Архів
лемківского радия

был Стары і молоды част перша одтинок Третій О Герасимі пришла в село відомост што го повісили в Кракові Марта пошла дораз до його мостя Смолярчука звідати ся ци то може быти правды Смолячук не выгонил іщы своі ґудзы якыми почестували го патріоты в місті і рад был што може запричынити другому боль Правда марто правда Уж пару дней тому я чытал в ґазеті што Гарасима Войтовича повісили А вы може думали што му нагороду дадут за його Москво фыльску пропаґанду Небога Марта не могла нияк поняти о чым то його мост бесідуют што тота пропаґанда його мост та я тото николи не виділа Герасима Я виділа книжкы газеты але того што його мост гварят я не виділа То тото Книжкы газеты то і єст пропаґанда Я то знала я все бесідувала што з тых книжок і газет нич доброго не выйде А Герасим гварил што я нич розумію Вы Петрови Ігані не давайте тых книжок вы ім мати О його мостя уж ся спалила То добре полегшало його мостьови уж і польскы ґудзы як бы не так докучали Єдного дня шол на постерунок корба і так собі думал Всажу го най гниє в криміналі та за такы можут і повісити та он мойой земли лакне Почекайне Боже буде шынити най ся досыта той земли пришол на постерунок Цо повіш корба Прошы пана тен Врона то великій москаль Як Мувіл со Мувіл так жебы тот Москаль раз уж пришол і зробил порядок з панами Так повіця чыста правда я готовий присягнути зараз на другій ден Рано взял жандарм в Рону З того часу люде в селі перестали говорити о войні О рускых Єдны другым не довіряли Хоц так той слышал таку вістку то другому не повіл В сусідньом селі явил ся якысий Подорожний зашол в корчму і кто лем пришол то каждому казувал выпити Говорил што ондрускій Посходили ся найліпшы газдове казали і они Подпили собі Тот подорожний почал хвалити рускых Рускій край а наликати на Австрию на австрийскы порядкы на податкы на жандармов на біду яку терпят руснакы Но говарит у той біды недолго Рускы зяли уж вол днес завтра будут на Лемковщыні і освободят вас Та най бы уж раз озвал ся підпитий Влайско Дал бы Бог рік Сандер Єднако не в добру хвилю вырекли тоты слова раненько лем світ приіхало в село пять жандарму а старшым над ним был тот сам подорожний котрий вчера вечером так солодко по рускы говорил в корчмі Арестували жандармы найліпшых наймудрійшых найчестнійшых ґаздов селі медже ними і честного Війта Закули всіх і ланцухы поскладали лежати на воз як дровна Присіли іх і привезли в поблизкє польскє місточко Там польско німецкы патріоты і жандармы долго здівали ся над ними і мучыли іх а пот грубо По жандармскы повісили іх всіх потом выкопали велику яму Кынули вню тіла мучынников на дно а на них положыли з дохлого коня і закопали Просиділ Герасим Войтович тыждень в повітовой тюрмі Присохли раны од жандармскых побоів заступили ся В первий ден другого тыжня отворили ся двери його камеры В дверях появил ся надсорцем Збірат ся приготуват в подруж На смерт Мелькнуло в Ерасимовой голові Но не на смерть Горше як на смерт бо на дальшы мукы на голгофту Высыпали ся і з тюрмы нашы жертвы уж ждали іх жандармы повязали ланцугами по двох по парі поуставляли по штырьох марш закомандурувал старший жандар Впереди єден жандарм грубы німчыстко по боках подвох позаду двох Вывели на головну улицу котра вела на желізнодорожну станцию на головной улиці Уж ждали іх Полякы німецкой школы Кто ім дал знати што поведут Москво фильом Ку Герасиму подошол його знакомий деколи найліпший друг польскых ґазда войцих оконь Разом ходили на ярмаках нераз говорили як бы то хлопску долю поправити землю уліпшыти Нераз войцях купил коня од герасима познал што кто купит герасимового при голку коня ци волы то будут карати ся Тот сам Войцех подошол до закованого Герасима А ты псяк рефусінє москалю здрайцо і ударил Герасима свойом тяжком руком на маш за здраде покій тя повішом Там польскій професор поступил до свого ученика руского студента Ты ґадзіно то я тя так учыл І ударил свого ученика палком по голові Упал студенту капелюх в болото хотіл поняти но уж придоптали А жандарм толкнул студента кольбом карабина Капелюх остал ся притоптаний в болоті а студент без капелюха з окровавленом головом шол дальше До станциі было пол годины дорогы за той полгодины Всім арестованым достало ся од польско німецкых патріотів За што Они нас бют Звідували ся єден другого очами За што Таш мы нич не выновати Так не виновати Ци то вина Герасима Войтовича што он любил почытати руску ґазету і книжку як Поляк любит почытати польску Ци виноватий студент што он рвал ся помочы культурно свому родному занедбаному народу із котрого он вышол як рвал ся і польскій студент допомочы свому польскому народу Они не винуваты Нацийональна ненавист виновата Тота ненавист до рускых котром многы рокы кормили польскій народ польскы ксьондзы і учытели в костелах і школах Кому ж То было выгодным може польскому народу Славянам Но ніт То было выгодным Німцям німецкому імпериялизму іх Дранхунах Остен на славяньскы земли Німци не мали бы силы покорити славяньскы народы жыючы в згоді і славяньскым братстві Для того ім потребна незгода і ненавист медже славяньскыма народами і они посіяли незгоду і ненавист медже ними і ім легко против Славян воювати коли славяне і самы против себе воюют Што было дальше дознати ся по перві Мила моя на кычено смутні мило мозар смутны бо мізерас моє серце пун мило моє позай смутны бо мізерис моє серце пукны мила моя не слухай нико лем ся слуха і розуму свойо хоц бы сме лем єдно багатя Мила моя не зохаблює тя Хоц бы сме вым єдно мила моя не зохаблює тя Наконец Садили нашых страдальцов вывагон Здавало ся ім што ту уж нихто посторонний не буде здівати ся над ними Но не было так услышали крик і проклоны по мадярскы коло вагона По менті мадярскій офіцер вдер ся в вагон зо шабльом на голову Найблизшы од дверей дві жертвы перестали жыти конец іх мукам Іх головы розрубаны надвоє рукы разом звязаны нихто не знал з якого села они были Бо то были люде з Восточной Галичыны обаселяны Жандармы выкынули іх з ваґона На желізнодорожне полотно бо поізд уж рушал Тоту дорогу котру в звычайным часі робил поізд в <unk> <unk> годинах в тот час мобілизациі треба было Проходити цілы три дни На каждой станциі треба было ждати поіздов котры шли з войском на мосток На двох станциях треба было ждати по <unk> годин і за всі Три дны Оставили арештуваных без іды і воды в закрытым товарным ваґоні зо скованыма руками не обмыты Неповязаны раны од побойов страшно пекли Завидували тым двом убитым з початку Наконец по трьох днях той страшной дорогы двери вагона одсунули ся всунул голову жандарм і приказал выходити Єдны медже ними і Герасим мали щы столько силы што вышли самы другых треба было чути Другій жандарм принюс ведро лоды Всі смотріли жадно на ведро як бы в той воді виділи все своє спасеніє Но жандарм не дозволил никому замочыти спрагнены уста спалений язык а ціле ведро воды вылял єдным з змагом на тых у котрых брако сил встати Пот помагал ім кольбом Зобрали послідны силы повставали і при помочы сильнійшых зышли на землю І знов жандармы поуставляли іх по штырьох і повели в тюрму Лем тепер дознали ся што місто до якого іх привезли то даколи славна столица польской державы а тепер австрийка кріпост город Краку Коли Ерасима привели в канцелярию краковской тюрмы он показал директору на своі спухлы окровавляны рукы од ланцуха якій проюл тіло до косты Посмотрил директор і засміял ся Хо хо хо Та обже ці так здрайцо То ці ніц не по шкоджі Ютро цьом повішом Увиділ Герасим што ніт ту кому поскаржыти ся іт у кого оглядати права А тым меньше справедливости Ту не остало ся нич лем покорно принимати всі мукы Завели Герасима в поземну пещеру і затворили тяжкы двери Было то Вєзєнє святого Міхала в Кракові Был то старий католицкій монастыр замінений в тюрму В куті камеры зауважыл Герасим Ведро золотом з жаждом припал ку нему і напил ся воды освіжыл своі уста язык і ціле тіло На середині камеры стояло желізне тюрамне лужко з твердым соломяником положыл раз на него своє змучене вычерпане цілковито зо сил тіл Здало ся му в тій хвилі што ніт большого дару Божого на світі як свята водиця Ід мягшой выгоднійшой пустели як твердий тюранний соломяник Не приходило му навет намысль што завтра мают го вішати Вод так оддохнути хвильку А пак не буде што хоче І заснул Герасим кріпкым сном Страшний сон виділ Герасим попертал ся кидал ся стогнал был дома пришол жандарм і схватил ганю в своі лапы Герасим всє то видит хоче обороняти од жандарма свою дитину а не може рушыти ся з місця Як бы го дакто привязал приковал Ровася Герасим бо жандарм хоче обезпечыти його дитину уж Аня не має силы одбывати ся стратила притомніст Аж ту вбігат Петро хватат карабін жандарма і убиват його на місці Страшно стало Герасим Утікай Петре утікай бо тя хватят Ту Герасим збудил ся темну наоко Страшно болит голова і всі косты де я Долго терчело покаль собі припомнул што з ним было і де находит ся Слышно было як по каменным коридорі ходил солдат здавало ся Герасимови што то годят по його голові Натганю ніт дівчаты в селі і працовита і слухняча і скромна і што шумна то шумна Так говорили о Гарасимовой Гані в селі а яка ганьблива вкаже і дакто слово о єй красоті то уж червеніє по уха очы спустит і слова з ней не добудете Як бы так Бог дал другой таку красоту на такым газдовстві то не приступ до ней лем бузю вышнурує і на хлопця уж ани не посмотрит а за даякым паном учытельом або жандармом позерат Ганя никым не гордит з каждым паробком потанцує побесідує ци бідак ци богатий Всі у ній єднакы Так бесідували стары Но ту уж Старе око не дослідило бо для Ганны не были всі єднакы З ниякым хлопцьом она так долго не бесідувала коло ниякого так не Палила ся як коло пастырнякового семана А семан также хоц не гордил другыма дівчатами но найрадше любил бесідувати і танцувати з циганьом І коли шол на войну то його серце боліло найбольше за ню Днес каганя сама дума Марта выбрала ся на вышный конец села Одведіти куму што уж тыж день лежала голова а Петро з услугом поіхали до ліса Дома было роботы дост бо Марта все занедбала Одколи Герасима взяли Ганя два раз веце робила як пред тым за маму і за себе Всього треба было самой припильнувати і іст зварити Ганя никому не скаржыла ся і николи пред другыма не плакала Но днеска коли остала ся сама дома выплакала ся за цілый час Каменьом сиділо і все на серці і нещастя яке стрітило єй родича котрого взяли і люде бесідуют што убили і семана взяли на войну Выплакала ся Ганя до сыта І здало ся єй што полегшало на серці Дзінь добри Ты сама з цислуваню за серце поблідла як стіна В дверях стоял тот сам жандар Не буй ся я хутко я ся ніц не зроблю Поставил карабін в куті і пустил ся кугані Не виділ в єй очах лем єдну ненавист Не вздержало го тото хватил ганю грубы в своі жандармскы лапы Ганя оборонила ся деякій час но борба Была неровна і жандарм пересылил як мож было сподівати ся Ганя нашла ся на ласкі дикого австрийского жандарм Дай Боже добре во по полудни рік громко дідо Николай Щерба в дверях і як бы ничого не зауважыл звідал Петро дома Жандарм выпустил ганю і заклял як лем знали кляты австрийскы жандармы тідосіл коло жандармского карабина і говарит А я подожджу Петра Мам до него єдну просьбу Я добры не довиджу але здавало ся мі што Петро з усухом муж ідут з ліса на вершку былы А ты старый дзяду Не муг бы ся уж умже Тыле молодых тераз умірати ходіш по світі і молодым заваджаш Ей пане Часом старий ліпше послужыт як молодий смотте хоцбы і на тоту хыжу она стоіт уж понад <unk> років А тото дерево в ній такє як дзвон червак не іме А Демко поставил хыжу штырі рокы тому а дерево уж гниле мягкє як тлявкы Так видите як тото дерево такі люде были даколи інчы твердшы Товно люде держали ся разом єден за другого постоял жытя оддал гнеска так народно учают што єден другого ненавидит Влышкі воды бы єден другого втопил за скыбу той земличкы за окрайчык хліба єден другого на смерт вышли Блудно народ жыє гріх діє ся на світі Великій гріх люде хотят жыти кривдом другых Цоти дзяду патєш мувіш Ех пане і вам бы треба было припомнути собі ваш патіж бо гнизка видите такій час што тельо до смерти старому што і молодому што чловек не певной години смерти Вы або і я Днес кату бесідуєме а завтра єдного з нас може не быти Аби чловек Войсковий Стульписк дзяду не крака як ворона Бо ся змалює так же аж в брамі у Свєнты Пьотра ся обудіш Замолк дідо Петро уж заіхал в обору Казал сулгови випрячы кони а сам вошол Візву Што робит жандарм Чом Ганя така бліда сидит в куті а дідо щерба в другым Жандарм взял карабін на рамя і приказал Ютро рано поідеш зо мном до мяста заєдь о <unk> рано на постерунок і вышол Коли нашы приятеле остали ся самы дідо Николай розповіл Петрови як го бог принюс в сам час Ганя Наракландич лем побігла кусарому обняла за шыю і поцілувала Ей Ганю А ты што собі думаш жартувал старий Таж Петро смотрит і што буде як повіст Семанови коли тот верне га та семан мі всі зубы выбє Петро і Ганя засміяли ся через слезы Бо діда не было не то зуба єдного окрайчыка або кореника Хіба вам выростут новы покаль Семан верне реклаганя уж пришла до себе Не старай ся Ганю то долго не затягне Вясниц може быти уж весіля до того часу і няньо вернут і семан верне А о тым што вы днеска переносите лем памят остане Буде здавати ся што то лем тяжкій сон біл А тепа тре не чул дашто Та де в лісі А я чул Гершко гварит што уж Львову взяли Перемышль одрізали а козак уж коло сянока Пойдеш завтра з жандармом до міста то куп ґазету і довідай ся медже Жыдами А так чую што днес завтра козакы будут у нас но Тримайте ся діти будте здоровы Не оплачаню все буде добрі Уж вечерів коли дідо Щерба шол горі селу а шол так легко што люде чудували ся Сандра положыла коновкы на землю і смотріла за дідом Там іщы до <unk> далеко аж тоты коновкы для мене тяжкы а старий щерба як єм запамятала то такий самый старий был як і днеска А он бы м я іщы днеска перескочыл Іде горі селом як в танцумала собі Сандра Нагнецка то уж вшытко на наступний одтинок запрашам за тыжден Дякую Монька Тылавска