The archive of
Lemko radio

Проґрам зреализувано в рамках творчой стипендиі з Проґраму Міністра Культуры і Нацийональной Спадковины на ініциятивы звязаны з популяризацийом культуры з буджету на <unk> рік Проґрам был зреализуваный в рамках Стипендиюм Творчого Міністра Культуры і Дзєдіцтва Народового на Предсємвзінця звязане з уповшехняньом культуры з буджету на <unk> рокы Феномен безкідів деревяны церкви і костелы Материяльна спадковина звязана з духовом культуром жытелів Карпат Цінена є в цілым світі чого потверджыньом є великє чысло сакральных обєктів з того реґіону вписаных на листу світового дідицтва ЮНЕСКО Деревяны церкви і костелы захоплюют каждого без огляду на віроісповіданя ци походжыня без огляду на тото ци одбераны сут як місце культу ци лем памятник Іх краса справлят што каждий на хвилю пристає і задумує ся над тым што тепер і над тым што дале Тоты храмы становлят выняткове свідоцтво одрубной традициі сакрального будівництва котрій добрі видно характер локальной архітектуры Конструкциі выстріч ци декорацийны розвязаня сут характеристичны для культуровых традиций соспільности жыючых в реґіоні Карпат Ілюструют вельосимволичных одкликань та сакральных значынь звязаных з тыма традициями Памятникова деревяна архітектура то неодлучний елемент ландшафту Карпат Давнійше дерево легкє в обрабляню і легко доступне было основным будульцьом Доставляня хыж ци ґаздівскых будинків брали дерево гіршого ґатунку а і те селі не все прикладали ся до роботы так што жывотніст такых обєктів не была долга Інакше было в примірі храмів На материял брали здоровы великы дерева якы порядні сушыли одповідньо обрабляли а пак вынятково старанні прикладали ся до процесу будовы Деревяны святыні захоплювали товды захоплюют і днес Познайме іх ближе запрашам Наталия Малецка Новак Феномен бескідів деревяны церкви і костелы Попшыєнцю давных полудньовых реґіону в Польскій пшедозбіровий бесідує Анджей Жыґадло абсольвент малярства і консервациі творів штукы Академіі Красных Штук в Кракові знавця деревяной архітектуры полудньово східньой Польщы Попшыєнцю тых реґіонів през цесарство австриятскє Адміністрация цисарства Австрияцкого запропонувала нову формы для костьолов і церкві католицкых котра зостала названа Ландшпаркірсє Были то просты проєкты можливі скромны котра свою ґенезы мали єщы в архітектужы бараковой але можливі упрощеной Такє обєкты це ховали ся простотов Дужов можливі обшырном навол з Дзвонніцов в заходнім масиві цо добре вписывало ся в традициє архітектонічно Лемковщызня але позбавона уж были характеристичных для архітектуры церквевной копу над наву і санктуариюм В місце копу зачали появлят ся дахы каленіцова на котре тылько насадзано бароковы хелмы котры мали нияко застемпуват ты конструкцийны купулы Хотяж не завше дотого же в некотрых прикладах Навет архітектуры церквевной дахы формувано так абы імітували вчестнійшы копулы вчесній выстемпуюце в архітектужы копулы і з того ци памятам вінцей такых церкви щеґульні мудуваных повставало на Словациі З той традициі будовляной Выкшталціла ся на Сходній Лемковщыні досить ориґінальна і барз інтересуюча одноґа архітектуры котром властівє не досить поправне названо церквями в стилю в сходньолемковскій натоміст то была лоґічна консеквенция наложыня ся взорів австрияцкій на тамтейшу локальну традицию будовляну В тын спосіб повстали церкви в Зубеньску і в Мікові знаны вылочне нестети з іконоґрафіі натомяст Пізнійшы реалізациі котры уж были в пелні укшталтуваны но тото сол те найбардій знаны церкви в Команчы в Жепедзі в Тужаньску церкви в тужаньску зостала вписана на лісты святового дідіства ЮНЕСКО натомяст Первотне на тій лісті мала знайдуват ся церквив в Команчы натомяст поніваж та улегла пожарові і додісяй но нестеты взглядністе маме тылько взглядні аж реконструкция але ориґіналу уж нема і ориґіналу котрый міял быть На тый Лістє но на тый лісє зналест ся з причын очывістых нему стро голос здох се За мас до сто ско А мам тутай такє особісты вспомнені звязаны з том церквив поніва в <unk> року яко Єден з велю орґанізаторів вендровничой Ватры в Бєщадах проваділ лем трасы церквевнов котра власне в Команчы ся зачынала при церкви тей же котра уж не істнує А поніваж вчесній ґрупа орґанізаторів мала ты трасы самодільні перейст так жебы відомо было жебы каждый кшак был на трасы знаны но то трасы ту добре добре мусял лем познать з конця а конец знайдувал ся ветліня Мусялем прийсть до Команчы но і так ся зложыло же Вскуток ружных спльотув околичности не мім ноцлеґу в Команчы но і так ся так ся поукладало же Ноц спенді лем в Дзвонніци Церкєвна кєд єщы іщы церквєв істняла мам барз добре вспомненя з того было незвыкля такє цікаве пшетє спад в дзвинници церквевной при так якной церкви Врац єднак до темату бы трошечкы одбіглим церкви ославскє чы надославскє сул барзы інтересуючым прикладом полончыня локальной традициі то локальна традиция евідентні мала в собі взношыня понад стінами обєкту Копу Осмьобочных но і в моменті в котрым наложыло ся то на пляны ЛандШпаркірсє котре закладали в вырувнанє позьому вшыткых стін поджас ґде в традицийной архітектуры церквевной те позьомы были зріжніцуваны нава была найвысша санктуарий бабінец были одповідньо нійше Він с тутай вшыткы стіны вырувнано до єдного позому але нате понад тыми стінами не зрезиґнувано з копу так як то традицийні в архітектуже ляндшарків ся звыкло ся робіть но і то дало барз інтересуюце ефекты а в полончыню чы то зостало полончене і взмоцньоне попрез доданє дужей масивной дзвоніци вольно стояй котра з реґулы знайдувала ся на осі церкви на заход од Тейже Но і такє власне такє власне реалізация міли сме в Команчы таку реалізациі маме в Жепедзі Тужаньску Но і то был найбарде былы і понеконд сол найбарді характеристичны приклады того будовництва натомяст барзо добре видат як то будовництво ся розвияло попрез аналізы церкви вчестній вспомяной в Зубеньску но і в Мікові св выс скы фокс о кос A сер выз Повшехным тематем єсли хоці о древняну архітектуру церквевну єст тзвана латинізация брив церкви Ружні вказуваны сут моменты ґенезы тей же латинізациі натомяст абстрахуюч од ґенезы найбардій донюслым Пунктем звротным в тым в тых перекштолценях в тых перекштолценях был вплыв архітектуры ЛандШпаркірся започатковане в концу <unk> віку Од того моменту барзо вельо церкві зачато будовать яко будовле просте з дахами каленіцовыми без копу пулы зосталы спровадзоны до конструкциі альбо псевдокопу альбо звыклых бароковых хелмув Но і такє церкви были будуваны повшехні през цалы вік уж од конця <unk> віку барзо барзо вельо прикладів такій архітектуры знайдує ся на терені цалой давной Ґаліциі Прикладами такой архітектуры на Лемковщызні сут м ін церкви в Реґєтові Мацєйовей в Лосю єдным з першых прикладів єдном з першых реалізаций єщымвічных єст церкви в Здыні інны церквє но то напрока Велька Менціна Велька Цікавым ачкольвік єщы напевно гыбридол архітектуры традицийной лемковскій ляндшпаркірся єст церкви в Брунарах <unk> слово ротами слова <unk> Є роз доча Цец Феномен Бескідів деревяны церкви і костелы в істориі На початку закладано Віскы і в опартю о право волоскє бесідує Данієль Новак правник і історик од років специялизує ся в економічній істориі Ґалициі Осадніци цілі Засядци Доставалі Кабалкы ґрунту званы ролями натомяст єдна роля завше была выділена была то роля вкша котру отримувал солтис Но і поза тым там ді повставало ді было правозаложыня церкви парафіі Там была специяльні выділена роля служонця власне до обслугі той парафіі і зазвычай она мала теж дужом поверхнє од <unk> діся ци гектарів причыня вспілчасны мяры до навет до <unk> дісянців Но очывісте само ареалты зємі не має дужого значыня понімаж выдайносты такой земі в ґурах положеной была значні нійша ніж той положений на пуґужу длятого теж можна повіді же Ареал одповядаючы <unk> хектаром в Бескідзя но то на тельнє поґужа выстарчыло жебы узыска самы збіры около <unk> хектарів Вымаганя были высше треба было ден векшый обшырбіть і якы вісілку вложыть в то жебы узыскат дужо мнійшы пльоны ніж тутой Тре тіж під тым взглядом трошечкы ту было гожейно то на тых полях засадже управляно предесткым овєс бо не дало сінник з бушят а рештато досить дуже ареала одцетек де ґрунтуты становили ужыткы зільоны просто там высше патя ґурнул у ґули уж На выдови з нього управляный выґлдало міцей Допер трошечкы змяна наступіла діж в <unk> віку як появили ся в Ґоліці Зівнякы ді мож было застосувати Плодозмян замяс такій старий господарків плеґіонцийна Змянуваню управ властиві змянуваню збуж і уґуруваню <unk> полячый труй полювків Вте власніч то ситуация ся поправила бо заміст уґуруваня польможно было є засаді з зімяками В віку в Ґаліці Ґур наступило роздробніє ґрунтув Полегало то на тым же в мяре уплыву часу господарства ся ділили очывісті чвертіл ува же само розробніє ґунтув не мала аж такого значыня для господаркы же ты ґрунты діліли ся в рамах єдного господарства ґы поля ся змішала але зоставало в ремку єдной особы натове і приходілих особ Ротой тым процес мал некорыстный вплыв на господаркы понімаж господарство змійшало ся реалово і тым самым узысківало міш доходы напевно Як видат то на мапак з половеку то господарства парафіяльне Улегали трохе мнійшым поділу з очывістых взглядів натомяст такы господарства хлопскє типове но то з біґом часу з кількудісянцю парцель чылідзяла як потрафіло ся зробит навет до ступіні ся Така ситуация на прик В Крампней місце декорзіста посядал около двусту кавалку поля жутс оне по поружных частях сі Натораз як тых В косподарствах парафіяльных то процес тек роздрабняня был дужо мнійшый го боси со В ґурунтах преферентовы ужы таком тенденциі же опріч такого типового ґрунту приписаного до господарства рафян была же така додаткова роля котра узяляла бывала як бы доходіло ней до подялу ґрунтув Често найносята попу вчувка Хоціло то же то барці мало характер такій приватны приватных пуль звязаных з плебаньом попом ізком господарскым парафіяльным І на тым ґрунті власні тен процес бартій привідал видо было же ты подялы мали місце найше порцели Натомаст на ґрунток парафіяль то рачый до такых поділ не доходіл Напевно теж же звертіти увагы на тото же управа зємі дотичыт то ґлу парефальных же была то такым додатковым заямцьом бо чест доходил каждый <unk>ea чы здінціны посуной през парафін чест власти были компенсуваны тым славими ґрунтами Відат то власні же в ріжного родаю спісах дотичонцых парафіян люб спісы господарчых же вшыткы практичні роля были обтінжены такыми додатковыми платностями на же парафіі цилі постаті Збожа на приклад по так Сінціна Снопова осоці Збожа Даніна Высоціовса омуцоного альбо власні мешне тещенсто плацоне в натужы выникало з того же не до конця та господарство давало такы одставы до доходу жебы мож было з того выжыть На поляхы котры належали до парафіі Альбо працувала ксьондз зо свойом родіном альбож можна было повіз был приписаных такых обовязків же так повем паньці знятих ци ци такого з рештом на терені Бескіду Ніского то воґуля ы Такє тос як робоцізна ци і одрывя якій панщыны в стосунку до двору чы то стосунку до парафіі было практичні знікоме ограничало ся до кільку дній до помосі Жнівой Боркі Но і правдоподобні таты вшыткы поля обравяны были власні родіны Відоме же обістняла можливост вынаймуваня собі там якій паробку фітос такого но то певні такє то і функцийонало але правні было тото як нажуценого обовязку абы парафіяні одрабляли якій роботы на ґрунтах парафіяльных Пачыц на то так власні як бы на уклад тых вшыткых пуль вглядал до зазвычай так же в доле Всютку в центру Всівостів знайдувала ся церкви в обогній Плебаня тамты обох тій плебаній огроды Тотож таке барзо істотне значыня мала ды сады ґалицийскє понімаж опуч той травы котра была достарчана для звіжот додатково Для поставы діти каждого мешканця ж становили ріжных родає овоце він то чысто были такє власнє огроды сады з яблунями зислівками і так ідной дальшой части то зазвычай были поляорне котре в тых дольных партиях Всі были по просту знайдували ся до того же же то было єй латві управить нотова зазвычайна На тек терена уж цалковиця ґужысти то альбоже паствіска альбо обшары такє котры были закшечены же треба было єй якій час карчоват або выпалят і то такы найгоршы ґрунтым выже тым горшы ґрунты То выникало ґлувні з того же уж на тых теренах такых ґурскій нащыта ґур практичні не дало ся управит жадного збожа бо там дуго залеґал сніґі і варункы были так тяжкє до управы же практичні росла трава то зрастали до токшака мі Натомас лясы належали зазвычай в вікшости припадків Были то лясы належо до властітеля місцевости чы і бы лясы дворскє томяст жадко ся здажа абы якысь ґрунты такє залишоны лясы типовы лясы дужлясы посядали парафія або вуґуле хлопі часами так бывало але в барз ограниченым закресі Натоміст такы типове ґрунты лясы то вшытко было в рамку властіля місцевости єс хоц о закладаня парафі то в окресе іх повставаня повставатя воскій то чы повставала парафія залежало ґу од власіля В Місцовостилі то особы котра фундувала то парафія і будовы церкви очывісти было можливости жебы така парафія повставала з пікєнци якій там може повісти досаднику чый то муся быти вшытку пошном фундуване през властітеля зімі якій повставала выстава Вьоска пізній повставала парафія Полу влащенів ґрутуф в Ґаліци наступіло в <unk> р наступила вякша свобода в диспонуваню зємів і дотичыло то жы перед вшыткым хлопів ктри стали ся властілями зєві вчесні были тых іх єй ужытковниками Натом властітелем як бы ґрунту был пан всі ци єй властін натомяст тутай зо взгляду на тото же тота свобода наступіла по перше наступили шыбшы потял ґрунтв але тіж можливост власній сплядажы альбо выдержавліня іным особом можливост така была і І тутай не ограничало то жадне право котре заказывало наприклад поділу господарстнейше ци ци шаймуваня зєм през ріжны особы в штых ограничы не было І напевно то мало вплыв на такій Но роздрабняє ся тых господаркы гос го Право патронату в Костєльокатолицкым повстало уж в двонадцетым віку бесідує доктор Лукашбайда Історик бескідскій і бєщадскій провідник специялизує ся в темі шляхты старопольской епохы в полудньовій Польщы і функцийонувало длуго бо аж до Собору Ватикань ІІ Патронат был привілей але вязали ся з ним руж окрисляны обовкі Предені мусіли дбать о стантехнічны святынь мєлі зато право презентувать віскупом кандидатув на костєльне бенефіция І то не єст єст так же патронат вязал ся вылочне з католицизмем рвецны был в інных вызнанях християньскых Тутай вывязуваня ся з обовязку вынонци справа патронату єднак выглядало Ружнє од звіл в ріжных місцях в ріжных часах а єжелі хоці о наше польскє подвурко то в єдным зо своіх діл з віку Хуґоколонтай написал слова такє коляторові не затрудняют ся репарацийом костьолув ксьонд Шыско сам зо своіх доходів подыймувать мусі тутай окрисленє колятор односі ся власні до патронув до особ котры были властітелями маєнтку ґє костюл функцийонувал ци дана церкви діє ґзє были уфундуване но і тын патрон тын колятор чы з Руска Кліторбо в припадку патронату Церкєвны гомвіли не о коляторстві то о кліторстві функцийонувал І З патротом чыто костєльнеч Церкєвным вязало ся право презенты коре полегало на представліню кандидата на ужод Костєльны і очывісти выло тіж право до побераня вшылькых бенефітів плынучых з того уряду і властітель свій найчыстій был коляторем ся ци кліторем церкви або коляторем косола міл право вказаня єскупови свойого кандидата на пароха ци пробоща Вєру припадках коляты кєди му і патронаты Церкєвным не білі ед блікатоликами ани унітамі ци не виділі православні а єдні яковластиле маєнтку опікували ся даном церкв спаш сты спасо сой опросо спашо схы сысо скыш соскы Феномен Бескідів деревяны церкви і костепы Проґрам зреализувано в рамках творчой стипендиі з проґраму Міністра культуры і Нацийональной Спадковины на ініциятивы звязаны з популяризацийом культуры з буджету на <unk> рік Проґрам был зреалізуваный в рамках стипендиюм Творчого Міністра Культуры і Дзіцтва Народового на предсєвзінця звязане з уповшехняньом культуры з буджету на <unk> рокы