The archive of
Lemko radio

Проґрам зреализувано в рамках творчой стипендиі з Проґраму Міністра Культуры і Нацийональной Спадковины на ініциятивы звязаны з популяризацийом культуры з буджету на <unk> рік Проґрам был зреалізуваный в рамках Стипендиюм Творчого Міністра Культуры і Дзєдістства Народового на Предсівзінця звязане з уповшеняньом культуры з будже ту на <unk> рономен бескідів деревяны церкви і костелы Материяльна спадковина звязана з духовом культуром жытелів Карпат Цінена є в цілым світі чого потверджыньом є великє чысло сакральных обєктів з того реґіону вписаных на листу світового дідицтва ЮНЕСКО Деревяны церкви і костелы захоплюют каждого без огляду на віроісповіданя ци походжыня без огляду на тото ци одбераны сут як місце культу ци лем памятник Іх краса справлят што каждый на хвилю пристає і задумує ся над тым што тепер і над тым што дале Тоты рамы становлят выняткове свідоцтво одрубной традициі сакрального будівництва котрій добрі видно характер локальной архітектуры Конструкциі выстрій ци декорацийны розвязаня сут характеристичны для культуровых традиций соспільности жыючых в реґіоні Карпат Ілюструют вельосимволичных одкликань та сакральных значынь звязаных з тыма традициями Памятникова деревяна архітектура то неодлучний елемент ландшафту Карпат Давнійше дерево легкє воробляню і легко доступне было основным будульцьом Доставляня хыж ци ґаздівскых будинків брали дерево гіршого ґатунку а і те слі не все прикладали ся до роботы так што жывотніст такых обєктів не была долга Інакше было в примірі храмів На материял брали здоровы великы дерева якы порядні сушыли одповідньо обрабляли а пак вынятково старанні прикладали ся до процесу будовы Деревяны святині захоплювали товды захоплюют і днес Познайме іх ближе запрашам Наталия Малецка Новак Феномены Бескідів деревяны церкви і костелы церков святых Космы і Даміяна в Бортным фраґмент розділу грекокатолицкой церкви і плебанія моноґрафіі Бортне село з каміня том І авторства Богдана Горбаля Феномен Бескідів Деревяны церкви і костелы в істориі За локальном історичном традицийом теперішня гре кокатолицка церков побудувана была в <unk> році Была то третя запоряд од початку існуваня села пробудову існуваня і конец двох попередніх брак є документів Специфіком сел котры рядили ся волоскым правом было тото што од церкви ставляно там неодолга по оснуваню села Перша церков в Бортным стояла уж певно під конец ХХ ст бо акуратні з кінцівкы того віка походят ікони з Третього Ряду іконостасу тзв Дезіс по грецкы благаня котры находят ся в Саноку історичным музею Здає ся же дост докладный опис той церкви спорядженый был през ізбеньского пароха і більского декана отця Йоана Щавіньского котрий в роках <unk> і <unk> перевіл візитацию більскых парохій разом з саноцкым ґенеральным намістником отцьом Йоаном Пацлавскым Проблематичном справом є то ци опис бортняньской парохіі і церкви з тамтой візитациі зберіг ся Зберегло ся єднако з тамтой церкви пару ікон што перечыт тому што в Бортным бесідувано же тота перша церков згоріла В Бортным оповідат ся же друга церков стояла на місци Третьой і была од ньой меньша збудувано єй в <unk> році за часів єпископа Онуфрого Шумляньского коли то в самым лембідскым деканаті збудувано <unk> новых церкви Становило то веце як <unk> вшыткых церкви а понад половина лишаючых ся старых церкви была перебудувана Спомнений перше біцкій декан Йон Щавиньскій перевіл штырі візитациі в Бортным по збудуваню той церкви В роках <unk> <unk> і <unk> Описы першых трьох візитаций зберегли ся так як зберегло ся пару ікон з тамтой церкви Можеме додумувати ся жедна з тых двох найстаршых церкви не была наглі знищена през оген Чом одже потреба новой церкви Частинне ушкоджыня тых старшых церкви през воду або осуніня земли є можливе і все позвалят заховати дашто з іх выпосажыня Найбарже правдоподібне єднак здає ся што розвиваюче ся село або потрібувало векшой церкви або хотіло мати нову і красшу Звернути тіж треба увагу што отец Дубіньскій за котрого збудувано третю церков стратил в Бортным єдину дітину котра ся йому в селі вродила Юлиянну і в Бортным тіж вмерла маюча лем <unk> рокы його жена Анна Священникы могли ініциювати ремонт або будову новой церкви в своіх парохіях а по смерти жены отец Дубіньскій міг мати до того мобілізацию і час Може хтіл жебы ся по ним така памятка лишыла Неприпадковым тіж здає ся тото же як раз до новой церкви спроваджен одяка Григория Пелеша Істнуючу дотепер Трецю церков в Бортным збудувано з яличного дерева в <unk> році Дата нотувана є на Надпорожы З попередньой церкви лишено вежу в слупово рамовій конструкциі з псевдоізбицьом коли з руб інчых части церкви є єднорідний і в тот сам спосіб оброблений што означат же сут они з тамтого часу В часі будуваня той церкви зроблено тіж ремонт вежы котрой початкы сігают певно <unk> віку Усунено знищены підвалины підстемплювано стопы што переносят тягар будовли і оперты іх на штырьох великых каменях Частину підвален вымінено тіж деси по <unk> році о чым свідчат австрийскы монеты з років <unk> найдены медже підваленом а зрубом церкви підчас консерваторскых робіт з років <unk> Деси під конец дцятых років ХХ ст в місце ґонтів церков прикрыто бляхом смы маци со Феномены Бескідів деревяны церкви і костелы Церков святых Космы і Дамяна Бортны Браґмент розділу Грекокатолицкы церкви і плебанія моноґрафіі Бортне село з каміня Том І авторства Богдана Горбаля Феномен Бескідів Деревяны церкви і костелы з істориі Початком <unk> віка зявила ся ідея поставліня новой церкви в Бортным Не знаме од кого она вышла і чом Може істнуюча церков потрібувала веце ремонту і подумано же ліпше поставити нову Село было великє може векшу церков хотіло а може векшу церков потрібувало Отец Калжняцкій был барз активний не мал родины такой могло веце часу думати о великых справах Не без значыня было то же дуже бортнян было в Америці То акуратні оддамали Дознаєме ся о пляні будовы новой церкви <unk> вересня <unk> р покликано комітет спосеред Бортнян в анонсі ІІ Дерби в цілю забраня грошы Лем в місяц назберано поверх <unk> дулярів і плянувано зробити баль на американьскє свято <unk>atю приказати зароблены грошы на будову новой церкви Секретар комітету Алексей Горбаль писал цитуваня Заразом кличемо до вас братя Бортняны і взагалі до всіх прихыльників тому ділу котры сут розклинены по нижніх пейсах штобы были так ласкавы зарядили у себе якы даткы і прислали до головного комітету під адресою Енд Підбережняк <unk>onor<unk>an<unk> Сподіємо ся што жаден з вас дорогы братя не пожалує дати свій грош на почате діло Бартот фактичні мал місце але зачате діло николи не было доведене до кінця Чом Не знаме Звернути треба увагу же зобране на початку той акциі <unk> дулярів не было дост на будову церкви але было барз значучом і обіцюючом як на так короткій час сумом Може і ліпше же новой церкви не поставлено бо бы певно стару знищено А так зберегла ся а по выселінях зявила ся ініциятива створіня в ній Лемківского Музею <unk> січня <unk> рока зобрано <unk> підписів Бортнян і інчых Лемків під петицийом до Президиюм Воєвідской Народной Рады попераючом створіня музею Літом наступного рока лемківскы вісти в Америці на першій страні описували творіня лемківского музею в Бортным де мали быти зобраны предметы лемківского церковного і народного мистецтва і де тіж мал быти створений архів В <unk> р Михал Доньскій писал на лемківскій сторінці же ініциятива створіня Лемківского Музею в Бортным посуват ся допереду Перезначены на тоту ціль мали быти церков і камінный шпіхлир а роботу зачато громадскым чыном Цитуваня Село Білянка офірувала зо свого громадского ліса <unk> кубыків дерева і перетерла на дошкы Бортняне перевезли дерево до тартаку і дошкы до бортного Міністерство Культуры і Штукы признало на ремонт <unk> тисячы злотых Опрацувано уж документацию на ремонт церкви і Впіхліря Роботы бетоновы і мурарскы коштували <unk> <unk> золоты Дах покрыто подвійныма ґонтами Около половины лютого <unk> ры при Шпіхліры повинны быти закінчены На ремонт церкви закуплено в прошлым році <unk> кубыків дерева і за <unk> тис зл ґонтів В тым році треба доложыти вшыткых сил жебы вымінити зопсуте дерево на церкви і покрыти дах жебы не допустити до дальшого нищыня Доньскій просил Бортнян жебы упорядкували терен при церкви але ремонту іщы долго не зачынано Рік пізнійше одвиджал бортне Петро Писарскій котрый мешкал гын за Дітины Попросил він жебы му отворено церков і так оповідал о тым што виділ в середині Під дзвонами є купа ґонтів Яс просил на што тоты ґонты Він мі повіл же та церков призначена на музей то якє си товариство Музей не прислало тоты ґонты на опалюваня церкви Вошол я до середины церкви повіяло на мене за тухом і вільготьом Образы в іконостасі так як бы впяли в мене своі очы і смутно на мене смотріли як бы хотіли ся мі поскаржыти якє зневажія і срамоту они зазнали од Поляків католиків Стіны в середині церкви чорны образы позаміняли своі облича фарба злізла престол обнаженый без накрытя свічникы поламаны валяют ся на підлозі Не ремонтувано церкви іщы през наступны два рокы <unk> марця <unk> р Хыба лем пото жебы ся называло же было оголошене цитуваня Выділ культуры в Ґорлицях оглаша по раз першы другій і третій пшетарк неограничоны на выконаня ремонту капітального і адаптациі забытковой церкви Древняной в Бартным поят Ґорлицы Зголошыня в залякуваных копертах треба было складати до <unk> марця <unk> рока а наступного дня мало ся зачати ним призерати Єднако Повітова Народна Рада застерегла собі цитуваня право выбору оферента ораз уневажніня притарґу без поданя причын На долго пізнійше одновлено бортяньску грекокатолицку церков Уж під конец <unk> рока на першій страні ґазеты Лемківскы вісти печатаной в Канаді Подавано же творит ся музей в Бортным в одновленій церкви і же цитуваня такым способом Село Бортне буде корыстати ся штораз більшым зацікавленьом туристів Музейом остаточно стала ся сама церков хоц плянувано там мати як перше згадувало ся веце експонатів архів і бібліотеку рескы стискы з зых мам роз спас сос феномены Бескідів деревяны церкви і костелы Церков святых Космы і Дамяна в Бортным Віц Гістория Церкви в Бартнем єст бесі готовый сценарию Голівудскій триле <unk> бесідує Зыдіслав Толь директор Музею Дворы Карвациянів і Ґладышів в Ґорлицях під котрый підлігат як музейный обєкт Церков в Бортным фактычні я ту мам выписане попису документы котры не істнуют То єст бадзо віякна істория поняж вякшіст документів односні церкві В Осній Єст диви кількы кєдис повставы пише тутскопія або зызнає справя і таківо обєкт вартс о кілька я сондж знайдут він тіж кілька мілийонів был прижутально садже децизиі О такых віці розуміє телефонічний Война скончыла ся в <unk> р в <unk> р была славетна Акция Вісло А прошыл сме выобразіт же скарб паньства набылу церкви в Бартнем ухвалу Цініку Жындовим Ворускій Радинодові Жышовє допер в року <unk> Чылі де факто од войны до церкви была така невідомо чыя то зрештом было відбыла праві до половы розубрано В лятах <unk> аж праві до <unk> была ремонтувана зустава же то повім принаймні зевнентні Привюцано до стану попшеднього тоні дотичачы ся зосполу плебаньского котры през то вості існіт по акциі Вісла розубрано плебаніє розумрано студовы высі зробляно вшытко цо было можливе О чым ся ріж привєзіно іконостас до центральной Шкырници до Ланцюта Од пізній влюціл але очыст ся є комплетны і додіс єст некомплетный бракує бочных ґолтажы Отуж были рны помыслы В <unk> року <unk> переказано обєкт взявкы очы безправні не бєрз повагы запису в кзястю Але втеди то была така мода приказана до Повітовій Раді Народовий в Ґорлицях в тілові Лесніцтва і рольства а теже скорі зжуціл трыб обовязок на вызір культуры І Выділ Культуры ПН помыслял же то было бы добре засід з тым обєктам Был вчас прежні діяньсой Музейом Реґіональной в Бєджу і в <unk> року Руніж бракує такы документу о приказаню О приказаню той церкви до Музею Подкурателе Музею Біцкы Ку в честрах то ся называло Але в документах полу Е в льотах з опіскы же такє выступіло Круткобіч тішыл ся тым обєктом В <unk> року наступіла Зміна реформа адміністрацийна краю поставы нове воєвудство Церкв знала ся воєві Новосондецкій в звязку з чым приказаною до Музеу Кынґового руніж брак документу ци лі теж на осазі певніных Сіл волі приказано ци тенцай обєкт раз взял долзею Криґового і Маме зо знаня підписе тыриялів чыстого директора Тегож Музеум Паназ Ябавых туди потверджыл же фактичні тен обєкт был на стані теґож музеом Но і в музеумы мысляно дулго цо з тым зробить в <unk> року кєд выремонтувано в решци Скансель цийшы Скансельово вчас осодив Шымбарку приписано до теґыш Осєдка будові солюдовиґы в Шымбарку Ровняш Церкви в Бартне яко чыґотка є правнє і т Мєдзчасі чыняоно стараня перше зачало ся в <unk> першым року чылі Як памятаме неславній памянці Комісия Маєнткова постала в <unk> р і розпочыла діяльніст в <unk> першым дирекция звучыла ся до Комісиі жебы по просу ст постемпуваня реґуляцийне і то жебы попатрить бо Комісия з то ємто падла в Нєславі в року <unk> остатніх посіджыні Комісиі Він до правы <unk> лят трвали повім стараня як ту привруціт ся так повім том церкви в праву Но в тых старанях уж брали сме удял мы яко музеу понят в <unk> рызміж правым кадука Церквив в Бартным з самыінвентажом учасного осотка Будо Севдовеґо в Шымбарку Найбі сме такій дилемат же появляли ся вчас досподі унійны на ремонты на ружны діланя консерваторскы Но першы або в другым питаню Такєты каждого тых формулажів была форма власности альбосню людзаю монці кєды позостала там Креска альбо ґлуха тіша ты вносик не міял шансы жадной реалізациі Но послали ся зробить і монітували сме єзіж і до Варшавы і до Промысля до участнык митрополиту і ґрецкокатолийскє ґож бы то якось розвязать В <unk> року довідили сме ся же уж праві розвязане коміяты коштуват си вчас <unk> тис злотых одсвядуваня на же власні А не повіджены в важній справі же преселітеле Парафіі рецкокатолицкій Здорліц ложыли протест сундови в сутку до церкви слушні може жебы приясніть ситуацию в звязку з чым заіснял пат І тын пат міл быти розвязаный власні в <unk> року тым очыня Комісиі маєтковий же по высеню <unk> тисяці зл зо скарґу Паньсер тій же парафіі справа бы жювана правні і церкви враз з парцельом перейде на власніст скарбу паньства уж з пелну диспозицию но вчас і терасы скарб репрезентувала Воды Малопольску Нарад довідели сме ся же при заглужыню року Комісия зостала зліквідувана вшыткы справы зостают зжуцены до ансамбів Цивільных як ґдебы постемкуваню на розпочнуть од початку І од початку розпочали ся вязды писаня освячынь писаня колейных опрацувань і так і так нале той уж трозначный клюций понімаж узыскали сме статус барз ориґінальні бжміонци але правніци вогні бым довіджеть тзва інтервенієнта убочного о Музею Дворы Карвацияны Ґладышові і тій ролі того інтервенієнта убочного выступували сме в тым процесі старают ся так тым процес укшталтувати ся бы попросту єднак удало ся попросту том церквев позыскать Для музеу поневажы но мі сме свідомост же утриманя такого обєкту уж не можо о ремонті правда през высі існуючы парафі грецкокатолицком Бартнем тото єст попросту неможливе нотом єст акураты наступил такій схывак сотків Унійны од ден темат наце реновацию засаді вшыткє церкви в повіці Ґорлицкым Южом были выремонтуваны Но і в року <unk>o сон Окриґови в Новым Сонцу видол вырок в котрым то парафія ґресиі католицка згоджіла ся на одшкодуваня вшыткості там през понад мілийон злотых І одтым плу втеди одступіла од рощынь котрым я о віжы повім барзі заголосуваны і речово і фінансово А другым жолсеньом особ было то же Войвода Малопольскій по року згоділ ся заплатіт з тым квотом І заплаців по чым музеюм зостало обдаруваны То значы якы достали сме в зажомт уж тым разом правны на <unk> лят обєкт ізявкы што од того моменту розпочали сме уж такє поважны славаня бояжы обєк был моцно надверженый зваше єсі хотіл пошыгови Хоціло о ремонт найпільнійшых елементів пробували сме ся посілкуват з так званыма еміґрантами в спілце з нашыми сосідами Словаками єстеты реґіонже Таты котрым аплікували сме но істеты не Словаци ся там попросту мы заваліли но істеты не удало ся том дрогом Але удало ся тмат шепхать през Южон Масьолковскій котрий но зобачыл же ситуация єст поважна є ся хоці о Стан захованя восні обєкту звыше при приєсенных опадах і двосенных і попросту найпершы Признал нам фоты <unk> тисянці злотых на ремонт Пошы Легвеґы і огродзыня але пізній выбухла пандемія здана вшыткым в звязку з чым мусіли сме ся позбыт спі <unk> тисянци в рамах ощынности Но ле континую з вымяны правицого дваху і преґляциі бокув Удало ся позыскати додатковы сродкі на і задає зостало в засаді выконане в року <unk> в найчорнійшым року пандеміі в Дибы При другым навроці при вочыку Венчы церкви єст забезпечане перед оподами і перед причеканьом і мам надію же на сепли етапі уда ся зробит свыконат ремонты вевнот ци обшыркым дічыми на ремонт іконостасу Тен рок <unk> поділі выкона ремонту огроджыня а на два етапы перше етап зосту выконаны в тым року в пришым року бє ченс проз іщы функцийонувана лем мож повіжы Церків в батным в тым што значыстом прихыльом вежом тераз вшысти показуєме пальцем бот теросто досконале видат Зостал тен етап закінченый і чекаме на працы надзявце а там замішаме є зреконструювати дві хыжы лемковскій котры нараз ся лежут там в елементах і на іле палец Божы позволі то може ся то удом остатніх лятах о госу Феномены Бескідів деревяны церкви і костелы церков св Космы і Дамяна в Бортны В церкви находит ся різблений і розмалюваний бічний авто тар з <unk> р і пізнобароковий іконостас ХХ ст але не знатя докладні што з нишнього выпосажыня бортняньской церкви походит з інчых храмів Фактом є же некотры іконы з грекокатолицкой церкви в Бодаках свіжовой Руской і елементы церкви з незнайовой переданы были до церкви Музею або до православной церкви в Бортным Находячы ся тепер в бордняньскій церкви іконостас ма вшыткы приметы типового лемківского іконостасу В найвысшым ряді сут намістны іконы котры стоят на цоколиках окрытых білыма полотинцями Над нима находит ся ряд <unk> головных праздничных ікон з центральні положеном над царскыма воротами іконом остатньой вечеры наступным рядом є деезіс Характеристичном признаком бортняньской церкви з <unk> р было тото же некотры єй зовнішні елементы такы як ґзимсы о будуваня позорных ліхтарів і ціла площына шалюнку позорной Ізбыці покрыты были ріжнобарвным малюваньом Ришард Бриковскій описал тото як барвну орґію де обік себе находили ся темна і ясна синява біль червінь охра темний і ясний бронз темна і ясна зелінь В часі капітального ремонту бортняньской грекокатолицкой церкви веденого в роках <unk> Стверджано же розмалюваня тоты выконаны были просто на суровым дереві а в некотрых місцях выступували навет в пару верстах Проблем зовнішнього малюваня лемківскых церкви стал ся першый раз потрібном темом заінтересуваня консерваторів підчас ремонту церкви в Бортным Замовлено специялистичны експертизы розмалюнків бортняньской церкви але на жаль не были они на час в цілости закінчены В такій ситуациі консерваторска служба здецидувала ся на ужытя на ґзимсах в місце ріжнокольоровых розмалюнків штырьох підсталовых кольорів означеных тіж в інчых церквах тоє ґранату червены зеленого і білого натоміст згідні з ориґінальныма розмалюнками аркадуваня покрыто червеным і блакітным кольором і темно синім кольором шальоно ґізбиці зеленым орамуваня выглядів темно синім а на дві конця зеленым З огляду на брак єднозначных переказів што до малюваня шалюнку стін і ґонтового покрытя дахів не одмалювано іх В тот спосіб одновлены малюнкы хоц одбігали од первістні ужытой кольористичной ґамы давали выображыня о зовнішнім малюваню церкви Такій спосіб малюваня был колиси дост популярний на Лемковині але з ріжных причын в більшости церкви доднес ся не лишыл На основі рішыня номер <unk> през <unk> Воєвідского Консерватора Памятників з <unk> квітня <unk> р до списку памятників вписано тіж грекокатолицку церков в Бортным котра днес є одділіньом Музею Дворы Карвациянів і Ґладышів в Ґорлицях Єст знана тіж з того што має кус перехылену вежу Был то фраґмент розділу Грекокатолицкы церкви і плебанія моноґрафіі Бортне село з каміня Том І авторства Богдана Горбаля Феномен Бескідів деревяны церкви і костеры Проґрам зреализувано в рамках творчой стипендиі з Проґраму Міністра Культуры і Нацийональной Спадковины на ініциятивы звязаны з популяризацийом культуры з буджету на <unk> рік Проґрам был зреалізуваный в рамках Стипендиюм Творчого Міністра Культуры і Дзіцтва Народового на Предсівзінця звязане з уповшехняньом культуры з будже ту на <unk> ро