Archiwum
łemkowskiego radia

Шановных радию слухачів витам в проґрамі Реґістер забытків проґрам тот то радийова пропозиция для Вас на вказаня вам забыткового богатства Лемковины Того сучасного богатства котре малы диме можеме дітхнути ту і тепер але тіж того давнійшого котре нашом спадковином фізычні ци материяльні уж не єст але історичні як найбарже І днес такій власні темі посвяченый буде одтинок тій історичній спадковині то про тото жебы вказати Вам же Лемковина была і колиси богата хоц на свій спосіб бідна і жебы пошырити ваше думаня жебы сте не думали тыма найбарже очывидныма думками жебы кус веце приходило вам на мысель кєд подумати о курорті на Лемковині О што іде конкретні уж зараз ся переконате Днес не буде про нияку церков хоц они так прекрасны же мож бы было оповідати о них каждого тыжня тым разом буде про місце втіхы для тіла хоц по правді як тіло здорове то і душа маше Коли хтоси шмарит загальну тему уздровиска на Лемковині то одраз приходит на мысель очывидні Крениця певно і Рыманю ци павнична хоц то уж стріх то обшыри Лемковины не єст але може і высола лапенне циже ґєстів Вшытко тото сут то уздровисковы місцевости базуючы на джерелах мінеральной воды Миняючы невелику стацию щалны куляшне уж мало хто памятат же по противній стороні дорогы находило ся єдно з першых величыні климатичных уздоровиск Климатичне уздоровиско то такє в якым головным атутом єст климата або мікроклимат а не даякы джерела воды Першым такым климатичным уздровиском было закопане другым щелниця Ім куляшне Куляшне то сама східня част Лемковины місцевіст яка находит ся над ріком Ославиця Період галицкой автономіі был золотым віком карпатскых уздровисковых місцевости што вязало ся зо значучым збільшыньом ся заінтересуваня климатичным лікуваньом лікуваньом мінеральныма водами та плеоідами то є родом торфу яко курациями якы поправляли здоровля хворых і были добры на хвороты ключів особливо на туберкульозу Курорты обік свойой найважнійшой лікуючой функциі дост скоро зачынали становити Центра товариского Жытя Высшых товарискых ґрупах выізд на курацию был жаданий вказувал на одповідню позицию З часом стал ся по просту модний Єднак місцевы взровиска мусіли міряти ся з заграничном конкуренцийом зато же што богатшы курацюшы выберали санатория в Чехах або в Австриі якы в порівнаню з галицкыма оферували значучо высшы стандарды Зато в тым часі наступил скорый розвиток популярных курортів в Галичыні як напримір закопаного з чавниці Крениці Жеґєстова і Іонича котры подвысшаючы своі стандарды зачали притігати громады новых клиєнтів На курациюшах зарабляли вшыткы од властителя уздровиска по дохторів вынаймуючых кватеры реставраторів до фякєрів прачок і пуци бутів Зато тіж зачали быти основаны і новы лікуючы заклады серед якых вымінити мож рыманів трускавец ци моршын В <unk> році в положеным близко <unk> кілометрів на полудне од Санока Куляшным На східній Лемковині основаный остал курорт якій славыл ся з новаторской методы лікуваня жентицьом На тот час околиця не была аж так пороснена іщы лісами зато ідеальні надавала ся до ходуваня овец і худобы з котрой молочны продукты хоснуваны были пак в лікуючых курациях А о тым же куляшне мат пастерскы традициі Свідчыти може сама його назва котра подля даякых языкознавців выводит ся од слова альбаньского походжыня кульосе што значыт паствиско Тему уздровискового курорту в куляшным продолжати будеме по музичным перерывнику і буде то розрывкова музыка початку ХХ столітя Поперві дознате ся тіж якій рід был ініциятором у здровиска а тіж як выглядал погриб єдного з членів той родины і чом споминано о ним іщы през долгы рокы по ана а Чуєме ся поперві в проґрамі Реґістер забытків Днес зазнаємляме ся з обєктом якому признати можеме уж лем самозваня забытку радия Лем фм але не будеме мочы видіти го позвиджати ци зробити сой знимку на фоні можеме єдині поіхати в місце де колиси містил ся уздровисковий курорт в куляшным і мати в голові тото о чымнеска о ним буде ся бесідувало Ініциятором основаня уздрови з кавкуляшным был Леонард Трузколяскій властитель місцевого майна сам мешкаючий в сусідній лемківскій полоні Головным імпульсом было правдоподібні побудуваня в <unk> році транскарпатской першой галицко мадярской желізниці яка лучыла Будапещ твердыньом Перемышль і Львовом Желізниця переходила м ін през Ославицю Щалны Куляшне і Мокре Місцевости якы входили в склад загірского ключа то є майна турсколяского Курорт злокалізувано на обшыри Фольварку в прекрасній долині рікы Славы медже ріком а Железницьом і в безпосереднім сусідстві стациі през тото же і стация і лікуючий заклад находили ся близко границі Щалного з Куляшным Часто умістовляно курорт в лудні власні в Щавници а не в Куляшным Отвертя першого сезону жентичного закладу мало місце <unk> липця <unk> рока Початково курорт складал ся з пару новопобудуваных хыж в котрых властитель зрыхтувал для гості умеблюваны покоі Од самого початку істнуваня в закладі діяла тіж і реставрация Свіжой жентиці два раз на ден достарчало парусот овец котры як описувано в прасі пасут ся на горах порусненых пахнячом травом До спацеруваня зрыхтувано три гектарьову загороду а на наступный сезон заплянувано прирыхтуваня Купелиска на Ославі Леонард Труцколяскій рішыл тіж насадити на пару гектарях смереково сосновый ліс Дохторскых консультаций уділял мешкаючый в куляшным желізницьовий доктор Гамаідес Новооснованый курорт стрітил ся з барз позитивныма рецензиями в прасі якы поміщано м ін в бранжовым тыжденнику Дохторскій Перегляд ци Штоденній Народовій Ґазеті Інформация о курорті нашла ся тіж в печатаным в Кракові в <unk> році ілюструваным путивнику по Кракові і його околицях та описі вшыткых што барже значучых уздоровиск в Галичыні авторства Володислава Лющакєвича Писано там же лікуючый заклад утячом жентицьом находит ся обік дворця лупківской желізниці Почтащавны гірска околиця Прикрасны спацеры загорода а в поблизкій Ославі мож ся купати В закладі тым свіжо урядженым обік чудовой жентиці Хворы находят тіж вшелеякы мінеральны воды выгідны мешканя почтовый та телеґрафічний уряды З рока на рік заклад зыскувал на популярности до чого причыняли ся тіж обшырны реклямы поміщены во львівскых і краківскых ґазетах Не мало влияня на його розвиток мало тіж близкє сусідство желізниці котра в тым часі не доходила іщы до більшости галецкых курортів Зо значучым заінтересуваньом тіж серед дохторів і аптекарів стрітила ся курация Жентицьом В <unk> році Адам Свірскій з Івонича Член Бальнеолоґічной Комісиі при Краківскым Докторскым Товаристві опубликувал <unk>стороницьову брошурку під назвом Пару слів про жентично лікуючий заклад в куляшным Тіж в підкарпатскым моршыні коло стрия де през якысий час фунґувал жентицьовый курорт проведено досліджыня над здоровотныма приметами жентиці Зачато навет вырабляти таблеткы з Жентиці Але по аптекарскых досліджынях стверджено же найліпшы параметры мат єднак не перетворена а свіжа жентиця і вертаме зас до оповісти про єден з першых кліматичных курортів в Галичыні Находиме ся на східній Лемковині на самым єй Крайчыку в селі Куляшны і переносиме ся зас під конец ХХ столітя В <unk> р курорт діял як лікуючий кліматично жендицьовий заклад і складал ся з головного будинку та семох хыж розшмареных вздолжы дорогы і округлого пляцу В часі тамторічного сезону якій скінчыл ся <unk> вересня В куляшным перебывало в сумі парудесят осіб одвиджаючы курорт головні тоты котры выводили ся з пласкых обшырів праві одраз одчували місцевый гірскій мікроклимат Як писано свіжий гіст досвідчат дивного влияня того повітря В протязі двох або трьох днів од приізду може ним легко стрясти боліти голова і може хотіти ся спати В пресовых дописах штораз частійше зачали ся появляти змінкы о істнуючых там тіж джерелах мінеральной воды І ту зас цитат з ґазеты щал не мат здоровот ни заклад окрем низко змінералізуваной воды гірского повітря лікуючы богатства редукуют ся до свіжого молока котре гості пют просто по выдуіню до барз доброй жентиці вырабленой в осібным будинку і до купаня в річці Рік пізнійше в варшавскым ілюструваным тыжденнику вказала ся обшырна критична рецензия закладу Трусколяского котра могла причынити ся до вільного кінця курорту Зато в пізнійшых роках была вельократні цитувана навет през Оскара Кольберґа якій власні з той ґазеты взял інформациі о Куляшным Автор рецензиі твердил же заклад єст недофінансуваный през властителя што певні выникат з браку фондів зауважыл брак шору усправлінь котры подля його опініі сут конечны В своій рецензиі правиже выпунктувал вшыткы ґанчы як напр вадлива конструкция хыжок шпар в стінах низка температура в покоях планный стан меблів ци лишаючий вельо до желаня рівен обслугы і высокы ціны Не сподабала ся му тіж реставрация ведена през адміністратора курорту а заразом місцевого почтара Прирівнал тоту реставрацию до обшырной шопы або стодолы о дост престарділылылылылылым выгляді хоц ідло похвалил Зауважыл він тіж неуправнене побераня вписовой оплаты званой товды курацийном складаном за питя мінеральной воды а перезначеном на оплачыня оркєстры яка штоденно умиляла час курациюшом Подля його обсервациі не было ани мінеральной воды ани жывой музыкы Не было в тым часі тіж на місци ани аптикы ани склепіку в котрым мож бы закупити продукты першой потребы а котры то курацию мусіл си придбати в корчмі за вывіндуваны ціны або спроваджати аж з буківска <unk> серпня <unk> р Леонард Трузколяскій рішыл на обшырі закладу зорґанізувати благодарный баль з якого дохід мал быти перезначеный на допосажыня протиогньовой стражы в Буківску Початково На листу беручых участ в балю вписали ся праві вшыткы участникы літнього турносу та околичны обшырникы але на сам баль пришло єдині парунадцет осіб Причыном того мал быти факт вписаня на листу участників місцевого грекокатолицкого його мостя з родином і лісничого Не сподабало ся тото галицкій шляхті Гербовы погорділи товариством положеных ниже од себе в соспільній драбині залежности Некотры зо шляхты навет приіхали але почувшы о так недобраным товаристві не рачыли ани голойти до сали На балю бавил ся натоміст єден оселений в околици од недавна заграничник властитель вельомилийоновой фортуны якій чул ся добрі предобрі в тым неупривілеюваным товаристві В літнім сезоні <unk> рока офервано уж <unk> міст в курорті в Куляшным в полни выпосаженых покоів Закладовым докторьом был в тым часі доктор Ґородецкій розшырено тіж лікуючу оферту о молоко од козы і купелі в ваннах і на трисковы купелі Для курациюшы спроваджено тіж мінеральны воды з інчых уздровиск В Здройовій Загороді выжвірувано стежкы пороблено альтаны і лавкы В реставрациі зрыхтувано два мені табют і алякахт Уможливлено тіж гостям введіня свойой кухні Зорґанізувано бібліотеку з богатым выбором часописм а до бальовой салі Вставлено фортепян При закладі є утворено невелику стаднину завдякы курацию жы могли звыджати околицю в Сідлі Хоц властитель санаториюм в Куляшным барз ся старал жебы так не было то заклад так скоро тратил на популярности як скоро му єй прибывало скорше Напевно причынил ся до того його камеральный характер бо так невеликій периферийный осередок не был в силі заполнити тілько розрывок што більшы модны курорты а тіж розвиваюча ся сіт желізниці в Галичыні котра зачала доходити до праві вшыткых уздровисковых місцевости перешмарила до них част гостів Під конец вісемдесятых років ХХ ст реклямы климатичного курорту в Куляшным зникают з ґазет а він сам стає ся літньом сідибом родины турсколяскых і іх приятелів а поперві дознате ся чом похорон сына сеньора роду трусколяскых Владиміра зышол на другій плян Властитель зимского майна маршалок саноцкой повітовой Рады послал На Сойм член вельох публичных інституций і стоваришынь пережывшы <unk> років по долгій і тяжкій слабости вмер <unk> лютого <unk> рока в Кракові св Памяти Владимір Трузколяскы взріл данне світло <unk> рока в лемківскым селі Полонна товдышнього саноцкого повіту Його віцьом был Леонард Трузколяскій Матірю Розалия з Сєрчыньскых Початково вчыл ся в хыжы пак во Львові де скінчыл реальну школу По матурі помагал віт ци в заряджаню майном якє обнимало окрем полонной щавны мокре ославицю і куляшне Любувал ся в ходуваню кони В <unk> році остал выбраний членом повітовой рады По смерти Фелікса Ґнєвоша бывшого маршалка повіту остал в <unk> р єдиногосні выбраний повітовым маршалком а в остатній каденциі послом в волосяньской куриі до Сойму Од долшого часу морила го хворота чыр як жолтка але не хтіл піддати ся операциі аж коли так го змучыло і было небезпечным же была загороза жытя товды пішол на операцию до Кракова Єднак орґанізм был уж так выморений і ослаблений хворотом же по операциі Наступила катастрофа Владимір Трузколятскій гамер Была то віст страшна зато же молодий Трузколяскій был люблений през каждого з кым лем ся зіткнул Шанувано го за добре серце і велику поцдивіст На першу віст о його смерти скутком постановы маґістрату вывішено на ратушу чорну фану а бургомайстер выслал імени міста на рукы в дол кондоленцийный телеґрам а заміст вінця на труну од міста перезначено <unk> корон на голодуючых в Варшаві На будинку Повітовой Рады тіж вывішено чорну фану окрем того заступця маршалка отец поляньскій скликал надзвычайне посіджыня выділу Не лем бургомайстер Санока заміст вінця на турну переказал грошы на почестну ціль Родина Лещыньскых зо Санока перезначыла по <unk> корон заміст вінця на ювілейну бурсу на сиротинет і на річ Товариства святого вінцентого Поля На тоту остатню вымінену ціль <unk> корон В місце вінця зложыл тіж інжынер Вільхельм Шомек Рада міста Буківска передала <unk> корон для голодуючых в Варшаві заміст навінец натоміст місцевый кагал одправил жалобу не богослужыня і <unk> корон переслал до Варшавы наголодуючых Похорон святы Владиміра Трусколяского мал пройти <unk> лютого <unk> р в Полоні Зіхало ся на него ден скорше в пятницю вельо знаємых найблизша родина А панове Штефановскій і Стефан Лещыньскій приіхали першыма жебы заняти ся рыхтуваньом похорону Тоты два вечером по <unk> годині положыли ся спати в гостинных покоях дворской офіцины Нічным потягом приіхали іщы панове Віктор Журовскій Броніслав Лещыньскій доктор Ян Пайґард і Роберт Праґловскій Тоты зас ульокували ся зараз обік занятого покою Рано гості што зіхали ся на похорон з переражыньом застали на подвірци шіст людскых діл і довкола товариство заняте іх ратуваньом Очывидні похорон трусколяского зышол на дальшый плян а вельо гостів вернуло дохыж не чекаючы на похорон Тото што діяло ся того рана на дворі в Полонній Переходило вытрималіст людскых нервів лямент жен плач загальны переражыня не дают ся описати Вшыткых панів найдено рано зачадженых в покоях де спали казали службі порядні напалити угльом З невідомой причыны зачал выходити чат а коли служба пришла рано іх побудити вшыткы были без жытя Шмарено ся жебы іх ратувати вызвано дохторів і повело ся вратувати штырьох пізнійшых гостів котры доіхали потім і найкоротше вдыхали смертельний ґаз Лещыньского Іановского не повело ся вратувати Але на тым не скінчыло ся зле фатум якє переслідувало спокій трусколяскых О <unk> років пізнійше до крипты в якій находила ся труна представителя родины трусколяскых влетіл чловек Крипта находила ся в церкви в Полоні а трусколяскы были фундаторами церкви іх двір находил ся зараз обік Тото же тота крипта там єст вказало ся вчас порядкуваня руйны церкви коли під єдным з мешканців села заломила ся в церкви підлога Подля др Лопаткєвича скоростняньской делеґатуры Державной службы консервациі Церков была побудувана пізнійше як крипта найпевнійше в половині XXI столітя в вознесено ю на терені давного церквиска в місци каплиці або крипты Труна была зложена до крипты найпізнійше в <unk> або <unk> роках XIX столітя По добесідуваню з війтом Ґміны Буківской рішено же труна остане на місци а крипту засыпле ся піском а на підлозі останут положены камені Ім одтинку то уж буде вшытко Дякую за увагу і припоминам же авдицию найдете в радийовых подкастах на сайті Лем фм До наступного проґрам зрыхтувала Наталия Малецка Новак фрацна камаста катапаґа то ЛЕМ ха ла ка