70% #2013 - 70% #64 проф. Михаіл Капраль (2 част), 04 V 2013
Еп. 2013

70% #2013 - 70% #64 проф. Михаіл Капраль (2 част), 04 V 2013

•

Опис епізоду

To druga część rozmowy z rusyńskim uczonym i dziennikarzem Michałem Kapralem, nagranej w Użhorodzie. Odcinek opowiada o jego rodzinnych losach, przesiedleniach Rusinów z regionu preszowskiego do ZSRR oraz o jego pracy naukowej nad językiem, kulturą i historią Rusinów.

Видам вазму моі слухайці при мікрофоні Анна Кырпан Такыма ци подібныма словами звертам ся до Вас од початку <unk> року Кілька разів юж мі выглядало же проґраму <unk> процент буде закрыто Коли зачала ся пандемія пак коли зачали ся полномасштабны русийско украіньскы війны але продолжували єм дале глядала єм ріжных способів і форм жебы продолжувати Хоц было то легко але не заперли єм проґраму Назву проґрамы <unk> процент выдумал Богдан Ґамбаль якого уж неє знал <unk> процент то мала быти оповід о Лемках в Украіні был приблизно <unk> процент Лемків выгнано з рідной землі на схід В проґрамі <unk> процент мают звучати все голосы нашых респондентів Мают промовляти жывы люде од самы передачы гыдут не на жыво Налетят до вас в прямім ефірі а прирыхтуваны наперед І леж не тоту особливіст в проґрамі <unk> процент бесіды жывыма людми для ній єст важна Не хтіли ся бы того формату зміняти але змінили ся обставины Зато не годны єм далей тримати ся вызначаных од початку принципів Єден з них лемківска бесіда процент то проґрама в якій окрем даякых манятків ма звучати лемківска мова При тій самій єм зачала робити тоту проґраму по части задля того жебы научыти ся в такый спосіб лемківской бесіды І тепер мі барз трудно тримати ся того принципу якій запроваджано од початку был респондентів штораз то меньше і меньче Зато тоту проґраму очывидні час заперти Може не навікы може до ліпшых часів а може і на все В каждым разі кєд буде колонять словис достойний трафите до ефіру нашого радия цут буде ся даяка подія і о якой кунця знате нашым слухам то зас пуцюєте <unk> процент А тепер послухаме другу част бесіды яка зачала ся тыжден тому Припоминам же з Івано Франківском пішла єм на полудньовый захід до Придгіря Ґорґанів а конкретні в селище Солотвин Нараз оповідали сме де Украіні особливо в Голичыні Компаті замешкали по выселіню Лемкы Но власніщысо Лотвин не належыт до такых місц Цілком не належыт цілком не належыт Бо не было в той околиці сел перше заселеных Німцями ци Поляками якых переважні і Росиян выгнаных з Польщы Но то можна было ту Лемків стріти хыбай припадкову то власній был такий рафунок Пані Мария Дямба з є покєба замешкала ту бо мала ту роботу І она і єй муж выбрала свой єден фах геолоґію Лем же по технікумі пан Миколай Золочно вчыл ся пак і в Інституті Марияніт бы вродила ся єдна дівоцька Ґалина а пак друга Світляна то власні она Світляна стріля ня в Солотвині Но але о той роботі ното власні в Солотвині і в околицях было дос роботы для ахеолоґів бо як і всядит в придвірю Карпат так і в той околиці вядали і знаходили долу Ґаз і інчы підземны богатства якы залігали в ту посісідство Нагтова ропа ґаз є добивают іх і з них скорыстают ту і днес Нові для люди якы при тім робили поставленых дім і власні ту родина Миколи і Мариі достала скромны мешканя В нім власні і Бесідуєме а і обзераме стары знимкы тоты іщы з Вышоваткы власні з того невеликого села з Вышовадкы в Ясельскым Повіті походят родиче пані Мариі а і она тиж в ним ся вродила в <unk> році дзямбы родина Війця і Маслеі родина єй мамы то гейбы модий Лемковины Іх доля то направду доля пересічной лемківской родины Єдных біда гнола в Пілнічну Америку другых Полудньову хтоси втікал од депортациі іщы През чехословацку границю хтоси іщы скорше перед <unk> віхал на захід Польщы а інчы такой не могли уникнути выселіня выселіня і на схід і на захід Розлетіли ся на вшыткы стороны світа як тоты пташкы Але не вшыткы пак ся стріли Но то послухайте кус нашу бесіду Вы ся писали з дому Дзямба таку Мама была з Маслейк Так Так уж знам Вашы родиче то мама тату з якого року мама з <unk> року <unk> І тато і мама з Вышеваткы Вы повіли же тотого родина была більше як ту наз ним пак Ту видиме трьох братів І двох бісестры А были іщы Діти як был Йосиф де поіхал на заробіткы в Америку вернул ци ніт а Василь і сестра Вулька в Арґентину Тыж на все Нє Василь потім ся приіхал сюди на Украіну сюди Власті Так зовсім А Улько што лишыла ся так го вне дітей не мали на тят вшыткых было вісем Так плокнул А ту мамени родиче а ту Ту Моменос сестро і Марина єй доцівка О дві сестры было дві сестры і хлопец браты было іх четверо было мама дві сестры і і брат Мыслеі Кус родина менша то я так розумію же зато же тотова родина была дос великой мусіли давати сой рады і дітям повіли же мусити яклоси думати де іхати зробляти так де муси де Йосиф же поіхал што был старший і так Він был з <unk> р Але найстаршый найстаршый Як листы писали якоси екосы переписували сякы з язнам я знамши як уже він приізджал сюди з Марякы до Львова бо дальше ниде му не можно было іхати дотоды приізджали моі і з Чехів Тета отого тета наймолодця тотаж в середині Ту она в Чехах то же приізжала з дітьми до Львова Новідзеня Как родила ся тіла в якым то могло быти році в шістдесятых роках Але якій самый рік я не памятам А тата жыла деси близ буду границі ци Но она як сказати Як же хотіли нас на східляти выганяти то стрик Дмитро він тік і жонатий был дітей не малы і він і тота з малым і з чоловіком деси поіхали дальше близю до німецкой граници в Польці А тота тата Словаків Чехословакію там через ліс близо близко том близку були тре студа поіхал пішла І ся аресла якоси грони а мы ся лишыли тату переходили бо то як Добре тото шыткали дома в хаті тото болотно тото такє грубы то все тоткє для роботы тото все было а якше ліпше штре было то ітишли собі ту до Словаків ти скупували та уж ли том свобідны собі ходили і там купували а дома шыли опіця та якысы капаты ґорсеты запаскы осім такєвы так Е то з той родины як бы тот брат і сестра зо своіма родинами они не Но тота оли ся повіми таку тота а Ганна тота наіщы дівкы была як пішла зо грани туда до Словаків Ога она дівком пішля та самы ну сама перешла ну сама може істи колиси там мала яєчку затримал там і перешла і уж там зо мишко там вышли завіша ся тоже за нашо Ти там же сме туда єздили го а дато Жатец Чехословачына Жатец был такє місто Жатец она там добрі ся мала двоє діти мала там хату куквартиха І то власні была така стріча родины коли і она пришла до Львова і пришолнак брат старший Юасиф Ей приіхал приіхал зо Маєкы а там уже приіхал Андрий Андрий на Тропольщыні бу і там так Е ушыткы ся стріли де маєте ой до кольоровы додому із кольоровой знимкы не было так Осип то мама то бато угм а тото Татеха з Чехів тота м ой а видно праці хто з заграницю Василь той Андрий О то сын з Чехів тоне і Мілюшка тоже з Чехів ма то Андрийовий Сынти наш наштут В самым центрі Куломінскєвиця памятникы Но то історична історична знимка же так вшюткы ся стрілим Але не знам ци Мали можливіст спокійні побесідувати бо знам же слідили так ма коли хтоси пришол напр з Америкы то Хыба деси по парку бы ходили то може та ходили были ся по місті бо так дослідили Із приіду є провезу машыну дак комуси лешыт машыну ти так більше і не приізджал Ну та він уж тиж был кустарший той жолтал малыс як то тепер кажут бар а як тото было там якто ся называл нехтам такє осусвємал быжы лам продавали ден Піл ресторан Дай бы то кажут маленькє тикє ресторана Но штоси та вы в <unk> выіхали так з Вышоваткы Ного Осифа то іщы долше не виділи Таз я зовсім не гм іх мама напевно не виділа Тото не знате уж кільку років Ай то він уж давно помер уж давно помер Но я гварю же він мі іхал до Америкы і іщы давно так так то не знате уж кільку років выіхал молодым а уж старшым был повісти в повалі до сві повісти уж макыі то та так То то была історична сільця ціле жытя там прожыл што оповідали тоты заграничны заграничны руды дале добрі ім ся жыли там тир Выповіли же брат метро выіхал на захід Польщы Мы сут до німецкых граници абы не єхати сюда до Украі з родином родином тай бы сам себе вигнал бо пак выганяли тади а він єса сам себе выгнал там і сам собі Господар і то же ме туди єздили з чловіком Лем там господарку мал то же так само як і вдома ґзурал бур тантосину сіял кысадил кормил ся гом три доцькы мал три дочкы дві щыли ся всюдистом а молодця в школу ходила казала Я тіж хочу ся іти вчєти я не хы быт здугноів Вы підтримуєте тепер родина тото тепер медже собом діти тых повіны так выґа слабо контактуют як тепер Мили слухаче припомином ся днас бесідуєме з Марийом Кєбом з домом Дзябом родом з Выселадкы Запроводила ня до ней єй дівкы Світляны яка з родином на початку полномасштабной війны выіхала якоси чудом выіхала з Марию Поля і пришла до Іванофранківской области де з родином жыє в безпеці Зас другє дівка голины мешкат небарз далеко і тиж близко гір в Селиці Розняків Думам сий же тепер зробиме кус музичну перерву в минулой передачы чули сте якій співат пані Мария Але повім Вам же не лем она а ціла родина Дзямбів любили співати напр дівка пані Мариі Галина уж богато років певні іщы з тых часів коли постала соспільна орґанізация Бескєдскє Зиблядство яка входит вытовариство Лемківщына співат в ансамблі Бескєдянка Як милют ся то тот ансамбль діє власні в Селисті Рознятів Чули єм іх выступы но то може і Вам дам тото послухати же за к сво што такой моє рі завжды завжди є гынівыше чок Останя сызло Лезго свойы c лем дружы гый сой То мекусть побесідували про родину няня про родину мамы да В мене брат той на два рокы швид мене молодший то він принімал участ в калості в тій капелі співал Мушыте бы што там є пелай єздів скму та Хоріта так ольківскы тавий ся студенко та І він выни єздили в Ждыню ци де там ватру єздили То віншыватку іщы вдивити ся то што не машы дивити ся бо то же нема погоріло чышло томже понестянок згорено згоріло І він там зустрічал ся бывстыма Сестрыме темешу в Польщі там не одна приіздила сюда до нас було а так тепер Но они по якому бесідуют Но по драгу Бо недва може може і спольщыли ся може як де але они по польскы самособы а лежы они іщы і міли говорити по свому говорити то там стрічали ся а Бо то як бы рідні медже собом контактували а тепер як бы двою рідны То якы ци товды кыз дулепер з інтернатом то можна през цілый світ бесідувати Та як єст інтернет то можна бесідувати та з Чехів таку фотоґрафію тета Веслава О там єй шыкы середина се бесідят чышвятом Ціло того тє показати тутого брата свого такого теперішній Коли видіш політаштеперішній гінже Помер в <unk> році а наймолодші браты будівельникы были Вціли ся майті вціли ся там ґде будівельникым стали цінне тото вшытко цінне было то ціле жытя ту не так як тепер знимкы робили кажду секунду Ога гото як бы в Чехах были оту брат Як бы всяках были ты сфотоґрафували єй чловикы і я і моі дівчата І то якій рік песю тут ніт О єс свята як выходила заміж о ся Бо не там маліу Я кажу не было бы щастя але нещастя помогло было Тепер то війна під час війны в той морілу воє взяли москальота і у ней ледве звідти ся вырвали І тепер ту Чекают по перемогы До то мы кус побесідували про родину тата мамы мы кус побесідували але я хочу знати то вашы родиче такой з того были села така той кыта і они поженили си поженили ся коли В <unk> році <unk> році І шлюб брали такой вышывальці Вышыватці але брали шлюб у грабі Гротам грекокатолицка а в нас же том переходили на Православі ну і там не хотіли навіт шлюб дати вян роду Кілько годины вышываці не перешли на православну конфесию і в грабі была церков рекоменту лезка же ходили тадне хрестили тоже в грабі Гм гмм ту церков ту ходили в граб є они істі ходили такой вышываці Але вышува ішли там уж православна ци равы Але они до печатках іщы там змовляли ся бы том свічку якыси татові не дати А мамо моя батькє мамені були православніж православні о Ти а мама ся татови передавала істи як забыла замужня Овшы о том протів тебе там в церкви хочуты з тамы якыси світскы давали тішо о тато собі взял якуси свічку тику шыбісю зрубил то мі дес і взял і тут коли світскы позасвічыли а він собі а йому не дают він собі свою одягу найбільш світску зосвітил то было так же колиси давно в церкві Были такы напереді стояли же тримали такы великы свідскы было так тепер може так неє тримали такы великы і то Лем такы могли но не знам поважны ґазды тоты великы свіджкы тримати напереді Штоси такє было буд хто не міг тото може хлодит о тоты може ходил зопозы так гм врадиме лоці на подругій світ а я єзджы жыют Вы найстаршы Вы народили ся в <unk> земі і по вас хто брат <unk> Ваню Тах і Мизьо Михальо <unk> мали сте двох молодшых братів так гейбы вас троє так троє не слісті была сестра <unk> році Але то Померла ся маленька о тот ся слобувало на тиф То сестра вродила ся уж ту сестра то <unk> році І померла цілком маленько Та муленька то тато захворіл на тиф сусідовичых лежал на тиф лікарні потім мама Потім я і потім брат а бабця лишыла ся сама в хаті Маме нам а това мама Она з нами приіхала на Украіну Но і потім мамо в лікарні народили Но і там яку наслобати там дитину не тримали чого Сиддали додому Ти бабце коло того ходила ти Я знам як она там ходило тяжко Та ти померла дитина Потім тату як же выздоровю ти пішыл вєдати сой роб роботу дес Ти нашол там сусіднім селі Букова называло ся был колгосний млин О і там два коні мали і тоту же конюхому як казали струіл ся Де добрі мы не голодували бураз при млині тато робил было нашый дахто і приходившый кому здавали там мукы ото <unk> рік то тяжкый был О так Но <unk> вродил ся іщы Ну то його Дак <unk> ся жадил він Я ходила то <unk> клясы Ду вели Так А потім уж тато найшли Овців мали звязок і з калушом бы тому же в калушы жыли е сестры мамени бо і тудаме переіхали Но і там по квартирах Ходили ту до сюда бо то купити хотіли ус хыжы то не было як за што дуже по квартирах а потім же з двоюриного брата од того барни жінка робила госпі до Ярку єй дали пляц казали пла і тоді мы хату будували на двох Вы мі вкус оповідьте што вы памятате такой з дітячых років што вы памятате яка тото вышыватка якє оно было невеликє но але є великє село было З Хаты близко стояли і были од навіт другый так што до сусідів з зими навіть бусіком по снігу могла перебігти Нема в Высокы Гори Ны ни та ну але там ґаздувати тяжко было бы то землі была тяжко камяниста таково От але робили ліяздували сте што мали мали мали в ся мале худобу коровы коні вівці свині гусин общым птицю Но і так робили но то не бідны бы єсти бушы файну бы Но земля не была аж така добра але выкусмали той землі То бы землі землі была Ліз был мали бы потім якы уже нас выселяли нібы то нам давали таку кубатуру і там писало кілько там морґів поля кілько морґів лісу Шо було Ну то люде робили ти Тым ти мали От Тепер каже ліпше альбом бо тепер дуже робит фотоґрафіі дале а ту може видіти в телефонах а тами пропасти можент Оду моє видіну товту можно видітка добры пукату праправду кісує показати Мама богата на правды О го тоті два браты старшы і молодці Вас ся так моі Ті подівальникі той артист співал в Польщы єст рік Вы повіли же вашы братя єден і другій так В <unk> році помер і <unk> Ой так біда Зас пришол час на музичну перерву Тым разом подаю фраґменты з нашой передачы о ансамблі Студенка з Калуша з <unk> року Бо братя пані Мариі Кєбы з дому Дзямбы з яком днес бесідуєме тыж мают стосунок до студенткы Іваню і Михал і дівка Михала Світляна Петрустяк яка на початках діяльности студенкы была музичным кєрівником ансамблю Видите то як бы фраґмент той передачы выдостали сме з нашого архіву Най же тот фраґмент з концерту якій зараз прозвучыт буде красным спомином о них Тепер вышли на сцену лем двоє сам кєрівник Беяну Ган Магловскій і Іван Дзямба жебыли співати туетом світ місячку світ A выходы A ЛАПІ A Пон Іван Дянба добрий майтер ціле жытя будувал тоту місто коли Але гнецто бесідуєме неуйтім о студенті і о лемківскій співанці Дзямба Іван Михайловіч Мітати моя мама і вся моя родина із Польщы переселиці Одпадємо гышываткы ястлечку оповіду бо ти так пішло породу Я то люблю співати Мы іш тенцюєме але так не змогли сме зробити кус прову А і як фестівал куте найбільше Тот уж умы зводяно ловскым співами світ місяцку світ є купы такы Берти ся рекруты тіж люблю І выновино червененькых тотя буде пити і тако я люблю Не были торочыкля знаєте сумнавды такє знатсити богатых та єку дуже богаты співанукє знам темкільку руків ансамблі <unk>ene Яка вісіна Джы жытя прошло хоче лем Вам іщы так само Бодай іщы А то я Вар дякую абы вашы слова до Бога дошли Але мі та доповідал што в нього было <unk> років для народжыня темым одповідаль на дня роджыня тат ми той бажаме іщы прожыти <unk> років А він повідал а Бог тя не послухат Але так помер на девнос на <unk> рыці Святливою Вам тіж дякує А тепер буду просити іщы суденю сівати Іщы наро буде сівали Іван Дзамба а на сі протиме треба о A не Анля права нары роды Длявого І вы повіли іщы же што ваш брат же выступал єздил до Ждынівату Ваню был такій вышыванці А вы не были для дея не была Не охіли ся на тото треба было вык выробляти ты документы заграничны паспорт Отдея якыс такше не приш не могла О а брат дуже там як бы было в колусі жыло весь час Я бы тоже том принімала участ так бы я любила співати любила Но так пропало свойом роботом І што тот Ваню повіл як він пришол до Вышоваткы што йому дам Та што він том виділ бы нич не виділ былоку бо нич не было уж Не было мич такого што він бы міг іщы з давных часів торошто дихатниякых ся погы погоріло том понесю нове А што він більше міг видіти Але был был на тым місци тих Вы може памятали дашто а він шато може запамяташ як ічого не лапусте будуш памятати А вым памятате дасти Йовал тарку Намятам Я знам што брали мене до церкви єщы є в дитинстві дуже мліла надвір ментили Церкве церкви того диалеку то лез лестє од нас низдє Нижнім кінци Знате я посмотріла на тоты знимкы но цікаво видіти наприклад якы люди ся зберали Виджу же хлопы уж такы гоноровы же они уж по тых костюмах А я виджу наприклад ваша мама навет ту уж як пришла она не зрікала ся свого струю з дому она так позберана ну неділю повіме так позберано такєм домам ну то барз згарді выглядат ба згарді выгляда Іщы хоцю знати хлопы вшыткы были уж так по европейскы Ци были може старшы люде то такє на свята так о так А на каждий дан якы президенте такы собі кєсе на гавеці том было такє з такого полотна тканого сло о такы А той же іх ралих скупляли такы і а лишыли дома шыли там были кравцені шышыли опільцяте ґурсаты лыже часто купували по словацкым блоті та словака на тоты кабаты а на материю на на тото вшытко дак так Тотами быше рішыли же то м собі самы шыли Нота на приклад гуртате што каж всешыло суйци был краве Ні то кравец был Кравец бы може кравцені были Цішыли шыко то може кус тяжко горцит добрывшыну тото прав є кравцені А вышывали самы острыту то вышывали запаску а тото є там зуму тым басунанка баса базункы прашы дракы декоративны удас може і высиде то гы Ну а Тю памятит ся то ден коли юж высиляли Тот дес так же може травень так што уж тепліше тепліше з толгу де місяц напевно в дорозі были То іще добрі же іщы на <unk> році шо нам дозволили істє брати Што хочеш берати з субом Вы ме взяли машынку швейну єс ся вино оно мене є ножану жых в Словаках обміняли на дві вівці о машынка І мамино придане было такє вада Жы маю тоже тоту скриню ваду єст єдла ту та о Це основне шымаю Ну так переєны брали тоты заголовкы ну є так в тым товарняках можна было взяти корову Ґарову так і корову брали Там разом в товарняках там от застелено том видно соломом было атакувати собі застеляле там перенимали тото ся єй корова том Овсю долвы єхали люде по дорозі вмерали вот багато было ся помрали Ти так веслек жому вмерали по дорозі Чом вмерали по дорозі то я знуса но ци то были просто хворы ци стары Цо были маленькы діды Яколя за діти не казали з за дорослых того дорослых тар Може може страс того всяку было так достанці Сталиньска областя по моім карань ци якусь том карань называєте чыя тотну си так Но сонцедіньсконасконатко так ну то є видно мнетам місцеві ті головы кул голоспут ци тото мало видно завданя такє Абы ішли собі брати кого хочут то не вязно шом бы выберали робоцю силу давно што Кого лишыли тамты поіхали решту дальше дальше Водвуйку мій Лишыл ся в чуріні його лишыли там то там село великє было і школа і церква то все там было А нас уже вкінецы пару хат был може стріти таде кє там третіє пару хыжі было і то ми тата з дочкою і бабою мамою ніби ну і мы і татова мама бо то татова мама была з нами а мамина мама з сестром о А потім уже приіхал з Німечыны боєі іщі в Польці были то сын тен поіхал в Німеччыну абы шробити гыдно А потім як мы вже были там в Климушы він нас найшол і туда же і туда приіхал з Німечны От він собі том Він ходил там з якою з дівчыною місцевою ходил а потім же сестра померла Така привидска была ужы вночы На двір выходили І вітер єй обдутал ж напри зашля до хаты і голова заболіла ти голова быти головати головати пару днів голова шолже і не вставала з ліжка там казали або взятим якій з них такы дідо Видно жебы с покликати покликали а він подивил ся каже Як жыє до девяты днів То буде жыти А она вмерла дожыла Ну і товды уже на похорон то приізджали приходили такы родину якы знайомы на похорон от і там Ванял мі то брат мідвіний собі там єдну сподобал гаврилячку от і потім ся на ній женил А він собі з дівчыном якысимтом хладил Ты Ты і ясно ся напевнує так дале а така файна дівчына была оно продавало маґазині Дикы су як казали манку зробила так не достачыт шо манкы ні судили єй Боже даколи судили ні за што Но він тоді женил ся і так поіхал а потім уже узнали то же полатім його дочко оця што така кучеряла Надя Тоже кілько років мала сиже ту в кавушы і узнала якоси бы там вашы лемкы є якосивно узнала же є братний Значыт тойде ледіти так што была в тюрмі тота в маґазині продава Такій красин казала він приіздил туда вкаус денаді тосіма але яне бы я так все спочатку хтіл з домя женити Но і што быти і так она она была што єй заарештували оно было в тюрмі і товды вродило таю напевно Одкал такы красы він батька вдал вся често батька і тимадя батька а ті двоє же є на маму Бона четверо дітей мала мал Іван Братко овдалс Певну маму видите якє то в жытю і не треба і кіно якє то в жытю было і то імятам племусі мы жыли там Той нам добрі было єсти мали што корова было то ся І тато мыслобойкы том навчыл ся робити людям Бо коли сы вас бы дели бо такы мыслобойкы так ну ти до школы далеко быловати тато каже Я тут не буду жыти тут не ма чым наіт полити Єден до брата брат Андрий был в іншым реґіоні там уже і угльом полили А тым ту поіхали туде до брата Андрия до брата Андрия І там в нього были троха а потім пришли такы флейкы ктепер кажут брыкє зробили што будут назад домів до пості пустяти такы зродустил паст татарку ва І давай хто хто хотіл і давай доберати близче до границі Те мы так люди повірили так і мы так попали До гірова До коли грани самонито Ну і там на тоту лісницівку попали бо дуде підеш скрил хто над даленом там жытных там святу Далем Да хату нам дале хату таку на штырі кімнаты і там по каждій хаті по одній сібі каждій квартирі по кімнаті были А там похворіли ся Батькы мылів і меді обыдвоє зла званьом похворіли диф От і тату думали шуже все шымре так тяжко хворий был хворий был мама там народила шытину то а потім же і баба померла ти мы же батькы і нас двоє з Іваном же тотато нашол собі роботу там в Букові ото Яючка зала конюхом там робил ти нас єст було шо потім же там сестры мамы і сестры то дві были в калушы і мы давай туда до них поіхали Близю бы там никого де не были там никого не были з нашых З Лемків николи в місце витамо та і поіхали туда І там бы м же оселили ся Декяту бы Я Вам дякую Моі наймилейшы слухайці На тім завершыєме нашу бесіду у нас в гостях уж другій раз была Мария Дзямба помужю Кєба яка вродила ся в <unk> році в селі Вышоватка Запровадило вас до ней селистє солодын Івано Франківской области Анна Кырпан І на тім пращам ся з вами і не знам коли іщы ся стріли тримайте ся оставайте травы жыцю Вам вшыткого найліпшого З вами была Анна Кырпан вывано Франківскы Майте ся красні

Автоматычна транскрипция

Слухайте сет процент лем не Скракова а зо Станиславова Для вас будут
глядати ріжного цікавого шелеякого Анна Кырпан і Наталия Сатирян слухайте сем <unk>
процент а будете мати цілых <unk> Видам вас мили моі слухаче при
мікрофоні Анна Кырпан гнеска друга част Бесіды з русиньскым вченым і журналістом
Михалом Капральом з котрым мы ся стріли в Ужгороді і сідили в
кафе недалеко ужгородского замку не было люди і мы долго і приємні
сой побесідували Тыжден тому чули сте в першій части інтервю же мы
більше радили о жытю самого пана Михала і о його родині то
так званы оптанты руснакы з Пряшівщыны котрых аґітували ся переселяти в радяньску
Украіну волиньскы села одкаль выіхали Чехы в єднім з такых сел рівненьской
области Стріли ся тато Михала зо самого заходу русиньского світа зо села
Остурня в Татрах і його мама тиж з Пряшівской Руси з Якушовец
Коло Струбкова Стріли ся полюбили ся побрали ся пак мали троє діти
і мож наповісти же вшытко было добрі Лем єдно оці м мрияли
але барз важне Ім ся не спомнило не вернули ся домів на
Пряшівщыну Специяльні для того жебы было близше ся вертати приіхали до великых
Лазів села Коло Ужгорода Але по подіях VI рока в Празі політична
ситуация ся змінила і Чехословация заперла двері перед оптантами Так Михал Капраль
котрий ся вродил в <unk> році на Волині сын Руснаків з Пряшівщыны
пришол з нима на Підкарпатя А тепер мешкат на уграх Нірідгазі медже
мадярскыма Русинами Правда часто можна го стріти і в великых лазах Ту
приходит не лем до своіх але і дуже робит бо хоче уложыти
словник того села Припомюл вам же пан Михал штудиювал росийску філолоґію в
Ужгородскій Університеті а пак журналістику в Ленінградскым університеті товды зас вернул до
Ужгорода до Ужгородского Університета але уж лем для того жебы выкладати на
катедрі русийской філолоґіі но робил тиж і журналістом Пак продолжыл выкладати в
році в ніридгаскім університеті на катедрі украіньской і русиньской філолоґіі То не
простий чловек а вчений славіст кандидат філолоґічных наук доцент професор пріоритетом для
Михала Капраля гнизка єст русиньска тема Цікавит го не лем язык не
лем локальны языковы проблемы але і культура література істория Русинів в цілости
ну і провадит досліджыня ріжных єй аспектів Якы то аспекты то ся
дознате з нашой бесіды Але будеме радити о тым як жыют Русины
в Мадярскій державі як сой радят кєд іх цалком мало Тыжден тому
скінчыли сме на тім же Лемкы Русины котры ся вродили і жыли
далеко од рідного краю а ниґда го не виділи кєд прийдут на
землю своіх родиців мают дивне одчутя рідного свого і тото ся одчуват
навет фізийолоґічні ту добрі ту комфортні Ту чуєме ся якысы здоровшы свіжійшы
радістны і спокійны Звідую ся пана Михала ци він был доколи в
тотых селах одкай походят його родиче наприклад в стурні Народил мі ся
старший силь а в Совітскым Союзі не было ниця про дітину дітину
не было до цього облеці елементаків Розсіня цуцлик дакышатя Лахє то нич
не было Совітскому Союзі з такєм ришом так на ден два То
был <unk> рік децембра ци ци може януар <unk> треба было іти
што зробити но та я пішол першы раз за границю а пішы
єм до стрикаву та транску Ломніцу А Його квартиль рішым вецір переночували
м а я у передній хыжі спал а на цілу хыжу передню
обляк на балкон а тот обляк выходил на ломницкій штіт Но то
є така краса і Я рано кєд стал перше шуму виділ тото
та памятам же так сієм на постіль А рот мі ся одкрыл
а не знам же Кєсу пройшло же я позерам на тот ломницкій
штіт з отвореным ротом ґамба з весля якій чуства болеже же я
ся вернул в дому Но думам же я собі придумал бо то
лем то же я у отцьовых словах шлем цюл хапал а з
молоком материя тото Коли см до себе набрал же ту є моя
тує тує моя оцюзнена Татранска Ломница тот такы горі під самым горах
так же там на улицах тіс стромы ялиці Красне місто самопо собі
А были сте у стрі О стурню не трафили єм дотепер єм
не трафил до Я то одклядую на потом бо знам же кєд
ім ся не был на остурні так яй анімерти не мож мы
юж ушыткым побесідували дошли сме до того же родина переіхала і уж
замешкали в селі недалеку Уж города і все мали надію вернути ту
дому Правда не знам ди ци тото село Откальмамамамамамамамамамама ци тото село
одкаль тато хтіли вернути але деси на десловеньско на словеньско так казало
у нас на словеньской не было бесіды зато же конкретно цілостурню цілу
Якушовцену Ішли на словеньско там близко уже на остурню не было сенсу
іти бо то тяжко жыти в горах самособу Моя баба дідо мы
пришли <unk> стому а <unk> достали люде частійше достали дозво іти на
словеньску Так же баба з дідом а мі і стрийком пішли нараз
На словеньско а жыли в любіці то кежмар то недалеко але то
то то то то то то то то то тот реґіон і
тамтам они старост дожывали а мы мы пришли скорі до границі бо
думали же другым етапом ближе буде легше буде але стало ся наопак
но а <unk> рік так же отец дал документы же еміґруєме на
словенско а достали сме Одповід же не мож так же в <unk>
році отец як раз тоті знайде революциі вшынку <unk> руці так то
ся стало же отец достал же недоволили му так же зачал будувати
нову хыжу великє глязох побудувал тоту хыжу і Богу жаль якось стратил
Стратил тот тоту пасийонарносты охоту до жытя Так так же вже не
смажыл ся то был удар про нього бо фактично <unk> років він
жыл а по тому уже лем борол ся зато жебы ся вернути
дому і тот удар коли чехословацка власт му одказала він тот принял
дуже дуже серіозно і як може того зламало но хыжу інсі построіл
бо мал трьох дітей так же построіл хыжу великы глазок але Скоро
скоро скоро умер <unk> рокы <unk> рік є погребений там у Великых
Лазых на Цінторині Ці на темытьові як кажут Великых Лазых Но а
власна русиністика зачала ся Може і в тому ненарстві бо на росийскій
катедрі як выромієте про русиньство там выло мало але я у своіх
новинарскых чекайте робота Вы говорите же русиністика зачала ся в новинарстві Але
коли коли вы уж были уж городі ци коли выіщы жороді правда
Я слово русиньскій я і цю якій єс єден анеґдот Перш раз
його учул в <unk> р літо і є уж городі такій знаменитый
професор Цюцька Павло Цюцька старший Меньшого знают як горц маря Децо у
нотеря а то його отец дуже файный філолоґ специяліст і він принимал
у нас еґзамен з словацкого языка Не знам чом він был в
завідуючій катедру а навірно ци захворіла тота выклядачка Ци штось такє же
він зав катедру принимало еґзамен зо словацкого языка і передо мном был
такый хлопец як і я з той судбы і з тых оптантів
і само собов же мы практично говорили по словеньскы на много ліпше
як хто з другій з Украінців ци з рускых но і само
собов же він ся розговорил і му было приятно же сут такы
студенты які так добрі знают І они говорили што за нацийональный вопросы
і ту Цюцька каже та Я то же не Украінец Я Русин
І тоди я першы раз учул є транекдотичне бо вшыткі знают проф
Тюцьку як украінофіля як чловіка котрий дуже много сил потратил на то
жебы повісти Руснакам же же они сут власне не Руснакє а Украінці
але він про мене одкрыл власне тоту другы світ русиністику і русиньство
як такє Я тоде першы раз учул слово Русин Весиді і з
Ігорьом професор Цюцькы повіл тото слово я перше раз вас зафіксувал бо
у нас в домі тото нихто не знал отец казал же він
є Ґораль не Словак а ко Мама ниц не казала але усікі
думали же они сут Словакы о там де ме жыли та і
Словака ме называли бо со словенскы пришли та говорили не так як
другє та Словакы зостали Но та і я думал же же я
Словак зато Бо том мі то было легше психолоґічной і учыти словацкій
язык а кід в тым новинарство то там єсі была послідня студентка
што ся учыла і Словакі новинарка і лета мы з ньоцім ворували
я был рад і дипльомну роботу я писал язык новинкы правда В
Братіславі тоже выходила правда своя Но та я языковый аналіст той новинкы
робил у своій дипльомній роботі так же я ся лише фактично філолоґом
специялизувал ся по катедрі стилістикы і редаґуваня так же писаєм роботу честоязыкову
Там мож было робити роботу не лем о часописах котры выходили в
Уняньскым Союзі а можно бы было сой брати і якысы социялістычных краів
ци іщы даякы тіаналізу Мушу повісти же в тот час Москва і
Ленінґрад Могли собі дозволити веце як може даде у другых баршыков Арошах
як в Ужгороді або дес у другому місті ци даже в Кыйові
Іж был часы коли можна было дашто більше робити там была еліта
там были люде якы были высше того ідеолоґічного і Знами факт може
вычули же і ласюка у Москві могли захыстити ліпше як даґде у
Кыйові І нераз было также нашых ци украіньскых талантів закыла Москва а
не Кыєв А Кыєвна наопак но і так тото законе своє были
Так же в Ленінграді была професура котрых мож было ся учыти Я
щастливый же я попал і може не мож повісти же в Ужгороді
были гурсі условія на науку але у Ленінграді я першы раз виділ
же є еліта же сут люде якій роблят на науку А у
Совітскому Союзі они сут людьми Я памятам на факультеті робил чоловік медже
професуром котрый робил у смерсі То така страшна орґанізация по войні <unk>
Смерт співоном то бундаце не Смерт спіоном но страшна така орґанізация гуча
як МВДредстав собі же Были люди як і там професоры котры не
давали му руку Ето было товды то треба было быти смілым Но
але они могли собі тото дозволити тоті настоячі фронтовикы котры были на
передовій і з солдатами воєвалені не могли собі дозволити так же не
было такій світ чорно білий же і ниц і видите іх они
были професорами і они То сама атмосфера саме такє такє было місце
де панувала істина культура і наука І там ані ани о тоті
такы совітскі штампы не фунґували жывот Кєд він был против шо він
смешовцю руку не подавал та його тамдис підставили посадили і т Нє
то люди могли лишати ся людьми што было намного тяже в провінциі
напр А были уж інакшы часы Нє але то было одразу одразу
они тото бо по войні по то леґенды ходили на факультеті же
то професор такє то не подає руку професору тому бо Бо то
він воювал ним был фронтовика той у смерсі служы Іни прекрасно знали
єден другому і наприклад чоловікотрий пішол робити в Лам <unk>em тратил контакты
дуже многы контакты многі інтеліґенты дуже добрі знали то леж у совітскых
кінох то герувці дворяне ідут учекісти <unk>Źa і ту ся так позірує
а А насправді не было то однорідне такє вшытко были люде які
знали добрі добрі знали же ціну і тому і сьому так же
од там у Ленґраді є ся набрал смілости набрал ся знаня того
же же мож мож быти людином Не позерає ся на то чышона
улици якій режым якій якій час же якій там фраз кєрує ци
то Ґійлер ци то Сталін і іщы єдно же свобода на правду
єст ту Правда правда жереджынь проблемы в нашій голові як і тис
ты любиш свободу і ти часний порядний чловік ты мож ним ся
лишы то ліниви придумали же о не мож было Альтернатива все была
не мусяй было Человік муг выбрати другє діло же треба заплатити таку
свеце правды Бо кєд спішол у комуністы так же сміг на історичні
іти учыти ся хоті был дурнійший але же се вчіл бы ты
жебыл Але з другого боку ты міг не іти Правда тобі было
мало тяже але ти міг іте так же не вірю вид тепер
даколи начынают то были ват люде прості такій неучені што не знали
або аморальні люде котры ішли туда і свідомо знали же они ідут
На то там бо там мож буде з меншыма затратами достати веце
Усі часы были тяжкє про пропорядного чоловіка Є Але вернеме в тоты
часы же вы написали оптилістиці ґазеты Правда котра выходила в Бретіславі то
была Ваша дипломна робота Што было предметом того аналізу Лексика а самы
передлексика в тым чыслі росийска лексика бож бо ла брадит я входит
раз казала Вы Якій путнік гай мож повісти же то был так
языковий вплыв росийского языка на язык словацкой комуністичной газеты бо другой не
было чыды Ям така боля но а так же робота была інтересна
Я памятам то про мене была велика радост і я мал сястя
контактувати з дуже порядными і правдивыма учеными на Філолоґічным Факультеті на Славісти
в Ленінграді То было моя перша така самостійна научна робота Но тому
можна было ся вчыти як то ся робит правда познавати што має
познавати філолоґ системні языкові зміны ци як фунґує тот язык власне то
то мене все інтересувало і тым я вас не занимам ся послідні
майжет років Але інчы языкы Ну так правда же як учений я
я на росийскому ґрунті ся становил я ся занимал словотворбом модерного росийского
языка а лже сама робота над докторском ци як тоды казали кандидатскою
дисертацию дозволила розобрати ся в такых фундаментальных вопросах і само собов же
тота робота научна робота русистиці зробила смене власне учаны Яка то была
тема ту цясна модерна словотворба Брал ся єден фраґмент языка од назв
осіб вшыткі похідні од тых назв людей напр Но бере ся слово
чоловік наприк і слово учытель і слово пастыр А потом начынайме ізглядовувати
і зучати же цьом од єдного ся образувало <unk> дериватів а од
другого <unk> а много я такых же не образували І начынайме глядати
по перше языкові причыны же цьом не мож образувати од но якого
слова з якєснове слово з якым конкретным значыньом Там є языкові і
екстралінґуальні екстралінґвістичні причыны і ты такє то такє найде нишня русистика она
є на тильо розвинута же вже ся занимат такыма марґінальными такым далекым
од центра дрібными но але чым чым дале у систему языка тым
більше складности і власне на маленькому чолові котрий має богату уяву годен
на єдній клапці воды увідіти океан Але тепер кєд мы з того
великого моря росийского языка перейдеме до Озера Русиньского то видиме же то
іщы там Ріжны такы рыбы же іщы треба дослідити же там власні
мате такы просторы до досліджыня же треба перше грубых рыб імати а
пак уж такы маленькы як сте повіли правда Дакы научы єм ся
імати тє маленькы рыбы а кєд єм зацял В <unk> році в
фебруарі З русиністикы тарит ганірит газівже Заченал я в Ужгороді але так
подпольно А як Діло того же я жыл у Домі про роботник
університета І тоды на єдному штокові на єдному поверсі зомнув жыл професор
Іван Поп історик його познают многы Він был ґлавным редактором журнала Советска
Яславяна Вєдніє журналом дуже высокого уроня і специялистом дуже высокого уроня Він
был історик московскій історик і так ся стало ш він приішол Ужгород
пообіцяли му же требуют кого свого специялиста такого уровня приходте ту будину
Будете мати всі условія на то жебы занимати ся історийом свого рідного
края і робити на свій народ на свій маленькій народ на свою
маленьку одцюзнену Він на той ся купил прийшол і цілов сімьов і
не жели єдно я мож повісти молодиі преподаватель і він професор доктор
наукы высокого уровня Наші жоны были знакомы Конціло ся тым же мы
з ним зачали контактувати мы з ним зачали говорити а він же
тоди начал свій проєкт якій по том то ся назвало Енциклопедия Подкарпатской
Руси так книжочка Но а він не мал філолоґів самособота каже сусідо
мішо то міг бы даяк мі помочы та єдно другой третьо і
я зачал писати статіі до той енциклопедиі будусьой За того же балюдяньского
напримір ну і даяк языкові памяткы но такы так як там няґоньска
постіла знаменита наша Страшноцінний памятник языковий з середины VI сторо і так
дале Так же зачала ся моя русиністика в Ужгороді а вже <unk>
році як я пришол до іщы на удворы то я зачалже робити
вшытко і само собовже я не міг робити лем дякы словотворбу ці
за цо говорити з великых рып бо так ся оказало же та
русиністика і доднес тоє тера інкоґніта то є білі шпляхы но чысті
шпляхы бо дуже мало ся зробило бо знаєте то кід народ не
мат свойой державы та то тремле ся лем на ентузиязмі дуже мало
люди тым ся занимало серйозно то є в основному такій нашы народний
такій аматорскій пут ход а в науці мож не было многой Повім
для тотых слухачів же лем тепер ся долучыли до нас же сідиме
в кавярні під ужгородскым замком і бесідуєме з русиньскым вченым і журналістом
з Мадярска Михалом Капральом Днеска Велика субота Ден коли Ісус Христус лежыт
в грубі Ден Смутку рыхтуваня прятаня і чеканя великодня Зато не будеме
слухати веселых співанок а лем такы котры гнеска пасуют Монахы студийского уставу
з УНЕВА выконают пісню на ріках Вавілоньскых то смуток туга ізраільского народа
котрий мусит жыти на чужыні в вавілоньскій державі Але тота тема тема
чужыны смутку за своім крайом гляданя свого рідного тема выгнаня яко кары
то тиж тема нашой едициі ю но здай моє но я благодарен
судбі бо де в Русисти я міг бы найти такє поле де
я бы міг штось підняти А тут што не зробиш што то
добрі і вшытко но урра маєме Зробили сме то Но я зачал
просто рятувати тошым што сме мали нашу минулост і дотепер так ся
стало шо і на тому се Я консервую то што вже зробили
до нас Не дал мі Бог якій талянт я не можу красно
заспівати ци написати якуй якій верш ци може роман але у мене
хватає компетентности даколи і терпіня зобрати шыс найти зобрати довести то до
лоґічного якогось завершыня і выдати якусь книжочку з нашыма безцінныма досягненями в
культурі за минулі минулі часы Што выдали Кого вы можна повісти представили
донесли до чытаців якых авторів і знаныякы особы в русиньскій культурі і
літературі чым ся я занимам то є основному така подкарпатска проблематика Ужгород
Береґ Мара Морош на самый перед был такый період я зацяп з
того же піє В <unk> році Подкарпатя зас перешло під Мадярів зас
стало Мадярскым і тот період <unk> рік зостал абсолютно біловшпляху в істориоґрафіі
і в науці і в языкови в тому чыслі а медже тым
там ся стало чудо маленькє Стала ся така культурна революция Не было
демократіі але в <unk> році Ужгород прийшол Міклошкозма Подкарпатя мало статус не
автономіі але окремой самоурядной териториі де руководитель котрой напряму был оцінений горті
і премєрміністру Мадярсі І тот дуже серйозна фиґура в мадярскій істориі достоповісти
в Косма річны друг горті і міністер пропаґанды директор мадярского радия і
так высоковышкований і політик высокого такого масштаба Ішо він зробил він за
три рокы в Ужгороді він створил прообраз Нацийональной академіі наукы то называли
ся Подкарпатскоє Общество наукы перша русиньска інституция яка достала державну пудпору директором
розпорядительом был Іван Гарайда Подкарпатскє Русин з імя котрого по <unk> році
еміґрувала о Внутрішню Мадяршыну Были такы Русины котры не хотіли ся лишати
з Чехами в Чехословацкій Республиці а воліли іти до Мадярів Мадяроны як
іх хоціте назвати але то было досто массове явист ся І тот
Гарайда студент академіка Годинкы вони ся пересікали у Пийці де академік Годинка
был риканом і тот Іван Гарайда робил у Кракові на університеті Яґелоньскому
мадярского лектора і там у році вєдно з професуров польсков він был
арештуваний і был в лаґєриці в тюрмі Я не знам як то
се в якій формі то было фактор же його чудом вытягли і
він ся вернул у Мадярщыну але повіли му прямо же Сховай ся
дес дале в провінцию не будь Будапешті може ся зас розкрыти і
так Він прийшол і він был в Ужгороді фактично людина яка рядила
яка кєрувала тоту інституцию про образ нацийональной академіі наукы з усіма компонентами
того І отто фунґуваня той Академіі наук на Шыі зато мы знали
якій такій дуже мало інформациі вульо Перше шом зробил серйозне такє шыяс
склал полну бібліоґрафію выдань Подкарпатского Общества наукы За окремі выданя за окремых
людей дашто не знали але полного реєстру не был фактично да Я
зобрал тото довєдна і оно стало іншых ся принимати бо мы увиділи
систему мы увиділи силу мы увіділи масштаб Вы деси влядали тоту в
архіво де были такы материялы котрым найвеце найвеце материялів было у Тут
у Закарпатскій області Ни Архів Обласний Уберговы Берговій Береґсас по Мадярскы там
є областный архів і там і то є справжня така скарбниця Но
так же власне там я найшол на найвеце материяли много материяли в
другых містах університеті Ужгородскому Боля такє мали то называли ся Спяцхрам там
некажде опускали но але вже в украіньскій час по інерциі правда такі
порядкы діяле шо было дуже мало было многы ся встало лем як
нашкы ґібісци там люде ганяли то іс лічну бібліотеку конфіскували і оставил
ся штамп Віщественне доказательство і такым образом якыбісты врятували нам много цінных
то было тото што люди зыбрали і товды наприклад арештували ци што
бі зыберали тоты книжкы котры книжкы котры тиж были арештуваны спалило <unk>
Процентів то спалили такой нараз лем припадкували а дешто такє як мамєсєсно
доказательскє пецять стояла значы то же мало цінност не цінит культурну не
туму нашымісти а дал іх І воно много попало немного но дашто
попало університетскій спрам Більшу част я найшол в Убереговій кажу дашто было
напримір полне Зборка журналя Літературна неділя я не найшол ниґде Долем было
у приватній бібліотеці професора Дзендзелівского Вжкым університеті был такій діалектолоґ познатий він
Бусіл і у нього дома я найшол номер літературной неділі котрой не
было ниґдено а в нього я Зацюдувал ся і не знам яка
судба той бібліотекы але він был приізший але порядний учений світового уровня
і доста много встиг зробити в тій сфері подкарпатской діалектолоґіі Но і
в нього дома были він міг собі то дозволити на нього не
падала подозра же він шойставе нашує Бокі той хосмі з них бы
тым ся інтересувал но материяли Йому дозволили да вшытко ся робило треба
было на тото дозволь зверха Но та же то была перша моя
робота в <unk> році выйшла Так ся ся ся ся ся ся
называло Подкарпатско Общество наук публикациі <unk> роже чловек тото видіти чытати вяты
у бібліотеках то є то є то Купити толже не мож Утер
давно бібліоґрафічна рідкыст но але специялисты знают мают много є в інтернеті
я тото стараю ся давати доступно на тому гроші не заробиш другє
в цти гім зробити чем ся дуже гордиєм то тексты академіка Антоні
Горінкы То унікальна особа у нашому русиньскому жывоті Челові котрий мало ішол
спереду і його не розуміли коли він зачал писати в <unk> році
по русиньскы по материньскы чыстым діалектом та як то многы народы в
Европі зробили з нього сміяли ся Як то так то не може
літературний язык быти язык як говорят в якомусь конкретному селі то ник
дото світ не виділ Берщесливи мудрійші народы уже давно пішли допереду а
мы ся все жыли в думу же тото як язык літературний і
язык простого селенина тото Но да як тото непорядок чловік простий розуміє
вышкованым <unk> рок У Европі націнат ся то што потом повіли Весна
Яр Народу А наш людскай Поп фамлия настояче поп людска предчыня бо
він із Луцьок родом выдає свою ґраматику знамениту Будапешті <unk> р і
успередслові пише Не може язык літературний мати близкост до языка народного <unk>
ры у Европі то вже было неактуально Но я все кажу ме
приблизно на <unk> років все одстаєме од цивілізуваных народу так же вности
ся протягло до <unk> А <unk> рока годинка історик Годинка зачал писати
често материньском бесідом Я зафіксувал його публицистичні научні творы написані тым сокырницкым
діалектом южномараморошскым діалектом до околици Хуста Нишнього і ті Літературні памяткы мают
велику цінност дуже велику цінност бо по перше вказуют же якым путьом
треба было іти кєд бы ме зачали тоды то робити а мене
же тоди мы ісі він Академік Годинка был першым президентом Академіі наукы
Русиньской Обєство Подкарпатского Общества наукы Але іму было вісемдесятый рік Старенькій Дідик
жыл у Будапешті і місна еліта ухытрила ся іґнорувати його позицию Містна
еліта в основному была украінофільска так ся стало же народ был розділеный
на Москофілів і украінофілів а русинофільску позицию тримали грекокатолицкі свясєникы В основі
свойой люди невышколювані бо освіту ци языкову ци научну вони не доставали
кєд знал чытати писати а дале вже своє богословскє теолоґічне і так
ся стало што медже нима не было людей Европского научного уровня І
они хотіли але не знали якій не могли то зробити А наука
пішла по тых двох русофіли украінофіли І коли Гарайда зацял роботу катастрофально
йому не хватали кадры Він не мал де взяти тых специялістів бо
были попы якы казали да але вони нездатні были на якусь конкретну
роботу Русофілы тримали свою позицию ясмы шо они не одказали ся од
свойой позициі они дале тримали Мадярскій уряд зробил ставку на Русинофілів але
Русинофілы не мали кадры і тоди там грают велику роль бывші украінофілы
такы як Федор Потушняк ци Николяй Лекач то выспитаникы Івана Панкевича і
тых украіньскых еміґрантів котры мали форпост у Берегові Мадярскому Варшыку Тотже інтересний
такый факт в Ужгороді Мукачіві в Густі украінофілы не сміли підняти свій
голос боб чысто фізично бояли ся бо то было небезпечно про них
і они мали свою ґімназию украіньску у чыстомадярскому Варшыку в Бергові І
тому Берегові В Берег засі Іван Панкєвич котрого чешскій уряд у <unk>
році поставил над русиньском школов і Іван Панкєвич не міг ниц змінити
само собу бо місна інтеліґенция не давала ся і не мож было
украіньскій де якій книжкы ци украінізувати учытельство і так Але він міг
зробити так шоб ті кадры достойні кадры украіньскых специялістів і сам Іван
Панкєвич дуже файный специяліст на фоні тых бо тут не было філолоґіі
Єдного Івана Панкєвича нашли у Відні но але не мали серенців бо
він робил своє і за двадцет років ческых він із русофільского моноліта
вытяг досыт серйозно украінофільскє крыло было дуже много міцных подкарпатскых учітелів якій
были ідейными украінофілями і робили на украінизацию Не мож єм тепер Івану
Панкєвичу ці тіті кадры Пацьовскому і іншы прийшли із Украіны і з
Ґалициі в тому чыслі своі як патріоты якы люди вышкованій вони робили
то што мали робити і што робили але стало ся так шо
Русины без русиньскых кадрів і то была велика біда Але выбора не
было великого мойшо Іван Гарайда не знал што робит ся але ті
хлопці молоді хлопці выпускникы Пражского Університета не ухытряли ся іґнорувати старогонин річного
і даже не публикувати його материяли Бо ясно што він не ішол
на то жебы редагувати же кусь редагує його тексты Він писал так
як він чытал потрібны І ці тексты оказали ся в рукописах казали
ся в рукописах не было друкува і іх просто вони мали опубликувати
ся даякій з них у <unk> році представил собі же были набрані
в типоґрафіі і были розсыпані Да ся єдна така траґічна точка у
біоґрафіі Годинкы Він прожыл до <unk> р але старенькым Дідиком умер а
в архіві Мадярской Академіі Наукы зберегли ся рукописы рукописы Годинкы Знаєте часы
были дуже тяжкі достоповісте же в тому архіві дуже многы тексты написан
є на копертках Папіря не было Я академік писал Тексты перепису якій
з давні грамоты тішы в нього были на все што было під
руками розпорол розрізал копертку і з другого боку чыстий папір він на
тому но і новинкє того часу притіпило вінкы того часу то же
цым характерні же газеты за ХХ сторот стояти <unk> тисяч років не
на такому папірі што тремлят і будут ся стояти <unk> рокы а
новенка з <unk> р уже я чувствую же я і возму рукы
она сиплит ся на порох і тирха як то зачал фотоґрафувати Правду
неправду часто неправду особно першы рокы то не у совітскому так факты
бо украіньскы архівни чем ся не одрізняют од совітского не пусяд чом
я ж фотоґрафую напримір без блискавкы Значыт нияк ани теоретично не можу
навридити Але ні пуся нільзя Ты можеш робити но а што я
можу руками переписати Кєд я началь переписувати Міні там треба триці рокы
просиджы я нич не перестигну А уже з то слава Боґу діґітальну
техніку щастя нам таку серенцю маємо єдну з днемной Я зачал то
фотоґрафувати Потом так родила ся ота серия Русиньскій дайд же ся тото
назвал коли Ті Новенкы якій уже я може послідній цитатель я зачал
зберати якій інтересні нам на мою гадку Бы само собо вже обєктовым
я не годен вроди Язберам тошы міні інтерес і такым людям як
яно Але дашто хытшыс дашто сохранити но і другє електронна версия і
істнує Я чекам коли в інтернеті будут такі можности жебы я тото
вшытко выставил в інтернеті і бы то люде могли чытати Покашто неє
такых ресурсів дебы така якост поля же мож чытати новинку а <unk>
Великій розмір а кєд начынаєш што Звекше світшувати то оно же не
фунґує напримір так што з тым ся має проблем Але думам же
ся встигну я тото дати так жебы новинка была абсолютно тоше я
встиг сфотоґрафувати жебы оно пошло і дахто міг прочытати бо часы ся
не вертают і ани тотє новинкы ани тот час Інтересний час по
свойому так же послідні рокы я видал четвер томы того русиньского дальшыства
Медже тым попалом памятам школьна Хроніка Кажда хроніка в часи Чехословакіі мала
свою хроніку директор школы за товіцял Лично і він сам ці в
то його найблизшых писал што ся стало за тот рік учабних І
там не лем дані за тошо в школі ся стало але і
тошо в конкретному селі і так Чул єм од своіх знакомых же
такі хронікы веце є у Пудкарпатю але по мойому моя хроніка цінадьовской
школы Лукацівскій теперішній район село офіцийно ціна Дієво та школьна Хроніка трафала
міні до рук Насяткы тых людей які писали тоту хроніку жыют в
Мадярсині в Дабрицині і злучайно попало мі на оці самособовяси Загорівни дек
інтеліґентны люде мі не дозволили тото сфотоґрафувати я веду цінодівску хроніку школьну
хроніку Так ся стало шо в Мадярсині нас дуже мало правда тепер
не достали результаты списуваня людей в Мадярсині <unk> рока і за посліднє
<unk> років нас стало на <unk> проценты веце як было <unk> рока
Кыівку медже Мадярами єст Русинів котрі ся писали Зелоны Русины <unk> приблизно
бо незнаючы <unk> ціно ле <unk> маловец Де он сконцентруваным в якым
реґіоні найбільше Ну історично так ся стало же то м боршот або
в земпли то єст та сіверна част што на границі і Словакі
Руси там дуже многі люди были долгі рокы Мадярами і тепер першы
раз записали ся Русинами бо вже неє того страху бо вже Нижня
Мадярсина неє така як даколе же Сеґін Руснак боял ся же кєд
буде много гойкати за своє русиньство то може Пендриком достати так же
дуже по селах боршыцкых такій сплеск Розсієні неє бо ужаль неє компактного
прожываня так же тяжко нам зробити якій з школы Такы серйозні бо
є два села фактично якій лишыли ся русиньскій Комловшка і Муцянь Но
Комльовшка то найбіднійше село Мадяршыны за послідні <unk> років се оно як
символ найбіднійше село вогорах но так як наше лемковскє ци русиньскє село
То є страшно бідне горы Так же кєд дахто ся новціл чытати
писати татіка в доруці до Мішкольця ці до Будапешта так же то
такє горне село бідне школя школу по войні мали словацку школу Небідні
і не знали же хто бо товд по мадярскє то і і
Словакы і Славяне выобсє Та они были толтами так же тепер помали
ся про начынают але але неє ресурсу неє кадру неє то бідной
другє соломуцьонь багатше бо там шахта боля і землі землі є файні
вже Але воно тотально асимілювало ся Вуцьоні знают єдного з нам чоловіка
мойой ґенерациі по выше років котры ся говорит по русиньскы бесідує точно
так як наші бацьваньскій братя він у Рускому Керестурі себе як дома
цюствує так же видиме же одкяль ішли тоті переселенці в бацьку в
Срим Катастрофа Дуже великій процент дают еміґранты з Украіны бо як розваляли
ся Совітскє Союз многы люде не прості інтеліґенция перебрали ся в Мадярсину
но та оні памятают бо они вышли з того краю де не
єст ним проблем же ся люде знают і можут говорити Так же
Будапешти дуже много люде ліберальны законы Мадярскі по одношыню до нацийональных меншын
Дуже підпоруют помагают кєд чловік хоче своі нацийональны інтересы захыщати то без
проблему дярска держава ся на то грошы даст На тыльо ліберальні ті
законы же На жаль то начынає мало завадзяти бо є такє понятя
як етнобізнес Там де сут гроші там ідут непорядні люде Но то
такє універсале про нас вшыткых знаєме там де сут гроші там можут
ся появити люде які то роблят днес з того же ім душа
заказує а зато же они хоцют легкы хліб достати То фактично што
то є самосправуваня то є політика У такому малому масштабі але то
є політика знаєте як політикы медже Субови пришли власти єдні другы ввергле
і наоборот і так же то нам достаєте Русины і демократія тоты
такє достоле не буде тяжко тото зєдинити даколи Но і яка ситуация
єст дашто што лучыт тотых люди котры розшмарены по цілій мадярскій державі
дакій фестіваль такій часопис ходят наприк до церкви ци они нияк не
контактуют Росіяне розшмарены іде асиміляция і на тім конец як то єст
Но асимілиция іде бо то социяльний закон але самособом кєд бы не
было того контакту та ме бы не мали такого результату то незлучайно
же такы результаты Бо то люде котры спали <unk> рокы тепер встали
Як Духнович завіцял же Русмакє ставайте хоц повідте за ся Но таво
не повіли але вже стратили язык стратили вшытко А тепер послухайте Світилен
част пасхальной утрені плотів уснує комертвій котра буде скоро звучати вшыткых храмах
на великодных богослужінях Реґулярно стрічаєме ся каждий рук мінімум два такі обще
мадярскій праздникы нацийональный ден в основному то довкола грекокатолицкой церкви Церква была
єдина наша інституция яка зєдиняла нас Не мали державных інституций а церква
при тому же она занимала усе і в Австромадярсі самособов і увас
Церква мала слово і она годна была дашто зробити Так же Русины
ся стріцяли де Ну на териториі Мадярчыны то Маря Полця Маря повцяньскій
монастири і так дотепер тамногі люди ся наші сходят так што наші
нацийональны праздникы мы ся стрічаєме у церкви у єдній церкві потім у
другій церкви дис другому селі на одпуст фактично же і міцні і
приізі мы контактуєме мы комунікуєме і такій форма яка не є але
така форма того соспольного жывота русиньского фунґує каждий рук кажу мінімально два
раз ушыткє Русины сы сходят О кілько єст парахій Но ту я
тоцьно Вам не повім но а іх не А єз дві не
много Є Я Вам повім про єпархіі Маєме двох єпископів єден сидит
гайдудольскій єпископ седит Юнєридязі а в Рішкольці є еґзархат еґзарх другє послідня
стріча така общє нацийональна боля як раз Мішкольці Тепер то є част
Мішкольца даколи то болотскєсто русиньскє село Ґрымб Ґрымбей або Гребля А у
нас неє тоє проблемы што є польску наприклад наші Русины сут грекокатоликы
ушітків Так ся стало Я не знам то добрі ци є але
мы годні ся реализувати ипн у грекокатолицкій церкви Та же мадярскє Русин
то є грекокатолик Вся еліта бо то в основному еміґранты то є
еліта з старых нашых такых познатых фамилий то докторы на самый перед
бы они економічно независимі то люде творчых професий там художникы напримы Пятеро
Руснаків кєд си зберут вони мают право заложыти містне самосправуваня Держава ім
дає грошы на то жебы они фунґували Уселічы у Варошы Такто повстало
дуже много самосправувань Десяткы десяткы самосправувань по цілой Мадяршіні Ісі і кєд
пят Циґанів зядут ся до Вядна прийдут а повідат же они хочут
русиньску культуру пропаґувати ім на то дают гроші Но і такє є
то же Є центральне русиньскє самоспровуваня в Будапешті котре достає досто серйозні
гроші котре выдає центральну новинку русиньскій світ котра выходит по русиньскы і
по мадярскы Бо як же вам казал же дуже великій процент нашых
Русинів сут змадяризувані абсолютным чыталом даякы чысло того часописа і было мі
цікаве бы выс Інакше реалиі ну і ясне же могла одчытати лем
тоту част котра была по русиньскы а тоту же по медярскы то
в ідеалі она она єдили материялы в двох языках жебы не было
такой єскромяциі Маме тип тепер проблемы і напримір жебы пеку поезию давати
Я бы міг дати ци русиньску ци мадярску а не можу бо
не маєме специялистів жебы потолумачыли на з русиньского на мадярскій бо дати
парітет мусит быти то на наш такы закон мы так ся договорили
так пробуєме робити так же много Материялів мало новинка выходит тепер раз
на два місяці так же шіст раз до рока выходит но іси
не можеме поровняти ся і з вашом бесідом Та бесіда котру выдават
Петро Трохановскій зо своіма сорадниками єднодумцями Але дашто пробуєме дашто пробуєме своє
фактично Якый єст ноклад Наклят є невеликій але вшыткій кого хоче цитати
може без проблем то достати было <unk> Виділи сме же <unk> тисяці
більше половина лешат ся в Будапешті та Гм а підшкода А не
е цікаве бы было жы бы ішли не лем в мадярскій державі
а деси далей же бы м могли наприклад Русины то купити тулу
ужгороді ци іщы дес Пробували на кєльо я знаю то без мене
бо ся до мене привозили в Ужгород тот русиньскє світ і ту
Центральным Книжным Маґазині то продавали і повіли же гроші якы достанут жебы
передати на якій благодійні благодійні Тітельно фактично за символічну ціну но але
Знаєте но Руснак не ходит по книжных маґазинах то є раз другє
про Руснака і тота гривня та ліпше за гривню і пива не
випє зялим ся <unk> рам того пивы Но факторшу ми є народ
такій акультурний маси своій Так же тото же не дуже добрі фунґувало
Та я думам же веце хосну буде з електронной версиі котру молоді
можут чытати бо вшытка надія наша на тій нові ґенерациі котрі А
они уже не потребуют од паперовой вариянты тым більше кєд жыє чоловік
нисна далеко од Підкарпатя наше тото дорого і пошта і вшытко а
слав Богу тепер то неє проблема русиньскій світ Русин Віляк заходиш в
електронну версию і маєш вшытко перед тобом по мойому послідній добрых там
<unk> може веце чысель сут в електронній версиі тобі даже неє авторів
не маєме но пробуєме правда же пробуєме яку хотя бы хронику якусь
курту кронику же більше же люде добрі же вы зміст мы не
годні не маєме силь ресурсыв же іти по каждому по всіх русиньскых
самосправуванях по всіх селах Дайте нам што знати Але то чудокід з
єдного села раз на рік шой зостанеме так скорше всього ш не
дуже Така пасивност но так же але хоц то же зачали сме
ходити до людей зачали сме своі ориґінальны материялы публикувати Не перепечатувати не
бо тот так тоже мож бы робити взяти Вашу бесіду взяти ряшівскє
выданя ци взяти ресурсы Ужгородскій бутує страшно много людей якій таляновиті і
пасийонарні і хотіли бы дашто зробити і годні зробити Но в Мадячні
мало тяжже то робити бо так ся стало же не є медже
нима медже тыма еміґрантами філолоґів мало мало людей які пишут Не маєме
писателів маєме поетів так як бы то мало быти Еміґранты то люде
котры докус інакше мыслят і докус інакшой натуры І медже нима може
тяжко оглядати філолоґів а то сут праґматикы правда праґматикы якым тяжко є
бо они они сут еміґранты ім тяже як корінным а ім треба
на хліб заробити доже потом чекати чытати дашто так же ту много
намішано намішано Но і Богу жаль то же же тоті коріні Русмакы
котрых в <unk> р было <unk> чловік Но так же іх не
было ниґда много а тепер іх стало ісі меньше так же о
тот процент што я казал тото нароснути То же чудо бо люде
котры бояли ся <unk> р записувати ся Русинами Коли они были ся
чыстыми Русинами справді был селоболь русиньскоязычне тепер уже тяжко ту повісти был
молоді діти но так же стараєме ся шыслімити шыс врятувати Видали фактично
тепер за послідні рокы мы пробуєме кодифікувати свою версию русиньского літературного языка
мы маєме конверзацию русиньску конверзацию мы маєме русиньскій букваріт з чого бы
вже мож націнати хоц лем у недільной школи <unk>a У комлушці і
в муцьоні Но можеме ту вели говорити за якос за то чым
то ся сконціло але де Формально вони сут але то не фунґує
так як бы мало фунґуват Комлюшка говорит на єдным діалекті муцьонь абсолютно
на другым Іх ані двох не мож звести Засеміґранты котры пришли сму
кацювати ци з Ужгорода ци з густа циселю ся ци оком інакше
Тоєс обєдинити не мож абсолютно єдна велика проблема русиньства нашого же наші
діалекты сут дуже богаті але дуже ся одрізняют єден од другого То
єст політично мы ся годні ся обєдинити але зачнеме робити якусь языковый
проєкт І дуже ся выяснит же не каждий готовий іти на якій
махы лем маленькій крок до другій діт каждий знає свій материньскій язык
і хоц інчого бо тот єст добрий а оно дату фальшеве Данешні
напримір ци Полякы ци Украінці они то же да коли пережыли такій
етап коле Коли тото было дико про більшу част Але нишні ґенерациі
уже не догадуют ся же тото было придумі то был якій дискомфорт
То было давно і они то же спри ним а наш народ
не може нияк прийти до простой мысли што неє файний язык неє
нефайний язык а є язык кодифікуваний А главне жебы то было єднако
най буде і неправильно але най Уж ідкід так говорят і то
через через <unk> рокы то буде вже закон то буде так якы
Ученнику польского ци нишньоукраіньского языка не буде дискусиі бо то так є
Нєме дискутує дискуруєме же якій діалект поставете в основу ци як правильно
як неправильно Не тым ся одрізняє дуже много є слів наприклад украіньскій
ци в польскому языкови якій бы модерні лінґвісты переробили бо они сут
неправильні они сут хыблі але а сут не в тому што они
там з языкового боку якіс неправильня а сут в тому што они
про вш вшыткых Поляків про вшыткых Украінців про вшыткых Словаків были єднакі
а то намін не дуже іде так што і з языкового боку
тотже ту женовинку З чым я стикаю ся же є люди які
кажут А таш я буду тот чытати то написано на такому якомусь
языкови у нас так не говорят Не може быти літературний язык ідентичний
до може быти і такє было в істориі літературных языків коли літературный
язык на базі якого єдного руского діалекту сетвори так тоже годно быти
Але тоди пострадают <unk> процентів Але ж єдно осело буде чувствати же
тото іх язык має поміс нацияльному етам як же то уровінь за
обшый уровінь обсьой культуры і добра воля нашых люди Ані мы народ
селянскій Селяньска психолоґія не годна похопити такій очевидні реці язык літературний і
Коли не формує ся у Варосі а ми не маєме Варосів Мы
мислиме мы сме каждий свого села і каждий поселянскы принимайме світ да
І мы принимайме з селянскых своіх позиций світ у нас неє того
хоц бы єдна ґенерация жела в Варосі і хотяж не хочеш значнос
честувати того коворит не так як ты спочатку буде дуже вражати Тебе
бити може де по твоіх тых але потом ти ся научыш жыти
так а ти так то є треба ся як приспособити єден ґу
другому Но то є варшска психолоґія а Варша в варсі мы ся
асимілюєме не встигаєме своє койне зробити бо не маєме ани такого і
варошыка Так же то така обєктивна приціна же цьом мы такій досто
великій народ там де сме тепер є бо то така проблема Но
Вы говорите же было такє же єст такє же учыт Русинів Мадярску
наприклад то же они можут закладати такы своі стоваришыня можут якуси такы
престоту можут ся лучыти можут чытати часопис Русиньскій Світ можут іщы даяк
контактувати і то буде уж остатнє што вы гнеска ту робите но
гнаскама бесідуєме Але што вы робите в тотім селі яка вася вы
тепер пришли і што вы робите ту Ци не хотяте о тім
бесідувати то не будеме є та може повісти є просту повісти просту
коротку повісти было пізно годины є так єден проєкт Я так думам
же то проєкт мого мого жывота Я Рішыл же же напишу словник
словар єдного села Того села де жыє моя мама тепер під Ужгородом
то єст сут великі Лазы де я жыл од <unk> років і
дулго думал же я знам вшытко знам і добрі знам Лазку Бесіду
Тепер уж по трьох ци четрьох роках я знам же яй не
знам нияк Але сут ся старенькі люди які дашто памятают так же
я мушу верти все своє уніредгазє і роботу і в фамили се
на малого так же скучаю без нього але іду влазе іду до
тых людей і стараю ся од них даяк Тоті перлины тоті тоті
драгометы дустати зафіксувати на папір зробити тот словар то буде вже не
да ани такій діалектний словар бо там буде і істория і вшытко
што ся ти ти ти ти ти тиче до духовной дідузнины людей
великых гляд Іх на жаль дуже мало телы єдну хібы каждий каждий
філолоґ написал словник свого села жебы мали такє багатство што многы многы
бы нам завидо валебо неє патріархальний народ нас захранило то што великі
наші восточні братя вже стя давно стратили вым мисі то маєме і
мимо то наша цінност і то бы треба зобрати Ясне діло што
історию мене не годні становити іде світ дале іде асиміляция і тото
багатство словарной багатство но вмерат іде асиміляция і хотя хоц лем так
на папірі захранити зафіксувати у тому я вежу свою місию і в
тому вежу ннесню задачу нюх ґенерациі русиньскы зафіксувати хоц лем то зафіксувати
што іде од нас з під нашых ног втікат мы мусиме то
рятувати Зобрати зафіксувати а кєд будеме мати серенцю і розум і волю
Продол продолжати і інформувати якы своє русиньску свольност на якому уровні я
не знам як тото буде в будучности видити як ся світ помінял
Ведете на щастя же тот нацийональний компонент не є такій важный значыт
Русины мают свій шанс Фактично тепер уже неє великой ріжници ци то
є етнос ци то є нация ци як пойшыте маєме шансу Маєме
шансу і може быти же то послідня шанса Милы слухаче Туж завершыня
нашой бесіды з русиньскым вченым змірит газы Михалом Капрайом Кєд хочете більше
ся дознати як повіджено в тотім інтервю глядайте тото мено в інтернеті
і найдате дост дуже публикаций Тиж легко можна найти в інтернеті часопис
мадярскых Русинів о котрім сме бесідували русиньскій світ Ну а тепер щыро
дякую пану Михалу же дал такє красне цікаве інтервю для радия Лем
фм барз дякую і жыцю і пану Михалу і вам вшыткым світлых
мирных ясных традицийных лемківскых великодных свят Святкуйте тепло родинно кольорово смачно здоровю
веселости духовной радости но і при кінци лем повім же при мікрофоні
была Анна Кырпан Веселих Вам свят дорогы слухача Слухайте <unk> процент лем
Нескалького азо Станиславова Для вас будут глядати ріжного цікавого шелеякого Анна Кырпан
і Наталя Асатурян Слухайте <unk> процент а будете мати цілых <unk>