The archive of
Lemko radio

Добрий вечер виталас Моніка Цилявска Як што пятницю запрашам на стрічу з лемківском літературом а Гнецка Теодор Кузяк і оповіданя з циклю давно то были часы Не робте пан другому што вам немиле Было то іщы перед війном в <unk> році прибыл на Лемківщыну до села Бортного новий керовник школы пан Здіслав Макух Был то барз паскудний тип чловека ненавиділ Русинів і не крыл ся з тым Пришол на Лемківщыну не по то жебы вчыти але жебы темпіть як сам повідал Украіны З выгляду был то чловекы як чловек чорнявый низкого росту але до нас Лемків был барз шовіністычно наставлений Хвалил ся же брал участ в війні з большевиками і же был уланом Беліны Мужей был уланом бо ногы мал до скрывы В школі тот паниско был діти а переважні нас хлопчысків не самовито Бывало поклича перестрашеного учня До таблиці тот зо страгу не зна як задачу розвязати но учытал заміст пояснити і помочы брал кый і молотил кілько вылізла Бывало і так же кый ся поламал то пан казал тому бы тому піти до лозын вытяти і принести другій прудно себы В такым выпадку быти не вырізувал уж прута з лозыны лям з веребы поверловий был кругый і скоро ся ламал Недалеко школы мешкал собі в тым часі ґазда старий кавалер Семан Нецю Мал він три сестры Анну Мільку і Насту Оны тіж были старыма дост ограниченыма дівками што не значыт же были цілком дурны На ґаздівці робили вшытко як треба і свою роботу добрі знали Але ничым інчым ся не інтересували бо до інчых справ был брат Семан Был то мудрий хлоп Обчытаний свідомий служыл в цісарскій арміі брал участ в І світовій війні знал адже німецку мову Любил часто ходити до чытальні чытал книжкы і ґазеты любил тіж філософувати і політикувати Так під конец яры <unk> р над селом будил ся чудовый ранук Сонце іщы не зашло і роса покрывала буйну уж зелену траву люде вставали до штоденной роботы Пташкы весело щебетали а зозулі кукали завзяту Цеман встал з постелі і одмовляючы голосно одчынаш вышол перед хыжу Постоял хвилю потім посмотрил на небо Ех крас ден буде днес Повіл сам до себе але гнет Скривил ся неприємно і поскрявал по кудлатій голові бо спомнул же бортняньскій війт Фецю Дзямба повіл му вчера же треба рано завести своім возом пана кєровника школы Ґорлиц на сесию якы говарил Бодай го Егагада Зла кров заляла заклял Семанлера іщы єм не поора вас з тым негідником з будут видер в місті Симан скрутил папіроса з міцного прасуваного бакуну закурил і затял ся кілька разів острым ітком дымом Загасил недокурок і сховал готім до кышені слукняного ляібыка і покашлюючы поліс на під коньом посіда Наступ ся зла кров крикнул на коня як метал за драбину сіно і вдарил пястьом по кінскым хырбеті Анна палила в пецу А настя З мільком взяли дійникы і пішли дойти коровы Семан розсерджаний голошол дохыж сіл коло стола і говарит до Анны Холера Ягнестым чорнотовым На сієм ом міхати до Ґорлиц Ней збуду там цілый ден А він зла кров Міг бы сой поіхати ровером або піти на пішы а не влечы хлопа з коньом в саму яр коли кажда година дорога Такій краз ден же аж гріх змарнувати Бода його зла кров зала Є та так так так одповіла Анна Пелно же міг бы а тебе згназ приорал гній під пасічным на бандуркы бо сме го вчера розметали А як не приориш внес то чысто пересле бы погода і сонце гріє Піду го збудити повіл Семон бо він зла кров буде гнил в постели до полудня До школы было близко Саман долго дуркал в двери закля показал ся розсоспаний пан керовник Цо єст незадоволено скричал то я гварит семан Но як пане кєровнику мігаме до тых ґорлицніт Пан Макух повіл Семанови же овшем і хат А най Семан приде за якусь ґодзінку А тепер най рыхтує пожындну фурам Заклял під носом семан бо нияк не мал охоты іхати до міста але коли вартал удомів штоси му пришло до головы бо повеселіл на лице як дамяти пожонднул фура аж тя зла крок заліє повіл сам до себе Но то як звідує ся Анна Іхаш до Ґорлиц Іхам одповіл коротко Сама Но то сяд і зіч дашто Циман сіл за стіл зіл хліба з маслом і сиром попил свіжым іщы теплым молоком повтырал чорны баюсы закурил цигаря і пішол рыхтувати фурманку Выпхал передхыжу віз на котрым вчера возил гыні медже Огноєны дощкы шмарил кузбандутчаной натины яка од огулоны лежала коло колесні потім пішол до сіни і вділ стары Барз подерты холошні Мало же барз подерты та і Оба бараны во вчеравных возні Тотого старе полатане пачісныма латами луньчыско а спід сусіда вытяг подерты доцяп ґєрбці До них нашли ся тіж брудны онучы в комори нашому Баранячу папаху іщы по черкесах з Іны огоризану цілком з єдной стороны молями зосерсти і натягну на голову През діралу баранячу скору стырчали семановы кудлы Так дітий выпровадил зо стайні коня і запряг го до воза Потім вернул іщы до захаты взял од тамаль долгы віл сяне повересло і окрутил ним коньови передню ногу од коліна по копыто Боже Як ти ся позберал говарит Анна Де так підеш як чудак А тобі якій чорт до мого збераня гаркнул Симон Анна нич уж не рекла лем рушыла плечами і пішла дохыж Таком то бричком заіхал Симон перед школу а сам повлікаючый ногами голошол на ґанок і запукал до двери Проше почул голос пана Макуха Симон отворил двери і стал на порозі Добрий ден повіл гречно Семен Дін добре одрык пан полныма устами бо іл сніданя Зараз іде Доповіл але і зморщыл ся одночасно на видок семенового одяху За хвилю пан кєровник вышол на ґанок был позбераный по паньскы в білу сорочку з чорным краватом в ясній літній плащ і поплетений капелюк Як посмотрил на вісто аж лем за трясло Цо то вы такым возом хочете мене до міста взяти Цо то за вуз Інчого воза не мам одповіл спокійно Семен і далі опертий овіс скручал собі папіроса Ну а ґзє се сіденє кричал пан Досідайте собі ту І Семен показал руком на наруча Натыны медже гніницями Як можна на чымси такым сідати нервує ся пан Маку Можна мож лагідно переконує Семон А як не хочете то я ту зараз зроблю Іцеман скочыл до плота одорвал з нього дві драниці положыл іх на піл перевоза а на них міх зо сіном якы мал для коня О Єст готове сіджыня Перша кляса прошу сідати задоволено припрашал пана Панеско рад не рад сіл на тот віз Гей ґаздо А чого ви Окренціли коньову ногу солому А Бого болит Выкопити улсы зла кров і запухлам Тепер мушу тоту ногу поливати квасном жентицьом а іщы ліпше мочом Получал Семан Но Вьо ґнядий віл Семан взял лу коня при писку і провадит його а пан сам сідит на бор А вы чом не сідате звертат ся до Семана пан Макух Лем ведете коня як хорову Коли мы так заіхаме до міста Заіхаме пане заіхаме лем помалы а я сідати не буду бо коньови бы было тяжко Знате яр кін змучений штоденно як не пух тягне то борону або віз з гнойом то лед вылізе слабый бо лем о сіні Вілса неє Бо ся го посіяла знате же як кін вілса не зожре то не полетит Семаніл кін же ровец штоденной не был слабий мало готу летіти але ґазда тримало міцно записк Так доіхали до місця де дорога была спадиста і возом зачало гынати Товды Семан вскочыл до кланиці на котрий вісіл деревяний ключ до гамуваня і зашляйфувал Шляйфа скрепе та семан дрын домолятит коло моза і кричыт Га го га ґнядий При тім о нучы сподертых керпци зачали си мануле на добре вылазити а він зачал на них ся шпотати Люде поставали коло дорогы і перед хыжами смотрят ся на тоту комедию Я жере хочу до сміху Пан не вытримал і кричыт до Сибона Што то значыт што ты собі думаш варията з мене робиш Боже заваруй та чого бы м з вас мал варията робити Напевно оповідат цеман а шляйфувати мушу бо беріг кус дале треба было іхати під гору цеман підпер раменом куланицю і пхат віз паном горі Берегу при тім голосно кричыт до коня Війо Війо ґнядий віо Євка з решетом в руці з котрого сыпала ярец для кур і качок закликала сусідку теклю жебы ся на чудесию посмотрити По другій стороні пристала Антося што несла з потока воду Йой смо телеяк нецьо Везепана Макуха А якраз ся позберал як до фіякра ха ґрегочут Йой людонькы тріснути мож зо сміху Пан Макух з червеного зробил сяні потім побілил Ніх то ясний шляк трафи заверещал і скочыл з воза Як уж Был кус дале обернул ся і погорозил Симонови пястьом Почекай тих хаме я тобі іщы покажу скричал і побіг стежком до школы А гел мя в злий Ты мі чорта зробиш бор так єден одповіл задоволеный Семан на здогін пану Макугови і выш Кірил пожолклы одугану зубы Надіто ся мі не Пім стеж по іх не мам а сам уж до шкови не ходжу розреготал ся і повернул коня котрый жываво побіг до ним Та южес ся вернул звідує ся здивувана Анна коли Семан заіхал перед хыжом надиш же уж одрюк задоволений Семен Потім знял зо ся Парадну одеж вызул ся з подертых кербц коньови тіж знял зо здоровой ногы повересло Склал навіс плуг колічка і борону Іду під пасічне гній приорад до Анны сідаючы навіс А і ноны два загоны під стодівками што на Карпелі Бымзорал Выносиш мі полуденок Но Вюл огряды Вял Бо пізно зла кров Пан Макух поіхал на сесию до Ґорлиц але завюз го зузід котрому добрі заплатил А тепер запрошам на коротку перерву а пак дальше вырнеме до оповідань ро Думай а на вшытко найдеш раду Панько Борсук был добрым ґаздом і поважным чловеком Люде все його любили і шанували бо він никого не кривдыл а і собі не дал кривды робити Затерати з ним не вартал бо хлоп был тугій а як треба было той по писку знал тоты Панько з людми жыл в згоді Анджей Корчма мож го любил бо Панько был частым гостьом в його корчмі і николи на борг не пил лем платил солідно бо якого заможный ґазда все ґрайцар при собі мал До церкви тіж ходил все стоял при крылосі і помагал дякови своім захриплым баритоном А як ся чытало Євангелиє або одправляло всеночне то церківник Давал Панькови єдну з більшых свічок котру Панко присвічал од свічкы сперед іконостасу і з повагом тримал єй аж до кінця Чте нія а по слава тобі Господы слава тобі Танько гасил свічку оддавал єй церквиникови зас ставал на своє місце коло крылоса і прилучал ся до співу дяків Коли зберали на офіру Панько николи не одвертал ани ся не ховал за другых як то дакотры робили лем спокійно і з повагом сувал руку до кышені синього лаєпика вынимал гыріш і з почутьом свойой єдности вытал го на тацу Переважні был то дудок два грайцарі абой два дудкы а на такы свята як Великден Різдво Йордан Русаля або покрову на покрову в селі был Кермеш панько метал на тацу і цілу шустку а в корчмі В корчмі Панько тіж сідал при найліпшым столі близко шынквасу за котрым урядувал бородатий і пейсастий але все усміхнений Мошко Не раз збывало приходит панько до корчмы стане коло шынкы пасу і гварит но можку налі єдного Юж нали вам пане Борсук одповідат гречно корчмар Дай спокій з панами налій собі Тихше уж шрече панько Мож ко попозерат на двері од кухні де любила ставати його жена Райзі котрой ся боял барже як огня А як єй там не было то скоро наливал піл кватерок і хыльну так сплитно же мало хто в кочмі зауважыл Мож колюбил выпити як дахто фундувал але ся боял свойой Райзі Разу єдного як Райзі з дітьми поіхала до свойой родины на інше село товды Мошко пил разом з хлопами і сам поставил горнец <unk> литры палімкы і бочку пива Потім люде повідали же як бы райзі долше посідила в родины ти Мошко пробил бы цілу корчму Так то себе взаімно Панько і Мошко шанували Панько Борсук як видите был чловеком порядным Но неє чловека ідеального то і Панько мал Дві привычкы котры ся двом особам не подабали Єдну же любил выпити а друга любил полювати Не было бы в тым полюваню нич злого коли бы полювал закон дно так як то робили панове Але панько был хлопом і полювал як звыклий раб шіцар кулсовник Опитя мал до нього уразу священник отец ігнатий котрий хотіл выкоренити пияньство в своій парапіі Лем же тому барз тяжко ішло Раз стрітил він на дорозі панька як тот ішол акурат до мужка Слава Ісусу знял капелюх Панько Слава навікы Де До корчмы Валит просто священник А до корчмы Одрок Панько Слухай рабе Божый пан Талеймоне обрушыл ся священник Не чудую ся такым темнякам як декотры же не годны зрозуміти же пияньство то нещестя нужда в хыжы і гріх великій Але ты Такій шануваний ґазда і до рады парохіяльной належыш при крылосі в добрым місци собі на богослужыню стоіш і співаш разом з діяком та раз перестал бы с ходити в тото беззбожне місце і там пропивати грошы та знате отче Доправда што бесідуєте знияковіл пань коі пошкрабал ся по кудуватій голові Якоси так привик же штоси мушу випити Но то гварит священник і выпити мож лем во вшыткым треба мати міру Наприклад постанул собі же выпєш лем раз денну мірку но дайме но то за три ґрайцари За такы грошы был маленькій погарик палінкы Згода Та най уж буде згодил ся Панько І не думайте же Панько не дотримал слова Як же быти не дотримал Пішол на ярмак до Грибова і купил собі гылиняне горнятко за три ґрайцарі а містило ся до него праві кватерка З тым горнятком пришол тепер до горчны і гварит до можка Але так жебы вшыткы тото чули Обіцял єм Єґомостьови же буду одтепер пил лем таку мірку за три ґрайцарі А мам свідків же єм гончарови за тото горнятко рівны три грайцарі заплатил Налій мож ку до того горнятка Ціла корчма реготала зо смілує подивляла Панькову хытріст Але хтоси зараз даю з отім на плебані Священник розсередил ся на панька Не на жарты Чекай Вайда Купияцкій грозил ЯТЯ нах чулок пити собі зо свого душ пастиврія На постанову священника не треба было долго жыдати Коли в неділю під час богослужыня церківник роздавал свідкы то панька оминул Тот думал же церківник ся помилил підышол до нього і хотіл сам взяти собі свічку зо скрыночкы але церківник становчо одсунул панькови руку свічкы не дал Єґомост не казали пояснил тихо Панько завстриджений вернул на своє місце коло крылоса уж і спивати ся му не хотіло На офіру шмарил лем Ґрайцара а по Іже герувими вышол з церкви Было му прикро і негонорово знал же то священник так ся на ним Пімстил за тоту корчму і мірку за три грайцарі Та і ститніба міркувал пілголосом Панко але зо мном так легко вам Превеленый отче не піде На другу неділю коли церківник зас поминул панька і не дал му свічкы тот спід чугы вынял рубезну свічку метровой долгости котру дал собі специі яльну одляти коштувала го тота свічка А як пілтора риньского але не жалувал засвітил єй і стоял в собі спокійно коли священник одвернул ся од престола зо словами Услыш м святого Євангелия то аж почервеніл коли взріл панька з таком величезном свічком в руках Кывнул на церковника тот зараз підлетіл до нього Священник шепнул му штоси до уха потім церковник підышол до панька і хотіл му выдерти свічку з рук Одыйд од мене засичал панко церковникови до уха Повит священникови же чул дже не беру але і свого не дам То моя свічка за моі грошы одыйд од ня бо як ты дам ньом помедже очы то ся ти в голові тисяч такых свічок засвітит Церківник одышло од панько перестрашеный освященых покашлюючы з нарыв зачал чытати Євангелиє Од того часу панько світит в церкви свою свічку Алей на офіру дає Лемпо крайцарі Священник по пару неділях перестал з ним воювати і наказал церкви Левати му церковну свічку Змінил ся священник до панька а і панько до священника На тацу зачала зас падати шустка Другым чловеком котрий завял ся до нашого панька был лісничий паньского ліса Ненавиділ го зато же панько полювал в його лісі і не лем в його Не полювал він так часто не стрілял ани лишоканикум для зарібку Стрілял зато дикы сфыні котры робили йому і людям шкоды Оры комперіі нищыли овес і інчы ґаздівскы засівы На них Панько был барз завзятий бо при тім любил тіж мясо і стичыны а і люды часто ним гости Стріляти Панько стрілял як снайпер а мал фузию яка памятат хыбаль часы збійны касавкы Была то долга тяжка єднорурка звана в нас капслівком набывана спереду На так званий коминок накладало ся капсуль з плонку Як з ньой мысливец выстрілил ани вцілил до звірины то потім міг єй ужыти лем як кыя Бо повторне наложыня кулі вымагало часу і заберало пару минут А звірином не така дурона жебы хотіла чекати І таком тофузийом полювал панько хоц тати го было на новшу але йому стара старычала і більше ньом дикых свинь настрілял як сам пан барон хоц мал штуцеры до Рынґы сфору псів і купу наганячів Лісни не пробували уж схопити панка познали же ся ім то не вдаст а і бояли ся з ним дорочыти Зато пан Лісничый завял ся і повіл же мусит панька зімати на горячым учынку Панько Лем ся сміял з того а навет раз в кольчы повіл же то він заполює на лісничого Лісничий зачал чатувати на панька году ночами по лісных стежках не міг сподівати ся звірины а по перетім надыбати панька з фузийом в руках Глядал так пане Лісничий нашого панка пару місяців але без результату Колиси Панкови обородла тота забава Тай він постановил поглядати лісничого А желіз знал далеко ліпше як тамтот то гнат выслідил кади валь лісничий ходит Єдного осіннього вечера Панько здибал над мулаком свого противника Тот стоял опертий о яличку і штоси мамы родал під носом Панко як кіт підкрал ся одзаду лісничий ся молил о матко боскы туховскы Допомож мі того злодія зімати а я дам зато на трымшы святы лем жебы м достал в своі рукы того панька борзука Пань постоял за плечами лісничого ділила іх лем грубіст ялиці Долго ся не намыслял І лем раз переложыл свою долгу фузию през груды лісничого і притягнул го до ялиці так же тамтому аж жебра Затріщали Йой йой закричал глухо лісничий Хтоту пуст То я панько Борсук Но што хто кого вхопил паночку шляхта ту тя гаде за душу анити твоя туголска не поможе вкричало Панько і іщы міцнійше притягнул пана дуде до дерева Ой ой пуст проше бесідувал штораз слабше Лісничый Бракувало му повітря а желізна люфа в фузиі давила груди штораз боліснійше Пуст паньку з плачом просил Лісничий Полю собі кілько хочеш я ся буду більше Тебі інтересувал Можеш собі взяти і мою дубельтівку добра стрільба ногува лем даруй мі жытя Май Бога в серци На чортам і твоя дубельтівка мі выстарчыт моя Але вважай як іщы раз спробуєш мя переслідувати то марні з тобом буде Панько пустил пана котрий дігаючий як рыба вышмарена з воды сіл на землю А панько як пришол тихо Так іщез За пару минут лісничий встал двихнул фузил і на тремтячых ногах звлюк ся лісном дорогом домів Іщы лісничий половину дорогы Не перешол до свойой лісничількы як панько Борсук уж сідил в мошковій корчмі попиваючый пиво з великого кухля і оповідал о уданім полюваню на вепря