Archiwum
łemkowskiego radia

Проґрам зреализувано в рамках творчой стипендиі з Проґраму Міністра Культуры і Нацийональной Спадковины на ініциятивы звязаны з популяризацийом культуры з буджету на <unk> рік Проґрам был зреализуваный в рамках Стипендиюм Творчого Міністра Культуры і Дзєдіцтва Народового на Предсєвзінця звязане з уповшехняньом культуры з буджету на <unk> рокы Феномен бескідів деревяны церкви і костелы Материяльна спадковина звязана з духовом культуром жытелів Карпат ціненає в цілым світі чого потверджыньом є великє чысло сакральных обєктів з того реґіону вписаных на листу світового дідицтва ЮНЕСКО Деревяны церкви і костелы захоплюют каждого без огляду на віроісповіданя ци походжыня без огляду на тото ци одбераны сут як місце культу ци лем памятник Іх краса справлят што каждий на хвилю пристає і задумує ся над тым што тепер і над тым што дале Тоты храмы становлят выняткове свідоцтво одрубной традициі сакрального будівництва в котрій добрі видно характер локальной архітектуры Конструкциі выстрій ци декорацийны розвязаня сут характеристичны для культуровых традиций соспільности жыючых в реґіоні Карпат Ілюструют вельосимволичных одкликань та сакральных значынь звязаных з тыма традициями Памятникова деревяна архітектура то неодлучный елемент ландшафту Карпат Давнійше дерево легкє в обробляню і легко доступне было основным будульцьом Доставляня хыж ци ґаздівскых будинків брали дерево гіршого ґатунку а і те селі не все прикладали ся до роботы так што жывотніст такых обєктів не была долга Інакше было в примірі храмів На материял брали здоровы великы дерева якы порядні сушыли одповідньо обрабляли а пак вынятково старанні прикладали ся до процесу будовы Деревяны святині захоплювали товды захоплюют і днес Познайме іх ближе запрашам Наталия Малецка Новак Феномен Бескідів деревяны церкви і костелы Доля лемківскых церкви в ХХ столітю Сакральна архітектура од віків была неодлучным елементом фунґуваня чловека в даній культурі Была символом реліґійной достоменности з часом тіж етнічной ци нацийональной В векшости культур храм вызначал центр жытя окрислял його трип зосереджал поколіня Не інакше было в християньскым світі в котрым святиня полнила окрем найважнійшой сакральной функциі тіж і соспільну Попри ній розвивали ся освітовы інституциі проходило культурне жытя а в моментах загорозы ставала ся для вірных з хороніньом През столітя формувала ся вєдно з локальном соспільністю котра в конфронтациі з пануючыма на просторі столітів нуртами в штуці часто надавала єй неповторний характер будучы при тым єй гордістю Найцикавшы явиска не лем в контексті сакральной архітектуры проходили на пограничах де інфільтрували ся розмаіты культуровы компоненты проникали і накладали ся ріжны елементы духовости Такым обшырю є тіж і Лемковина котра положена на стику сходу і заходу остаючы в кругу руско візантийской культуры натуральні брала з сусідньой латиньской культуры В такых обставинах повставало єдно з найцикавшых явиск в сакральній штуці Европы Лемківскы церкви Церков в жытю Лемків занимала особливе місце З причыны ґеоґрафічного оддаліня Лемковины од головных реліґійных і політичных центрів была през долгій час єдиным осередком формуваня світопогляду не лем реліґійного але і соспільного політичного аж і господарчого Брила церкви была першым видимым проявом одрубности Лемків а з часом стала ся єдным з іх найважнійшых символів Тема Доля церкви на Лемковині в ХХ столітю єднозначна З єдной страны може зосереджати увагу на описі в хронолоґічным порядку фактів звязаных з чысто фізычным істнуваньом обєктів церковной архітектуры Значыт зомовліньом стильовости ремонтів хоснуваня розбераня і тым подібне Але фурт треба єднак мати в памяти што слово доля вязане є тіж з катеґорийом фатум ци інакше призначыня З того пункту виджыня доля церкви є тіж оддзеркаліньом так само як єст детермінувана дольом соспільности яка тоты церкви хоснувала В глупшій аналізі не мож зато поминути шыршого соспільно історичного фону Часовый переділ темы ХХ столітя є умовне бо ґенеза процесів і тенденций якы мали сутьове влияня на формуваня ся архітектонічно церковного краєвиду Лемковины сігат іщы половины XXI столітя Подібні клявзуля кінця ХХ столітя не заперат процесы якы фурт тырвают Лемковина была найдале высуненым на захід обшыром обнятым рускым населіньом тым самым выступуваньом церковной архітектуры Завдякы свому провінцийональному положыню через долгій час оставала поза засягом подій звязаных з інтенсывні розвиваючым ся в послідніх <unk> роках ХХ столітя украіньскым нацийональным рухом Мало то очывидно стислий звязок з церковном архітектуром Адже в моменті коли реліґія в тым примірі грекокатолицизм стал ся синонімом украіньскости В недолгым часі украіньскы архітекты вытворили стильовый модель церкви будучый синтезом старорускых церкви і деревяного народного церковного будовництва выступуючого во східніх Карпатах З єдной страны брак заінтересуваня Лемковином з украіньской страны спричынил брак проґресивной модернізациі церковной архітектуры котра зас барз популярна в східній ґалициі была причыном розбераня соток памятниковых церкви З другой за стороны тот брак заінтересуваня был в тым часі взаємний бо Лемкы тіж не анґажували ся в нацийональний украіньскій рух остаючы при культурово політичній старорускій опциі Додатковым фактором якій мал значыня было господарче зацофаня Ґалициі і Угорской Руси што найбарже видиме было в горах населене епідеміями заразами і інчыма погромами В наступстві того на невеликій обшыри якому в Ґалициі была Лемковина остало ся початком ХХ столітя парудесят сакральных обєктів якы вытворили традицийну стильово єднородну характеристичну для реґіону ґрупу лемківскых церкви Брак видимой інґеренциі зо страны украіньскых архітектів не захомувал єднак інчых модернізацийных тенденций в церковній архітектурі Назвамі столітів прошло видиме ожывліня в будовництві тіж в церковным звязане з загальным економічным розвитком Ґалициі Причынила ся до того в великій ступени перша і друга волна русиньской рееміґрациі з за океану Векшіст ремонтів церкви в тым найдорожшы роботы значыт выміна ґонтів на бляху барз популярны в тамтым часі фондуваны были як раз през еміґрантів Підперали они вєдно з тыма Лемками котры оставали на еміґрациі головні в ЗША будову новых обєктів котры в знаменитій векшыні помимо еклектычных інноваций навязували до традицийного лемківского моделю церкви Вознесено в тым часів того рода обєктів а то церков в Чырній Черемсі Дошні Долгым Ізбах Куляшным Золотвинах Конечні Криві Липній Перегонині Радоцині Щавным Свіржовій Рускій Воли Выжній і перебудувано тіж поважні інґеруючы в бриву церкви в Воли Циклиньскій Волтушеві Теличы Мацині Великій і Перунці Знаны сут тіж поєдны приміры церкви возношеных в украіньскым стилі Першу церков в тым стилі вознесено в выроблику королівскым в <unk> році наступны Голанівці Чыстогорбі і Опарівці Вшыткы подля проєктів єдного з найвыдатнійшых украіньскых архітектів Василя Нагірного котрого працовня створила перешло <unk> проєктів церкви зреализуваных на обшыри Ґалициі Стильово украіньскы церкви збудувано тіж в Зындрановій Солінці Суровиці Рібнику і Панкні В <unk> році вознесено тіж нову церков в Боднарці котра з причыны на свою златинізувану брилу становит рішучо ріжний примір в контексті скорше выміненых Найцикавшым аж і явисковым приміром зреализуваным в роках <unk> єст проєкт місцевого архітекта якій походил з Ґрибова Валентия Ольшовского То проєкт Церкви в Климківці навязуючый архітектонічном формом до церкви з обшыри Пілночной Росиі Абсорбуючу увагу заберат тіж вознесена в <unk> році церков в Полянах яка є клясичным приміром неовізантийского влияня в ґалицийскій церковній архітектурі росы за сы <unk> Феномен Бескідів деревяны церкви і костелы доля лемківскых церкви в столітю В тым часі обік старых церкви але і тых нововызнесеных появляли ся окремо стоячы дзвіниці Факт тот лучыт ся з постановами львівского синоду скликаного через львівского владыку Сильвестра Сандратовича в <unk> році Постановы тоты мож узнати як першу офіцийну выповід грекокатолицкой єрархіі окрисляючу основны архітектонічны формы церкви В тым часі ствердили они што дзвіниці не повинны быти влучены в бриву церкви а возносити треба іх окремо в сусідстві Основну ролю в ініциюваню будовы новых церкви одгрывали грекокатолицкы парохове Однотували тото консерваторы Східньой Ґалециі Священникы кєрували до них десяткы внесків о згоду на будову новых великых муруваных церкви в місце старых невеличкых храмів Кореспонденция ведена протягом років медже консерваторскыма службами а місцевыма властями Повітовым Староством і ґміном в справі загороженой розобраньом деревяной церкви в Коростенці є приміром того як выглядал процес розбераня барз часто памятниковых старых церкви жебы зробити місце під нову будовлю Першый документ датуваный єст на <unk> липця <unk> р Скєруваный є до Староства в Коросні Має в собі інформацию о завідомліню через львівского консерватора професора львівской політехнікы Тадуша Лабского Центральну Комісию же в Коростенці зобрали материялы до побудуваня нового храму і замірюют розобрати Старий деревяный Тым самым писмом уряд звернул ся до Староства о верифікацию тых інформаций Выбух І світовой Войны перекрислил пробу ратуваня церкви а локальны жытелі выкорыстали адміністрацийний хаос і зачали возносити мурувану церков в Красні Стару так як было замірено хотіли розбурити Нову трібанясту церков побудували в роках <unk> подля проєкту споминаного уж Василя Нагєрного Звіданя в справі розобраня старой церкви <unk> липця <unk> р скєрувал до консерваторскых власти товдышній парох отец Александер Присловскій В писмі з <unk> липця того рока одповіли му што стару церков абсолютно розбурити не мож нич делеґатура місцевого уряду не дослідит єй на місци і не выдаст постановы Делеґат приіхал в Сербни Комісия котра приіхала на місце ствердила што досправды технічный стан церкви єст злий і што дотеперішні ґазда обєкту грекокатолицка парохія не єст заінтересувана утриманьом церкви Комісия згодила ся жебы церков розобрати але застерегла што церков треба заховати в формі капличкы з алтарной части В писмі в тій справі з <unk> жолтня <unk> р Комісия засуґерувала же з материялу здобытого з розобраня решты церкви мож бы тоту капличку добрі направити і зробити фронтову стіну Комісия постулювала тіж жебы заховати деревяный паркан з брамками якій огороджал церков жебы ціле мальовниче сусідство церкви зреставрувати і вєдно з капличком лишыти на памятку старой церкви Писмо Комісиі остало без одповіди в звязку з чым з консерваторского уряду выслали до парохіі <unk> квітня <unk> рока наступне писмо домагаюче ся поясніня В одповіди писмом з дня <unk> квітня отец Прислопскій заґарантувал што по закінчыню весняных робіт в поли парохіяне приступлят до розобраня церкви в Красні при чым будут поступувати так як стояло в писмі од комісиі По пару місяцях в липци <unk> р консерваторскы власти зас выслали писмо тым разом до Староства зо звіданьом як выглядат справа церкви в Коростенці Староство одповіло аж <unk> серпня <unk> рока покликуючы ся на лист отця Прислопского з попереднього тыжня што на яр минулого рока жытелі ґміны Красна зачали розберати церков з постановом же з части алтарной буде зроблена капличка При розбераню вказало ся што дерево было барз міцно знищене розсыпувало ся в порох і не мож было з него вознести каплиці ціле тото понищене дерево продали наопал до місцевой копальны нафты Тото што стало ся в Красній не было одособленым приміром подібны ситуациі проходили праві сядель де плянували будувати нову церков На Лемковині відомы сут лем три приміры жыдівскє липовец Панкна де роботы прошли докладні так як рекомендувал консерватор І коли вознесли нову то стару церков лишыли обік В трьох інчых примірах в Лемківці Жеґєстовій і Полянах коло Крампной коли побудували нову церков то лишыли алтарны части старых церкви як капличкы рык <unk> с одс Феномен Бескідів деревяны церкви і костелы доля лемківскых церкви в <unk> столітю і женіте Солиґарный сюстер Але тому люф A но Боже мойо не благословині Його р выда мойо фу Як ріжна могла быти доля розбераных церкви в столітю вказує істория радуциньской церкви Істория зачынат ся іщы в столітю коли церков найпивнійше побудували В <unk> році згоріла церков в недалекій Крыві На час будовы новой крывляне рішыли купити материял з розобраной церкви в Радуцині бо гын побудували нову Як часовня радоциньска церков хоснувана была в криві до <unk> рока значыт до рока коли выбудували нову Часовню розобрали материял зложыли під Задашыньом Кривляне не тішыли ся долго з новопобудуваной церкви бо в <unk> році вчас ґорлицкой операциі Церков згоріла причынили ся до того угорскы войска В звязку з тым зас кривляны вознесли Часовню Коли в <unk> році вознесли нову церков тота котра стоіт в Криві і поднес часовню значыт стару церков з Радоцины іщы раз розобрали і змаґазинували В <unk> р православны жытелі сусідньой Ясюнкы одкупили од Кривлян Часовню Значыт церков з Радоцины і зачали будувати православный храм Але будову мусіли перерывати бо польскы власти казали розобрати тото што уж вознесли Тілько бесідуют джерела Барз правдоподібным є што вознесена коло <unk> р часовня в сусідній баници побудувана была з материялу одкупленого од Ясюнчан Доказом можут быти архітектонічны досліджыня з <unk> років минулого столітя котры выказали што обєкт найпевнійше был транслокуваный Часовня в Баници завалила ся на початкудесятых років ХХ столітя а решткы даху і баньочка лежат на церквиску поднес І світова война уміркувані обышла ся з лемківскыма церквами Вчас воєнных діянь в <unk> р згоріли церкви в Ґладышові і Розстайным та споминана церков в Крыві Найбарже боляча вказала ся реквізицийна акция дзвонів переведена австрийскыма властями а тіж розграбуваня през жовнірів вшыткых армій Подля церковных інвентарів з <unk> років з каждой церкви взяли найменьше подзвоні Ситуацию і стан церкви на Лемковині в меджевоєнным періоді барз трафні акцентуючы найважнійшы проблемы і тенденциі оддал Роман Райнфусс цитуваня Старчыт жебы село выбудувало нову мурувану церков а уж стара хоцбы найкрасша сказана є на знищыня Не меньше болячым для чыстости стилю є варварскій спосіб одновляня котрый полігат на обытю церкви бляхом од фундаментів аж повершок вежы В послідніх роках в звязку з громадным переходжыньом Лемків на православія вшыткы церкви на Лемковині нашли ся в єднакій небезпеці горозит ім затрачыня наслідством того же позбавлены вірных грекокатолицкы парохіі не мают грошы на коштовну консервацию церковных будинків котры уж днес представляют барз смутний видок конец цитуваня В тым періоді <unk> і <unk> рокы ХХ ст вызнесено на Лемковині десят новых грекокатолицкых церкви а то в розстайным жыдівскым Камюнці Криві Жеґєстовій Душатині каплицю в Верниівці Даровій каплицю на Горі Явір Липовци Дальовій Вільхівци і в Ґладышові Векшіст з них навязувала уж до нацийонального украіньского стилю в сакральным будовництві В выміненых селах стары церкви розобрали єдині в Камюнці Жеґєстовій Вільхівци і Даровій В звязку з конверсиями на православія части населіня середньой і західньой Лемковины в другій половині <unk> років ХХ столітя зачали ся конфлікты о церковний маєток Як власніст католицкого костела хороненый был парасельом конкордату з <unk> р Православны вірны не могли зато хоснувати церкви котры они самы або іх предкы побудували ани брати з них выпосажыня зато зачали будувати своі храмы але стрічали ся з утруднінями зо страны польскых власти До <unk> р вознесено <unk> часовны і церкви Найчастійше з огляду на брак грошы были то барз скромны часто єднопросторьовы храмы До такой бідной формы причыняли ся тіж заряджыня власти редукуючы до мінімум елементы якы посвідчали о перезначыню будинку значыт вежы пані аж і кресты Од того часу в вельо селах на Лемковині обік себе стояли дві часом і три церкви напр в жыдівскым ци липовци з чого утримувана была лем єдна Нехоснуваны церкви як зазначыл Райнфусс барз скоро нищіли што было видно уж в тридцетых роках приміром най будут церкви в Незнаєві Чорным ци Камяні В <unk> році вошол в жытя закон о охороні памятників ефектом котрого было споряджыня реґістру памятників Перед войном вписали до него лем дві церкви з обшыри Лемковины Як першу в <unk> році церков з Брунар а <unk> рока церков з Ріпок Зазначыти треба што аж і сусідні ґотицкы деревяны костелы за вынятком костела в Лібушы не были вписаны в меджевоєнным періоді до спомненого реґістру Хоц змінил ся підхід в справі памятників в другій половині тридцетых років розобрали походячу зо злому XIX столітя церков в Панкні котра од часу вознесіня в <unk> році новой муруваной постепенно попадала в руіну Вересньова кампанія подібні як ітлерівска окупация принесли уміркуваны страты в церковній архітектурі на Лемковині Єдином стратом было розобраня єдной з найстаршых в реґіоні деревяных церкви XIXвічной церкви в Липовци Писмом з дня <unk> мая <unk> р шолтес села Липовец Іван Мац звернул ся до канцеляриі Апостольской Адміністрациі Лемковины в Саноку як шолтес громады і голова Церковного Комітету з прошыньом о признаня му першыны на купліня старой церкви жебы міг повекшыти своє урядниче мешканя Задеклярувал при тым што коли буде міг купити стару церков то доведе пляц до порядку як памятку по церкви В одповіди канцеляриі з дня <unk> червця <unk> р мож прочытати што Кєд церков буде розобрана то не може быти перезначена на неодповідній ціль Несхоснуваный материял має быти на місци спаленый а там де стояла церков треба поставити крест Німецкы войска іщы вчас окупациі в некотрых святинях Як примірово в Вышоватці зорґанізували кіно в церкви Хрозтайным войсковый Клюб де орґанізували тіж і кіно проходили цирковы выступы Вчас пряшівско дукєльской операциі згоріли церкви в Полянах Вільшні Герові та в Барвінку і Полянах пошкоджено церкви в Смільнику Грабі і Одриховій По совітскій страні фронту розобрали церков в Шані по німецкій страні фронту православны храмы в Грабі і Тихани Зруйнували церкви в Вышоватці Йожынній де цитуваня вкрытя даху до высокосту холму чысто здерте Дах над алтарьом а вежечка з баньком зошмарена на землю єдиній ґонтовый дах над храмом вірных ся остал в цілости о кілько заховали ся цілы ґонты Вшыткы полавы підлогы сут выдерты так само ціле уряджыня церкви і іконостас конец цитуваня Материял з церкви німецкы войска взяли до будуваня уміцнінь Совітскы і чехословацкы войска стацийонували тіж в церкви в Зындрановій Як выглядала доля інчых церкви якы находили ся поза пасом фронту внескувати мож з описів поміщеных в памятнику парога в місцовій котрий під датом <unk> жолтня <unk> р записал Як доносит наочный свідок церковник М зрабували або знищыли Німці вшытко што іщы остало в церкви Забрали чашы обрусы вельо понищыли напримір феретроны ци выгляды По повороті з евакуациі з фронтового паса <unk> марця <unk> рока так описал застану ситуацию в мистівскій церкви цитуваня До церкви вошол єм через розбиты двері різниці в котрій дві кулі зробили великы діры полно было ґрузу цегол смітя В святым місци стоял престіл і кывот але вшыткы вартістны річы были зрабуваны З храму вірных Німці зробили стальню для кони Іщы видно гній по конях Церковны книгы і річы вымішаны сут з кіньскым налозом Выпалили підлогу робили сиґны огниска По переході фронту жытелі найвеце знищеных сел выіхали іщы добровільні до Выселер оставляючы своі церкви А тоты хоц міцно понищены в векшыні перетырвали воєнны діяня По ІІ світовій войні в Польщы заістнувала ненатуральна політычно правна ситуация котра спричынила забуріня розвитковой тяглости ріжных обшыри жытя в тым тіж реліґійного Подіі з років <unk> пересудили о розбытю орґанізацийных структур грекокатолицкой перемышской єпархіі апостольской адміністрациі Лемковины а тіж присутной на Лемковині православной церкви По выселінях праві в каждым селі остала церков часто вполни упосажена бо церковны ґратя іконостасы іконы коруглы книгы повело ся евакувати вчас выселінь лем части парохіі Початково опіку над церковным маєтком выселеных до УСР розтягли сусідні фурт діючы грекокатолицкы і православны парохіі але они самы мали проблемы і не были в силі достаточно забезпечыти вшыткы церковны обєкты Проблем был особливі видочний на східній Лемковині де в єдным часі выселяли до Радяньского Союзу по парунадцет сел Лишены гын без ниякой опікы обєкты ставали ся одраз жертвом шабровників котры брали вшытко што ся дало Пак церкви были проґрамово нищены через діяня місцевых власти цивільных ци войсковых котры арґументуючы дефіцитом будовляных материялів зачали іх розберати Першым правным актом котрым в свобідній інтерпретациі послухували ся товдышні державны власти перенимаючы церковны маєткы был закон з <unk> мая <unk> р был то закон нацийоналізуючий лишены маєткы Тоты діяня в світлі права не были леґальны бо Міністерство Публичной Адміністрациі урядовым писмом з <unk> жолтня <unk> р вылучыло спід юрисдикциі спомненого закону Маєткы правні узнаны як майно віроізповіданьовых ґруп цитуваня Маєток правні узнаных костелів не може быти в ниякым примірі уважаний за лишене майно Аж і в примірі коли векшіст членів даной вызнаньовой ґміны становили скорше Німці взглядні польскы громадяне інчой нациі Державны власти послухуючы ся фактом выповіджыня конкордату през тымчасовый Уряд Нацийональной Єдности <unk> вересня <unk> р з премедитацийом не узнавали істнуваня грекокатолицкого обряду єдночасно іґноруючы вшыткы полноміцництва наданы примасови Авґустови Гляндови през папу <unk> в обшыри опікы над вірныма і маєтком церкви Подля костела спомнены діяня власти были незгідны з канонічным правом на основі котрого ростил сой право в разі орґанізацийных проблемів котры согос його обрядів до обнятя маєтку по ним Делеґалізация грекокатолицкого обряду єднак не прошла што оставляло поле до діяня для римокатолицкого костела на Площыні перениманя церковного маєтку в выселеных селах През тото в недолгым часі по арештуваню єрархів грекокатолицкой церкви перемышскых єпископів Юзафата Коциловского і Григория Лакоты котре прошло кінцьом черв <unk> р римокатолицкій перемышскій єпископ Франтишок Барда інтервенювал до власти в справі духовенства і маєтку унияцкой єпархіі Медже інчыма в писмі до Державного Репатрияцийного Уряду зазначыл што в разі лишыня през рускых священників іх церкви святині і іх рухомий та нерухомий маєток будучы як власніст католицкого костела повинен быти лишеный під зарядительством місцевого духовенства і латиньского єпископа інчым сворю в <unk> с спис слусня для по працуче ґель о зло ре Феномен Бескідів деревяны церкви і костебы Проґрам зреализувано в рамках творчой стипендиі з Проґраму Міністра Культуры і Нацийональной Спадковины на ініциятивы звязаны з популяризацийом культуры з буджету на <unk> рік Проґрам был зреализуваный в рамках Стипендиюм Творчого Міністра Культуры і Дзєдіцтва Народового на Предсєвзінця звязане з уповшехняньом культуры з буджету на <unk> рокы