыну напаску жебы до церкви нешли учыни ялосішой та тудистым начальником треба было приказувати або як сіль скоє свято приходили урядникы та то а так і в школі даколи я мушу повісти в первых класах Учытелькі говорили з дітьми лем по русиньскы бо діти розуміли турді Ні уж уж лем тіст по селах нашых Я чом говорю бы я даколи ходил на тоті уж як старшы чли ходил ну кєдішол на село та ішол до школыл сісти на послідню парту жебы видіти там моі родичкы Малі дівкы як ся учат ци волушні ци нітсе яку одвічают так я тото собі примітиш цым дальше сило центра тым легше было у школі говорити по русиньскій з дітваками но але тут вопрос такій Там была така ситуация што Пак приходили комісиі або директор коли до учытелькі учытелька по русиньскы то он полукові розборбил знаєте тото слово сте повіли по русиньскы тото слово треба по украіньскы повісти тото не можете говорити тото і так дзьобали дзьобали то учытелі поступно переходили на украіньску бесіду хотя правильно было з діточками в первых третіх класах говорити по русиньскы бо вони розуміли русиньску бесіду і даколи то мали маленькій хлопіц так хоче прирозказувати тоту історию котру ом вылучыл ци там то оповіданя переказати ци што вун готовий бо вун тоту а коли му десят раз повіш поправиш гы тото слово І в сям жебы Юры пустит ся он яка пропаде пропадат і вон уже не хоче говорити А коли те з ним по нашому і то де дітучкєру зцвітали Я то і тепер той я так виділ же тото треба практикувати розуміти бо діти Своє бесіда то є своє бесіда Дєдвак розуміє материньску бесіду поступно Дідвак може хоц якій низкы язык выучыти Слухыте голусти Русину Подкарпатя Ой на горі Два дубы два дуны О під Два кло Розказую два Розказую дівоці мале конек о я велеконе дівця воды брало і з романом розмовляло брі знай Мойчутя но моцку выда тай бігада од Naє голод має а сто маче слід має камін росте без горіня сой серце плаче злізен голівы А я як вы мене зазвідали я скончыл школу ту і хотіл поступити університетриці поступал університету Два разы є был неуспішний я іш удульвувал на факультет журналістикы але порозуміл што я там ну то уже было вєдко Уже пак я розуміл же система блата система корупциі то все было просто прушыто єнитками вся система а я был і з простой родины ани роботників робочых ани селян бо тис был якій Воєннослужы то мен мы были служы про слойка лем <unk> процентів студентів могли быти одслужех а значыт же каждый раз я был неуспішний Но і третій раз я же выбрал собі росийской одділіня Ужгородского Університета а чом я выбрал Я вже знал же я провалю ся я выберу собі русиньской одділиня бо там была найменьша корупция у Жрудскым університеті І фактично коли отец ішол просто там уже зазвідати же ци я маю шансу выказали же хлопец хлопец ну та давайте нам хлопця бо мы хоче ме хлопців Але я мушу повісти же Яне з Ганьовнику бо уже по первій сесиі я мал ушыткы пяткы то значыт я был найліпший студент на тых <unk> студентів котры учыли ся на курсуві і фактично на <unk> студентів бо нас было мадярско одділіня украіньско одділіня русиньско діліня уж довєдна нас было ст студентів я не был най гірший Я все был такий ліпший І от я хочу повісти што коли я вже знал же є стану студентом я приприбіг попозарати на філолоґічний факультет ціє моя фамілия в списках як абітуриянты вони зачынали з горы чытати спис а я вже порозуміл же треба чытати поджервеном цяров што знизу котры не пройшли але ся малут шанскы Дахто выпаде і я до Цяры дойшол і думаю не є мойой фамілиі там попозерал на Цару а на Цяров як раз друга фамілия то є моє І так як розуміл же я стал студентом я побіг до бібліотекы за літо жебы ся прочытати якій книжкы но а як чытоны а то пасаже была бібліотека уж но які книжкы Я кажу дайте мі на букву агы ге Мені вынесли айбе там значыт бістужева там баратиньскыва і з ціковыстам вынесли я то всю поза бравдумів І каждый ден чытал пак думаю но тепер буква Леп пак я вже порозуміл же так ся не чытає бо не мож так іти за бібліотеком треба даяку систему бібліотеци выробити собі І так поступно я вырубіл систему коли я пришол учыти ся то ясно і діло што на даякому етапі коли я уже много єс знал і мушу повісти же уже на третьому рочнику на третьому курсі выкладаці університета они были доста одповідальні і я хочу повісти же они были добрі педаґоґы Они уже кликали ня на катедру Ідаколи каже Валерий так задіт на катедру ци хочете цям ци сішыт такой і мені казали вот вызнаєте вы на доброму путі Вот коли выс кончыте мы вас покличеме до нас робити Я дес уже на четвертым курсі я уже прекрасно знал што я може буду робити на університетскій катедрі мені было інтересноє вшыткоє То значыт была бакалярска робота на другому курсі з языка я писал і з языка была на трьому і з літературы я писал і з літерат на <unk>ому курсі назад была научна робота писаля Яписал Я писал четверту на тому была уже дипломна робота я писал дипломну роботу І што інтересноє што уже то дине <unk> курсі Я пішол на ректорат просити си ци можу я достати комендіровку бо нял пустили робити до Москвы до Центральной бібліотекы в Москві бо я бы хотіл зберати материялы туди я ся заінтересувал ціскым лінґвістом Матизіюсом його творы тяжко было найти дес ту в Украіні і єдну книжку будві я найшол лем у Москві так же я уже ішол до Москвы уже конкретно зберал своі материялы як уже научну хоц был ся студентом четверту курсу і так я Досто успішно скончыл університет мене червений диплом то значыт годнота мого диплома была не синій а червений диплом то значыт высша як у другых студентів Але і з того мого научного жытя ніч не вышло бо никому мене не треба было бо уже є тот система тота корумпувана на то все треба платити гроші то все треба договорювати з професорами то треба было дарити якыс гроші а я был бідний простий чловік То значыт з того нич не вышло і кєд Сергій Панько то был зав кафедры то сын Симіона Панька Плесі Русофілы котрым вун ся шы старал але і так з того нич не вышло На другому боці я достал направліня уж учытельом у школі тыж не піло бо я тыж хотіл маленько себе чути як учытель школьний до кінця в рамках школы коли я робил учытельом і написал дакілько учебників для шкіл і з мадярскым языком дву саму Я робил семій украіньскій школі але уже мене покликали до то называют ся тондо то значыт выдавательство школьных учебників называли ся оно тоды радяньска школа пак освіта і в ужроді была мадярска редакция Он ня помнико ници не міг бы я писати учевникы про мадярскій школы І я туди уже зачал писати своі перви учебникы про мадярскій школы до кінця ци пят учебників я написал зацітуди в мадярскій школах учыл ся русиньскій язык і мны русиньскій язык Дивно первому році коли были трансформациі я ся зголосил же я можу писати по украіньскы але туди до влады пришли рухівці і ім треба было лем своі кадры ставити то они одказали ся од моіх услуг што не треба нам на своє напишу і до кінця так за <unk> ци <unk> років такы не зволи написати первий учевник украіньской мовы для мадярскых шкіл хотял же я завтра напишу бо і у мене все є Но я скончыл університет я робил у школі але паралельно Я пробувал учыти ся уже не як аспірант а як то де называло ся пошукач соіскатіль то знач мене прикріпили але в уж городі мономі не выходило бігал на доктораньскы лекциі учыл німецкій язык Чытал творы з філософіі много єй чытал старал ся розвивал ся але з того мало што выходило і одколи я найшол архів лекаця а я уже был учытельом у школі мене то так затягло што я зачал чытати я почынаю тваряти про себе нову історию Там была совітска істория украіньска істория а ту і я уже вижу дашто другує і в <unk> рокы представити я первы раз начынаю чытати Духновича І оту сей час я пришол на університет просити ся ци не можу я зачати писати дисертацию по темі якій Ну я принюс даякы рукописы і якы жывот по тых рукописах прим Закарпатска украіньска література ХХ ст Но ясно і діло што надумну посміяли ся мене нику не взял і фактично я не знаю з чым бы ся то всю скончыло кєд бы ниєден щестливый выпадок куму жытьові Уж хоці было научна конференция я не знаю як то было але мене уже кликали выкладати на кафедру русиньского языка і я дакули чытал лекциі для золочного діліня і от тут із конференциі вышол дес є не знаю по своіх проблемах такій низенькій чловік доктор наукы і з Києвы А я уж чытал його книжкы Василь Лазарович Микітась Його перестріл коридорі я кажу ці можу з вами говорити Я му розказал про своі пляны то все што я бы хотіл дале по языкови то ім каже приходьте до мене на другій тыждень Інститут Украіньской Мовы Шевценка Нацийональной Академіі Науку Ківі ту ани Не Нацийональна просто была Академія Наукы Украіньской радяньской социялістичной бо то был <unk> мож рік цик Сєдо Горбацьова то было мы дашо поговорим я подумайм Ну і коли мы пришли мы мали іти до одной доктора наукы языкознатель яка бы согласила ся може мене взяти до себе уціником жебы я скончыл то тиш своі студиі але мы стали і не было і мы дос дві годины коло у коридорів там поговорили він вещасным кєтас много курил та палил і вун Гурит а я з ним говори й му зачали говорити і купнули русиньску історию нашу історию і за дві годины коли уже треба было скончыти уже іти до професоркы він каже А на што вам вона Ідіть до мене і будете в мене писати по русиньскій літературі тему І той в сьомому жытьові просто поміняло ся Ясно не было ниякой русиньской літературы треба было придумати што то буде закарпатска украіньска література Дале самі професоры в Ківі не могли ся розібрати бо вони сказали закарпатской Украіны означіли період я сказал слухати не може быти закарпатской Украіны бо закарпатска Украіна то політичне фурмуваня од <unk> ркунец до <unk> януара <unk> року а я пишу за <unk> Ну тоди один сказал Давайте буган ту буде карпатской Украіны вшыткі ся согласили лему зазначыли в Академіі Наук як Істория закарпатской украіньской літературы карпатской Украіны натов пак пришол скандаль величезний бо хтось прочытаві сказал якой карпатской украіны та карпатска украіна ту волошына волошын фашыст та не можна за фашыцку Украіну писати почали назад міняти ту тему я уже был готовий хоц што Професор Микітась был доста грамотний в тому одношыню чловіку котрий много написали і зробил про наш край вєдно золену Рудлюцяк выпустили ту унікальну антолоґію нашой поезиі од <unk> ст р він автор моноґрафіі первой моноґрафіі в Совітскому Союзі з Духновича він автор многых тых і вказал найбуде влив росийской літературы на формуваня закарпатской літературы то мені дало доступ чым ся займал ся Я пішол в архівы і засял чытати нашу літературу і мне ся назад тото было знайте новатака Я діс попадаю на якій острув за є котрой я не знал і ятиротворяют по себе Єден пляс друг пляс Но і коли я принюс дисертацию через <unk> років они сказали так о так по ножому різати половинку половку бо дисертация была велика діс на <unk> сторін была дисертация а треба было <unk> сторін они сказали Най то буде лем бо мене было доведено до <unk> руку Од <unk> столітя до <unk> р дисертация Вплывы якій я найшол Ну і так я пішол на засіту дисертациі доктор наукы професор цілого Совітского Союза вшыткы ня хвалили опонентом у мене был Олекса Мишанич якій мінімного є помагал жытьові знаєте такы были даколи істориі же коли ти уже ідеш на за сіту дисертациі то долко до тебе ужы тяхнесе шлейф людей котры кажут ну так уже коли будеме гостити ся Я даколи позерал на тых люди кажу а мы ся знаєме Я не знал тых людев міні кажы Валерию пойту позерий ту люди был ходит таємнічны должни Я пак порозуміл же каждый раз коли іде воне зберає там <unk> своіх і <unk> чужын знагят і я порозуміл што то был доста добра порада в мом жытьові а мы до кінця коли мене Микєтас взял до себе Василь Лазарович што мене был в ґабінеті персональний стол Первий сиділ Алекса Мишанич так з права од нього был столде сиділ Василя Зуріж Микєтас там іщы прецив і аспірант докторант сиділ то же там в Кыєві ясно діло што там сидіти не было што так же я лем навіду ся раз на тыждень на місяц даколи раз на два місяці коли приносил уже даяку материяли даяку роботу котру я зробил І так поступно поступно я втягал ся в ті процесы но і розуміл много є што архівы затворені што служба безпекы тримає фактычно на пічаті тоты треба было творяти тоты архівы само про себе всяде ідеш нацийоналистичні архівы вы не можете то чытати бо вы або маєте быти членом комуністичной партиі котра Вамє давати дашто а Вас служба безпекы Вам має давати протиже як професору якій має вылучыти тоты архівы бо знаєте по <unk> році тоті архівы стали прослужбы безпекы з Совітского Союзом они стали орієнтиром якого треба посадити у тюрму а кого треба забити а кого треба дискримінувати бо ішли лем своі чытати і виділи хто што описал а хто знал што буде совітскій період в істориі Закарпатской области але Одкарпатской Руси То значыт же вони внаходили тоты материялы і так дале до них на основі тих они робили тоты статіі і архівы были затворені І коли я пришол то уже был <unk> рік коли я скончыл університет то уже было може полівляли вже даякы архівы можна было іти в літературні архівы уже доступ але все треба было тягати собов даякоє папіря і з Ужгородашы вы аспірант ци там з ківо што вас направляло тото я все мусил брати але были архівы котры не пусяли І от усий час я вже не робил в школі Я робил у выдавательстві мадярскых учеників Ужгороді так в редакциі мадярскых учевників был редактором учевників а на другому буці Я был докторантом і писал доктораньску руду Мене было тако што мене направили но як в мадярскій редакциі было нас дванадцет Мадярів і двоє Русинів я і Настя Настя была в борщі она приберала так Ну і треба было кого направити в Москву То нику не хотіл Ну а я кажу та хто підешно а я кажу Я піду такє геройство было значкє бы на фронт Я підшыткє Мадярика ой як добре зышли а я ішол чом бо два місяци три місяці я буду жыти за державні гроші в Москві А можу каждий ден по обіді бігати до архівів до бібліотек Но і я там порозуміл бо паралельно з нами была кастa<unk> а то были так называня цензуры В Совітскому Союзі была система цензуры і в ціли си цензуры они были так называні літературні редакторы при выдавательствах літературні редакторы при новинках при редакциях новиновок журналів они всегды были Іхня главна місия была не пропустити антисовітчыну я порозуміл одну річ міні треба даякоє писму од выдавательства І тоди я прийшол уж городскоє выдавательство Карпаты што я хочу выдавати книжку яку хочете но єй назвал Святыє свята сіміна в ним каж напишіт там <unk> бісат стурінок но як за што книжка буде Я пишол ним нідолицкій специяльний папір в рамках такє я написал і директор выдавательства каже слухайте а вызнаєте што буде темносє коты перу свою книжку може і деси двадцет років як кажу я молодый я поцякал Вым думал за своє а я думал за своє Мені главноє было што бы муй рукопис приняли у редакцию Обы моя фамілия была у редакцийному тому портфелі у редактора Штос там через шістнадцет років буде моя книжка выдавати ся за русиньскых будителів якій сіяли зерна то і просвіты і так дале Там і Духнович і Павлович і Кралицкій а туди якраз уже і рукописы многі рукописы і рукописні тексты находил архівых бо я робил весчас в архіві практику было єден ден на тыждень сидіти в архіві єден ден на тыждень был такій ден коли я міг сидіти В архіві то ден як каждий тыжден то был приміром понедільок і оту неділю ці сідаєш на поізд Солотвину Львов рано у понедільок ты цілиці робиш у десят вечер сконціт ся робота в бібліотеци ци в архіві в Львові біжыш на поізд на двадцет годин у сім рана тым же Ужгороді І уторок на девят рано ужы в школі як учытель добрал мене система Каждий тыждень єден ден абат пат зберало ся десят днів на Петербург десят днів на Москву і то всю зо своі грошы Я весь час мусил робити на двох трьох роботах абы заробляти якусь копійку А тут в Москві два три місяци за державні гроші ты будеш жыти я согласил ся на все хоц я порозуміл там коли тоті были оддільном од нас а мушу повісти то были добры про мене практикы бо чытали нам лекцию тоды уже были знаєш же то уже были ближе уже было горбацьов горбі горбі кричали а уже попришла чытати лекциі ґрупа американьскых выдавців Были мідже ними ті славні выдавці котры выдавали книжкы президентам як унисі студентами были а коли стали президентами то ті выдавательства пішли дгурі то значыт ренометых выдавательств выросло бы они Могли лем вони могли печатати тоті книжкы президентів якій коли вони выдавали ся як аспіранты были ци молоді вченів на університетах выдавали Про мене то была дуж достатка добра практика но і я коли ся вернул Ужгород то я пішол назад до выдавательства до директор і кажу знайте мені бы треба такоє писмо што выдавательство Карпаты направляє молодого автора такого то направляє для роботы там над моноґрафів таков тото ковт а то был сиґнал Для тых вшыткых служб як шойм твоя рукопис уже принята Выдавательство Зіт цензуру вы уже пройшли Дос я не пройшол цензуру Але формально я вже пройшол ту цензуру і то міні отворяло многі архівы де просто так попасти не можна было Воєнноісторичні архівы де я глядал даякы материялы поязані дотеперішнього часу за тоті материяли заказані приміром А хто знає што у <unk> р од <unk> р то было фактычно част біды такой нещастной дуля Дольфа Добряньского што мадярскы ей гегеі так мадярскє хотіл розміняти в <unk> році коли Мадяры програли тоту свою они горят нацийональну вызвольну воєну сепаратны і такоє двіганя Мадярьо антиавстрийскы двіганя вони коли програли і вони готовы были жебы тота Мадярска земля не была частю Австриі вони готовы были Русию Обыл у складі Русиі была Вінґірска ґубєрнія росийскы імперіі І тоты материялы такы материялы до теперішнього часу в архівах іх не мож найти Іван і суйта был такій русийскій журналіст владіслав лістів Вы памятаєте і тоты часы як раз уже в Горбацьовскій была така передача дой послі полуночы може памятаєте Політковска лістів і от я нуці прийшол із архіва московского Із бібліотекы тепер называєся центральна Расийска дестрадсна бібліотека тот є то была леніньска бібліотека сама велика бібліотека в Совітскым Союзі І от іде передаця дой посліполучы якій американьскій вчений показує што він не може воєнно історичный архів А я кажу слухай кажу сам собі слухы кул душы дез америскым паспортом а я з паспортом С Уже три тыжні хожу воєнну історию рафів а они кажут ну придіть рано і муж бо не звонят Міністру де міністер тамшыс розказує што пуст он утром подайдют на прохаднує рішым вопрос Я у сім рана ци вісем рано я вже был напруг хоц то воєнно історичны архімуспіту было далеко од центра долго треба быти Але я уже там я прийшол і кажу так Кідамерицкій паспорт то може робити архівы а кєд з паспортом Совітского Союза то не може робити і вони мені зробили выключыня бояли ся што я тоже позвоню на передачу дой послі полуночы бо то была демократичну можна было набрати іх номер позвонити то ін Іони мі не дали такій доступ а я то знаєте Мал таку місию был такій профдякой Саґочтернер Достя інтересно і тым лютым серіє Бо про геральдику геральдика істория нашого краю то вшыткы мы были доста близкы з ним бо досте часто стрічали ся в ґжуртскым архіві в журтскым Замку в фондах да І так мы познакомили ся дале таку практику што по обіді коли він прогулювал ся я все выходил на набережну і мы ходили дві годны говорили все по істориі по літературі мі каже Валієрі знаєте вы се свойой фамілиі а я со свойой фамілиі яка високій штер меня не пустят воєнной стрічы з кєрхів а з вашой фамілиі можна проскальзнуть а туди як раз найшли Могілу Шандура Петый жівотаж был і треба было взнати і я собі поставил за ціль іти до того музея підняти документы арміі ґенерала Паскєвича в арміі ґенерала Паскєвича <unk> процентів вояків были писарі Описана кажда бідка фантастичні унікальні материяли дотеперішнього часу по нашых Русинах чому найшли на ту войну бо каже што затяглиня до корчмы поставили мою руков хрестика а на рано я уже ся был і т знач фантастичні І я там глядал петифія ци взяли го рускє взаєтя ци не взяли го взаєтя і то была драма на цілу Мадяршыну Етоє символ нацийональной гордости мадярского народа а вышло што він ся согласил і ти в русиньскоє заєтя прожыл послідні своі рокы за байкалом і фактычно на його могили поставили хрест і там уже была його фамілия Петрович Дяку Леванычу Слухыте Голосу Русину Подкарпатя Честовань Слухоців Русу Русину Пудкарпатя пудацю історию професор Падяка вчуєме на другу середу на нашым радию ходила а по садочку го Позеленом Не єст з того што го любіли не буде Жалі мі голи мі го чужі ну А я смутна Возму ноґі веде реце тай пролю звысерце то про те люблю поміне я не за В люсорусы был Пудкарпатя