70% #2016 - 70% #214 Памятник жертвам Явожна в Калушы, 18 VI 2016
Еп. 2016

70% #2016 - 70% #214 Памятник жертвам Явожна в Калушы, 18 VI 2016

•

Опис епізоду

Odcinek opisuje skromne odsłonięcie pomnika ofiar Jaworzna w Kałuszu 18 czerwca 2016 roku i przypomina o potrzebie pamięci o Łemkach oraz innych ludziach uwięzionych po wojnie w obozie Jaworzno. Narratorka łączy to z osobistą refleksją o przemocy totalitaryzmów i z rodzinną historią, wspominając losy swojego dziadka oraz pomoc, jaką w tamtym czasie okazywano prześladowanym.

Видам вазму моі слухайці при мікрофоні Анна Кырпан Такыма ци подібныма словами звертам ся до Вас од початку <unk> року Кілька разів юж мі выглядало же проґраму <unk> процент буде закрыто Коли зачала ся пандемія пак коли зачали ся полномасштабны русийско украіньскы війны але продолжували єм дале глядала єм ріжных способів і форм жебы продолжувати Хоц было то легко але не заперли єм проґраму Назву проґрамы <unk> процент выдумал Богдан Ґамбаль якого уж неє знал <unk> процент то мала быти оповід о Лемках в Украіні был приблизно <unk> процент Лемків выгнано з рідной землі на схід В проґрамі <unk> процент мают звучати все голосы нашых респондентів Мают промовляти жывы люде од самы передачы гыдут не на жыво Налетят до вас в прямім ефірі а прирыхтуваны наперед І леж не тоту особливіст в проґрамі <unk> процент бесіды жывыма людми для ній єст важна Не хтіли ся бы того формату зміняти але змінили ся обставины Зато не годны єм далей тримати ся вызначаных од початку принципів Єден з них лемківска бесіда процент то проґрама в якій окрем даякых манятків ма звучати лемківска мова При тій самій єм зачала робити тоту проґраму по части задля того жебы научыти ся в такый спосіб лемківской бесіды І тепер мі барз трудно тримати ся того принципу якій запроваджано од початку был респондентів штораз то меньше і меньче Зато тоту проґраму очывидні час заперти Може не навікы може до ліпшых часів а може і на все В каждым разі кєд буде колонять словис достойний трафите до ефіру нашого радия цут буде ся даяка подія і о якой кунця знате нашым слухам то зас пуцюєте <unk> процент А тепер послухаме другу част бесіды яка зачала ся тыжден тому Припоминам же з Івано Франківском пішла єм на полудньовый захід до Придгіря Ґорґанів а конкретні в селище Солотвин Нараз оповідали сме де Украіні особливо в Голичыні Компаті замешкали по выселіню Лемкы Но власніщысо Лотвин не належыт до такых місц Цілком не належыт цілком не належыт Бо не было в той околиці сел перше заселеных Німцями ци Поляками якых переважні і Росиян выгнаных з Польщы Но то можна было ту Лемків стріти хыбай припадкову то власній был такий рафунок Пані Мария Дямба з є покєба замешкала ту бо мала ту роботу І она і єй муж выбрала свой єден фах геолоґію Лем же по технікумі пан Миколай Золочно вчыл ся пак і в Інституті Марияніт бы вродила ся єдна дівоцька Ґалина а пак друга Світляна то власні она Світляна стріля ня в Солотвині Но але о той роботі ното власні в Солотвині і в околицях было дос роботы для ахеолоґів бо як і всядит в придвірю Карпат так і в той околиці вядали і знаходили долу Ґаз і інчы підземны богатства якы залігали в ту посісідство Нагтова ропа ґаз є добивают іх і з них скорыстают ту і днес Нові для люди якы при тім робили поставленых дім і власні ту родина Миколи і Мариі достала скромны мешканя В нім власні і Бесідуєме а і обзераме стары знимкы тоты іщы з Вышоваткы власні з того невеликого села з Вышовадкы в Ясельскым Повіті походят родиче пані Мариі а і она тиж в ним ся вродила в <unk> році дзямбы родина Війця і Маслеі родина єй мамы то гейбы модий Лемковины Іх доля то направду доля пересічной лемківской родины Єдных біда гнола в Пілнічну Америку другых Полудньову хтоси втікал од депортациі іщы През чехословацку границю хтоси іщы скорше перед <unk> віхал на захід Польщы а інчы такой не могли уникнути выселіня выселіня і на схід і на захід Розлетіли ся на вшыткы стороны світа як тоты пташкы Але не вшыткы пак ся стріли Но то послухайте кус нашу бесіду Вы ся писали з дому Дзямба таку Мама была з Маслейк Так Так уж знам Вашы родиче то мама тату з якого року мама з <unk> року <unk> І тато і мама з Вышеваткы Вы повіли же тотого родина была більше як ту наз ним пак Ту видиме трьох братів І двох бісестры А были іщы Діти як был Йосиф де поіхал на заробіткы в Америку вернул ци ніт а Василь і сестра Вулька в Арґентину Тыж на все Нє Василь потім ся приіхал сюди на Украіну сюди Власті Так зовсім А Улько што лишыла ся так го вне дітей не мали на тят вшыткых было вісем Так плокнул А ту мамени родиче а ту Ту Моменос сестро і Марина єй доцівка О дві сестры было дві сестры і хлопец браты было іх четверо было мама дві сестры і і брат Мыслеі Кус родина менша то я так розумію же зато же тотова родина была дос великой мусіли давати сой рады і дітям повіли же мусити яклоси думати де іхати зробляти так де муси де Йосиф же поіхал што был старший і так Він был з <unk> р Але найстаршый найстаршый Як листы писали якоси екосы переписували сякы з язнам я знамши як уже він приізджал сюди з Марякы до Львова бо дальше ниде му не можно было іхати дотоды приізджали моі і з Чехів Тета отого тета наймолодця тотаж в середині Ту она в Чехах то же приізжала з дітьми до Львова Новідзеня Как родила ся тіла в якым то могло быти році в шістдесятых роках Але якій самый рік я не памятам А тата жыла деси близ буду границі ци Но она як сказати Як же хотіли нас на східляти выганяти то стрик Дмитро він тік і жонатий был дітей не малы і він і тота з малым і з чоловіком деси поіхали дальше близю до німецкой граници в Польці А тота тата Словаків Чехословакію там через ліс близо близко том близку були тре студа поіхал пішла І ся аресла якоси грони а мы ся лишыли тату переходили бо то як Добре тото шыткали дома в хаті тото болотно тото такє грубы то все тоткє для роботы тото все было а якше ліпше штре было то ітишли собі ту до Словаків ти скупували та уж ли том свобідны собі ходили і там купували а дома шыли опіця та якысы капаты ґорсеты запаскы осім такєвы так Е то з той родины як бы тот брат і сестра зо своіма родинами они не Но тота оли ся повіми таку тота а Ганна тота наіщы дівкы была як пішла зо грани туда до Словаків Ога она дівком пішля та самы ну сама перешла ну сама може істи колиси там мала яєчку затримал там і перешла і уж там зо мишко там вышли завіша ся тоже за нашо Ти там же сме туда єздили го а дато Жатец Чехословачына Жатец был такє місто Жатец она там добрі ся мала двоє діти мала там хату куквартиха І то власні была така стріча родины коли і она пришла до Львова і пришолнак брат старший Юасиф Ей приіхал приіхал зо Маєкы а там уже приіхал Андрий Андрий на Тропольщыні бу і там так Е ушыткы ся стріли де маєте ой до кольоровы додому із кольоровой знимкы не было так Осип то мама то бато угм а тото Татеха з Чехів тота м ой а видно праці хто з заграницю Василь той Андрий О то сын з Чехів тоне і Мілюшка тоже з Чехів ма то Андрийовий Сынти наш наштут В самым центрі Куломінскєвиця памятникы Но то історична історична знимка же так вшюткы ся стрілим Але не знам ци Мали можливіст спокійні побесідувати бо знам же слідили так ма коли хтоси пришол напр з Америкы то Хыба деси по парку бы ходили то може та ходили были ся по місті бо так дослідили Із приіду є провезу машыну дак комуси лешыт машыну ти так більше і не приізджал Ну та він уж тиж был кустарший той жолтал малыс як то тепер кажут бар а як тото было там якто ся называл нехтам такє осусвємал быжы лам продавали ден Піл ресторан Дай бы то кажут маленькє тикє ресторана Но штоси та вы в <unk> выіхали так з Вышоваткы Ного Осифа то іщы долше не виділи Таз я зовсім не гм іх мама напевно не виділа Тото не знате уж кільку років Ай то він уж давно помер уж давно помер Но я гварю же він мі іхал до Америкы і іщы давно так так то не знате уж кільку років выіхал молодым а уж старшым был повісти в повалі до сві повісти уж макыі то та так То то была історична сільця ціле жытя там прожыл што оповідали тоты заграничны заграничны руды дале добрі ім ся жыли там тир Выповіли же брат метро выіхал на захід Польщы Мы сут до німецкых граници абы не єхати сюда до Украі з родином родином тай бы сам себе вигнал бо пак выганяли тади а він єса сам себе выгнал там і сам собі Господар і то же ме туди єздили з чловіком Лем там господарку мал то же так само як і вдома ґзурал бур тантосину сіял кысадил кормил ся гом три доцькы мал три дочкы дві щыли ся всюдистом а молодця в школу ходила казала Я тіж хочу ся іти вчєти я не хы быт здугноів Вы підтримуєте тепер родина тото тепер медже собом діти тых повіны так выґа слабо контактуют як тепер Мили слухаче припомином ся днас бесідуєме з Марийом Кєбом з домом Дзябом родом з Выселадкы Запроводила ня до ней єй дівкы Світляны яка з родином на початку полномасштабной війны выіхала якоси чудом выіхала з Марию Поля і пришла до Іванофранківской области де з родином жыє в безпеці Зас другє дівка голины мешкат небарз далеко і тиж близко гір в Селиці Розняків Думам сий же тепер зробиме кус музичну перерву в минулой передачы чули сте якій співат пані Мария Але повім Вам же не лем она а ціла родина Дзямбів любили співати напр дівка пані Мариі Галина уж богато років певні іщы з тых часів коли постала соспільна орґанізация Бескєдскє Зиблядство яка входит вытовариство Лемківщына співат в ансамблі Бескєдянка Як милют ся то тот ансамбль діє власні в Селисті Рознятів Чули єм іх выступы но то може і Вам дам тото послухати же за к сво што такой моє рі завжды завжди є гынівыше чок Останя сызло Лезго свойы c лем дружы гый сой То мекусть побесідували про родину няня про родину мамы да В мене брат той на два рокы швид мене молодший то він принімал участ в калості в тій капелі співал Мушыте бы што там є пелай єздів скму та Хоріта так ольківскы тавий ся студенко та І він выни єздили в Ждыню ци де там ватру єздили То віншыватку іщы вдивити ся то што не машы дивити ся бо то же нема погоріло чышло томже понестянок згорено згоріло І він там зустрічал ся бывстыма Сестрыме темешу в Польщі там не одна приіздила сюда до нас було а так тепер Но они по якому бесідуют Но по драгу Бо недва може може і спольщыли ся може як де але они по польскы самособы а лежы они іщы і міли говорити по свому говорити то там стрічали ся а Бо то як бы рідні медже собом контактували а тепер як бы двою рідны То якы ци товды кыз дулепер з інтернатом то можна през цілый світ бесідувати Та як єст інтернет то можна бесідувати та з Чехів таку фотоґрафію тета Веслава О там єй шыкы середина се бесідят чышвятом Ціло того тє показати тутого брата свого такого теперішній Коли видіш політаштеперішній гінже Помер в <unk> році а наймолодші браты будівельникы были Вціли ся майті вціли ся там ґде будівельникым стали цінне тото вшытко цінне было то ціле жытя ту не так як тепер знимкы робили кажду секунду Ога гото як бы в Чехах были оту брат Як бы всяках были ты сфотоґрафували єй чловикы і я і моі дівчата І то якій рік песю тут ніт О єс свята як выходила заміж о ся Бо не там маліу Я кажу не было бы щастя але нещастя помогло было Тепер то війна під час війны в той морілу воє взяли москальота і у ней ледве звідти ся вырвали І тепер ту Чекают по перемогы До то мы кус побесідували про родину тата мамы мы кус побесідували але я хочу знати то вашы родиче такой з того были села така той кыта і они поженили си поженили ся коли В <unk> році <unk> році І шлюб брали такой вышывальці Вышыватці але брали шлюб у грабі Гротам грекокатолицка а в нас же том переходили на Православі ну і там не хотіли навіт шлюб дати вян роду Кілько годины вышываці не перешли на православну конфесию і в грабі была церков рекоменту лезка же ходили тадне хрестили тоже в грабі Гм гмм ту церков ту ходили в граб є они істі ходили такой вышываці Але вышува ішли там уж православна ци равы Але они до печатках іщы там змовляли ся бы том свічку якыси татові не дати А мамо моя батькє мамені були православніж православні о Ти а мама ся татови передавала істи як забыла замужня Овшы о том протів тебе там в церкви хочуты з тамы якыси світскы давали тішо о тато собі взял якуси свічку тику шыбісю зрубил то мі дес і взял і тут коли світскы позасвічыли а він собі а йому не дают він собі свою одягу найбільш світску зосвітил то было так же колиси давно в церкві Были такы напереді стояли же тримали такы великы свідскы было так тепер може так неє тримали такы великы і то Лем такы могли но не знам поважны ґазды тоты великы свіджкы тримати напереді Штоси такє было буд хто не міг тото може хлодит о тоты може ходил зопозы так гм врадиме лоці на подругій світ а я єзджы жыют Вы найстаршы Вы народили ся в <unk> земі і по вас хто брат <unk> Ваню Тах і Мизьо Михальо <unk> мали сте двох молодшых братів так гейбы вас троє так троє не слісті была сестра <unk> році Але то Померла ся маленька о тот ся слобувало на тиф То сестра вродила ся уж ту сестра то <unk> році І померла цілком маленько Та муленька то тато захворіл на тиф сусідовичых лежал на тиф лікарні потім мама Потім я і потім брат а бабця лишыла ся сама в хаті Маме нам а това мама Она з нами приіхала на Украіну Но і потім мамо в лікарні народили Но і там яку наслобати там дитину не тримали чого Сиддали додому Ти бабце коло того ходила ти Я знам як она там ходило тяжко Та ти померла дитина Потім тату як же выздоровю ти пішыл вєдати сой роб роботу дес Ти нашол там сусіднім селі Букова называло ся был колгосний млин О і там два коні мали і тоту же конюхому як казали струіл ся Де добрі мы не голодували бураз при млині тато робил было нашый дахто і приходившый кому здавали там мукы ото <unk> рік то тяжкый был О так Но <unk> вродил ся іщы Ну то його Дак <unk> ся жадил він Я ходила то <unk> клясы Ду вели Так А потім уж тато найшли Овців мали звязок і з калушом бы тому же в калушы жыли е сестры мамени бо і тудаме переіхали Но і там по квартирах Ходили ту до сюда бо то купити хотіли ус хыжы то не было як за што дуже по квартирах а потім же з двоюриного брата од того барни жінка робила госпі до Ярку єй дали пляц казали пла і тоді мы хату будували на двох Вы мі вкус оповідьте што вы памятате такой з дітячых років што вы памятате яка тото вышыватка якє оно было невеликє но але є великє село было З Хаты близко стояли і были од навіт другый так што до сусідів з зими навіть бусіком по снігу могла перебігти Нема в Высокы Гори Ны ни та ну але там ґаздувати тяжко было бы то землі была тяжко камяниста таково От але робили ліяздували сте што мали мали мали в ся мале худобу коровы коні вівці свині гусин общым птицю Но і так робили но то не бідны бы єсти бушы файну бы Но земля не была аж така добра але выкусмали той землі То бы землі землі была Ліз был мали бы потім якы уже нас выселяли нібы то нам давали таку кубатуру і там писало кілько там морґів поля кілько морґів лісу Шо було Ну то люде робили ти Тым ти мали От Тепер каже ліпше альбом бо тепер дуже робит фотоґрафіі дале а ту може видіти в телефонах а тами пропасти можент Оду моє видіну товту можно видітка добры пукату праправду кісує показати Мама богата на правды О го тоті два браты старшы і молодці Вас ся так моі Ті подівальникі той артист співал в Польщы єст рік Вы повіли же вашы братя єден і другій так В <unk> році помер і <unk> Ой так біда Зас пришол час на музичну перерву Тым разом подаю фраґменты з нашой передачы о ансамблі Студенка з Калуша з <unk> року Бо братя пані Мариі Кєбы з дому Дзямбы з яком днес бесідуєме тыж мают стосунок до студенткы Іваню і Михал і дівка Михала Світляна Петрустяк яка на початках діяльности студенкы была музичным кєрівником ансамблю Видите то як бы фраґмент той передачы выдостали сме з нашого архіву Най же тот фраґмент з концерту якій зараз прозвучыт буде красным спомином о них Тепер вышли на сцену лем двоє сам кєрівник Беяну Ган Магловскій і Іван Дзямба жебыли співати туетом світ місячку світ A выходы A ЛАПІ A Пон Іван Дянба добрий майтер ціле жытя будувал тоту місто коли Але гнецто бесідуєме неуйтім о студенті і о лемківскій співанці Дзямба Іван Михайловіч Мітати моя мама і вся моя родина із Польщы переселиці Одпадємо гышываткы ястлечку оповіду бо ти так пішло породу Я то люблю співати Мы іш тенцюєме але так не змогли сме зробити кус прову А і як фестівал куте найбільше Тот уж умы зводяно ловскым співами світ місяцку світ є купы такы Берти ся рекруты тіж люблю І выновино червененькых тотя буде пити і тако я люблю Не были торочыкля знаєте сумнавды такє знатсити богатых та єку дуже богаты співанукє знам темкільку руків ансамблі <unk>ene Яка вісіна Джы жытя прошло хоче лем Вам іщы так само Бодай іщы А то я Вар дякую абы вашы слова до Бога дошли Але мі та доповідал што в нього было <unk> років для народжыня темым одповідаль на дня роджыня тат ми той бажаме іщы прожыти <unk> років А він повідал а Бог тя не послухат Але так помер на девнос на <unk> рыці Святливою Вам тіж дякує А тепер буду просити іщы суденю сівати Іщы наро буде сівали Іван Дзамба а на сі протиме треба о A не Анля права нары роды Длявого І вы повіли іщы же што ваш брат же выступал єздил до Ждынівату Ваню был такій вышыванці А вы не были для дея не была Не охіли ся на тото треба было вык выробляти ты документы заграничны паспорт Отдея якыс такше не приш не могла О а брат дуже там як бы было в колусі жыло весь час Я бы тоже том принімала участ так бы я любила співати любила Но так пропало свойом роботом І што тот Ваню повіл як він пришол до Вышоваткы што йому дам Та што він том виділ бы нич не виділ былоку бо нич не было уж Не было мич такого што він бы міг іщы з давных часів торошто дихатниякых ся погы погоріло том понесю нове А што він більше міг видіти Але был был на тым місци тих Вы може памятали дашто а він шато може запамяташ як ічого не лапусте будуш памятати А вым памятате дасти Йовал тарку Намятам Я знам што брали мене до церкви єщы є в дитинстві дуже мліла надвір ментили Церкве церкви того диалеку то лез лестє од нас низдє Нижнім кінци Знате я посмотріла на тоты знимкы но цікаво видіти наприклад якы люди ся зберали Виджу же хлопы уж такы гоноровы же они уж по тых костюмах А я виджу наприклад ваша мама навет ту уж як пришла она не зрікала ся свого струю з дому она так позберана ну неділю повіме так позберано такєм домам ну то барз згарді выглядат ба згарді выгляда Іщы хоцю знати хлопы вшыткы были уж так по европейскы Ци были може старшы люде то такє на свята так о так А на каждий дан якы президенте такы собі кєсе на гавеці том было такє з такого полотна тканого сло о такы А той же іх ралих скупляли такы і а лишыли дома шыли там были кравцені шышыли опільцяте ґурсаты лыже часто купували по словацкым блоті та словака на тоты кабаты а на материю на на тото вшытко дак так Тотами быше рішыли же то м собі самы шыли Нота на приклад гуртате што каж всешыло суйци был краве Ні то кравец был Кравец бы може кравцені были Цішыли шыко то може кус тяжко горцит добрывшыну тото прав є кравцені А вышывали самы острыту то вышывали запаску а тото є там зуму тым басунанка баса базункы прашы дракы декоративны удас може і высиде то гы Ну а Тю памятит ся то ден коли юж высиляли Тот дес так же може травень так што уж тепліше тепліше з толгу де місяц напевно в дорозі были То іще добрі же іщы на <unk> році шо нам дозволили істє брати Што хочеш берати з субом Вы ме взяли машынку швейну єс ся вино оно мене є ножану жых в Словаках обміняли на дві вівці о машынка І мамино придане было такє вада Жы маю тоже тоту скриню ваду єст єдла ту та о Це основне шымаю Ну так переєны брали тоты заголовкы ну є так в тым товарняках можна было взяти корову Ґарову так і корову брали Там разом в товарняках там от застелено том видно соломом было атакувати собі застеляле там перенимали тото ся єй корова том Овсю долвы єхали люде по дорозі вмерали вот багато было ся помрали Ти так веслек жому вмерали по дорозі Чом вмерали по дорозі то я знуса но ци то были просто хворы ци стары Цо были маленькы діды Яколя за діти не казали з за дорослых того дорослых тар Може може страс того всяку было так достанці Сталиньска областя по моім карань ци якусь том карань называєте чыя тотну си так Но сонцедіньсконасконатко так ну то є видно мнетам місцеві ті головы кул голоспут ци тото мало видно завданя такє Абы ішли собі брати кого хочут то не вязно шом бы выберали робоцю силу давно што Кого лишыли тамты поіхали решту дальше дальше Водвуйку мій Лишыл ся в чуріні його лишыли там то там село великє было і школа і церква то все там было А нас уже вкінецы пару хат был може стріти таде кє там третіє пару хыжі было і то ми тата з дочкою і бабою мамою ніби ну і мы і татова мама бо то татова мама была з нами а мамина мама з сестром о А потім уже приіхал з Німечыны боєі іщі в Польці были то сын тен поіхал в Німеччыну абы шробити гыдно А потім як мы вже были там в Климушы він нас найшол і туда же і туда приіхал з Німечны От він собі том Він ходил там з якою з дівчыною місцевою ходил а потім же сестра померла Така привидска была ужы вночы На двір выходили І вітер єй обдутал ж напри зашля до хаты і голова заболіла ти голова быти головати головати пару днів голова шолже і не вставала з ліжка там казали або взятим якій з них такы дідо Видно жебы с покликати покликали а він подивил ся каже Як жыє до девяты днів То буде жыти А она вмерла дожыла Ну і товды уже на похорон то приізджали приходили такы родину якы знайомы на похорон от і там Ванял мі то брат мідвіний собі там єдну сподобал гаврилячку от і потім ся на ній женил А він собі з дівчыном якысимтом хладил Ты Ты і ясно ся напевнує так дале а така файна дівчына была оно продавало маґазині Дикы су як казали манку зробила так не достачыт шо манкы ні судили єй Боже даколи судили ні за што Но він тоді женил ся і так поіхал а потім уже узнали то же полатім його дочко оця што така кучеряла Надя Тоже кілько років мала сиже ту в кавушы і узнала якоси бы там вашы лемкы є якосивно узнала же є братний Значыт тойде ледіти так што была в тюрмі тота в маґазині продава Такій красин казала він приіздил туда вкаус денаді тосіма але яне бы я так все спочатку хтіл з домя женити Но і што быти і так она она была што єй заарештували оно было в тюрмі і товды вродило таю напевно Одкал такы красы він батька вдал вся често батька і тимадя батька а ті двоє же є на маму Бона четверо дітей мала мал Іван Братко овдалс Певну маму видите якє то в жытю і не треба і кіно якє то в жытю было і то імятам племусі мы жыли там Той нам добрі было єсти мали што корова было то ся І тато мыслобойкы том навчыл ся робити людям Бо коли сы вас бы дели бо такы мыслобойкы так ну ти до школы далеко быловати тато каже Я тут не буду жыти тут не ма чым наіт полити Єден до брата брат Андрий был в іншым реґіоні там уже і угльом полили А тым ту поіхали туде до брата Андрия до брата Андрия І там в нього были троха а потім пришли такы флейкы ктепер кажут брыкє зробили што будут назад домів до пості пустяти такы зродустил паст татарку ва І давай хто хто хотіл і давай доберати близче до границі Те мы так люди повірили так і мы так попали До гірова До коли грани самонито Ну і там на тоту лісницівку попали бо дуде підеш скрил хто над даленом там жытных там святу Далем Да хату нам дале хату таку на штырі кімнаты і там по каждій хаті по одній сібі каждій квартирі по кімнаті были А там похворіли ся Батькы мылів і меді обыдвоє зла званьом похворіли диф От і тату думали шуже все шымре так тяжко хворий был хворий был мама там народила шытину то а потім же і баба померла ти мы же батькы і нас двоє з Іваном же тотато нашол собі роботу там в Букові ото Яючка зала конюхом там робил ти нас єст було шо потім же там сестры мамы і сестры то дві были в калушы і мы давай туда до них поіхали Близю бы там никого де не были там никого не были з нашых З Лемків николи в місце витамо та і поіхали туда І там бы м же оселили ся Декяту бы Я Вам дякую Моі наймилейшы слухайці На тім завершыєме нашу бесіду у нас в гостях уж другій раз была Мария Дзямба помужю Кєба яка вродила ся в <unk> році в селі Вышоватка Запровадило вас до ней селистє солодын Івано Франківской области Анна Кырпан І на тім пращам ся з вами і не знам коли іщы ся стріли тримайте ся оставайте травы жыцю Вам вшыткого найліпшого З вами была Анна Кырпан вывано Франківскы Майте ся красні

Автоматычна транскрипция

Видом Вас миле моі слухаче при мікрофоні Анна Кырпан Приходит Русаля і
споминат ся давна традиция пошануваня в тоты русальны дни нашых померлых Каждий
памятат тых хто уж одышол од нас Люди з близкой родины зознаємых
ци добрых товаришів і молит ся за них ид на цмунтір на
іх могыли споминат іх тоты дни Але молиме ся в пільно і
за тотых про кого памятаме мы вшыткы і хто становит част нашой
історичной памяти наприклад за тоты хто одраз в по війні ци в
худі Акциі Вісла трафил в конттабір Явожну Страшно сой подумати же коли
Німці же ся цофали вывели од тамаль вшыткых зосудженых Табір недолго стоіл
пустком Новопольска влада іщы до кінця війны заґаздувала ту по нацистах чом
споминами гнескал власні про Явожну де згынуло і муціло ся тілько Лемків
Было курт <unk> червня в неділю в місті Калусєванофранківской области было одкрыто
монумент жертвам Явожна Наперед был єм же не было там дуже люди
і вшытко одбыло ся дост скромно но і сам памятник дост скромний
невеликій То зараз підеме тади на тоту урочыстіст але спочатку хоці ся
мі з вами просто побесідувати Но бо не проваджю ляйфів зато не
можу бесідувати в прямім ефірі то повім дашто ту процент Іщы коли
были єм маленькы дивувало ня як то дахто з дітий може мучыти
якогоси хробака ци муху же потрафил іх зімати а нераз мучыти і
більше звірятку Мусіти і мати з того процесу якысу приємніст Дряня то
была загадка як можна насулюджувати ся як до кого то болит як
корчыт ся як хмерт Коли підросла єм дозналем ся о тім же
люде выдумали специяльны фабрыкы смерти концентрацийны ляґры Нам оповідали о них в
шкулі розуміє ся лем о тотых же іх створили німецкы нацисты а
вдома дозналам ся же подібны ляґры діяли і в Совітскым Союзі Тото
што было в концентрацийных ляґрах тяжко змістити сой в гулові Значыт же
зли хлопчыскы і дівця тиска тыж коли выросли уж не мучыли жабу
ци єсюрку не били пса не одрывали крыла мухам але страшні муціли
люди І то в величезных масштабах Дома у нас нераз оповідало ся
о долях люди з нашой родины і дознал лем ся же мій
предідо татів дідо Миколей Кырпан з Тылювы згынул в Тыліргуфі Не знам
дуже про него більше знам може про мамину родину ну то мій
тато тото Лемко а мама ту зо східньой Галичыны мамина родина з
Тырнопільской з Львівской области Маментато Павло Лосьні же скінчыл грекокатолицку богословску Академію
товды одраз по тім як скінчыл богословской студиі не был рукоположений і
в часі німецкой окупациі глядал бодей якысий роботы жебы якуси жыти Не
знам докладні той істориі але здібний до писаня хлопец нашол сой роботу
в якысий з ґазеток яку правдоподібні выдавали в Тырнопільской области украіньскы нацийоналісты
Но як знаме же може спочатку фашысты кусцьокы толерували украіньскых нацийоналістів то
пак зробили з нима вшыткыма порядок Цалком недолго был мій дідусьо тотым
журналістом бо одраз фашыстам дашто ся нас подабало в тотій ґазеті і
тот як колиси давно повідали скінчаний богослов нашол ся одраз в яйнівскым
концентрацийным табурі во Львові Лем чудо могло го уратувати і такє чудо
ся стало Хтоси удал ся до Андрея Шептицкого а митрополита якоси выпросил
вымолил і Павла Лошнія могы діда выпустили одтами При нагоді пул єм
же глава грекокатолицкой церкви в тім часі уратувал од смерти барз дуже
люди а особливо Жыдів но і ратувал і сам особисто і своім
сприяням і хоснувал вшыткы способы для того Мамен тато ци то мій
дідо Павло ниґда не оповідал о тотых страшных днях што пережыл як
был в концентрацийным ляґрі То было все табу Пак він был рукоположений
досталову парафію коло самого Львола але з приходом совітской влады мусіл ся
скрыти і пак выполнювал священничы обовязкы аж до самой смерти в <unk>
руйці лем тайно Хоц го не раз выкликали в Каґебе але певных
доказів же єст священником не мали ното мал мій дідо Серенців же
його якоси не зімали не заарештували як чысленных інчых гєреів Але не
мал такого щастя брат його жены Зоні Євген або як го вдома
кликали ґєнь Він тіж здобыл во Львові богословску Усвіту і не мал
намір ся высвятити а продолжыл дале штудиювати в Европі был в Іннсбруку
занимал ся єй мистецтвознавством но очывидні хотіл більше ся занимати науком хотіл
быти вченым Коли заарештували го то одраз забрали і жену з двома
малыма дітими лем його доляґру а жену выселили на Далекій Схід під
китайску границю тота барз делікатна жінка робила пак там нацивульнім Зауді Было
десятьох руків якы были му призначены пришол до ней тадень але там
ґєня заарештували зас і вернули до Сибі рулягры іщы на <unk> руків
был рукоположений аж путім як го освободили Не міг жыти з родином
в Торнупулю выбрал сой місточку золоців вы такых же вернули ся з
Ляґрів мешкати в областных центрах значыт в більшых містах ім тото не
позваляли але прожыл дос долге жытя Запамятала м того як повідала моя
мама Уйка Ґєня яко барз погідного чловека Ниґде не дудрал не скаржыл
ся барз любил жартувати ниґда не проклинал тоты хто забрал него двадцет
років жытя тотых же слідили за ним і товды як ся вернул
до Галичыны Коли былам іщы маленька не розуміли єм того вшыткого так
як тепер не розуміла м докінця што то єст быти тайным священником
як дідусьо Павлу ци Уйку Ґіню Не могла єм сой представити што
то єст концтабір Тепер розуміню кус більше Але певне до кінця жытя
не потрафлю зрозуміти людской ци рад ся повісты диявольской жорстокости яка допровадила
вкінци до такых страшных ріці якыма єст масове нищіня і мучыня люди
Не годны ім і гнеска слухати в радию телевізорі оповіди люди якых
зімали росийскы солдаты ци бандиты в Донецкой ци луганьской областях і піддавали
тортурам А такы новины чуєме на жаль часто Не годно ани смотріти
як тоты люде вказуют своі коліцтво Значыт нескінчено іщы в столітю з
фашызмом Но і што можу о тым повісти Думам же неє народів
схыльных до жорстокости досадизму якы неє такых люди Але при певных обставинах
не лем окремого чловека можна выховати на садиста але і велику ґрупу
люди навет і цілий народ І тым діяволом в людскій подобі може
быти хоц хто Імец і Китаєц і Украінец і Поляк і Росиянин
і Араб не маме жадной певности же тот ци тамтот гуманний культурний
нарід не змінит ся не споскудит ся не узвіріє І тото треба
памятати Нераз так ся стає же тот чловек якій сам зазнал катуваня
понижыня мукы і він власні робит ся катом для кугуси напр для
жены і діти Подібны єст і з народами тоты же терпіли од
інчых тоты же были жертвом находят в новых обставинах слабшого і встекли
муцят колосы так як бы не зазнали на собі такой самой мукы
Думам же то тяжка тема але о тім треба бесідувати Оповідаме ту
о страшных часах і повім же найважнійше лишыти ся товды чловеком Припомню
же і Лемкы як лем могли в часі фашыстской окупациі ратували і
перехолували Жыдів Циґанів а тиж і комуністів Помагали єден другому і навет
товды коли ризыкували своім жытям Такых припадків милосердя героізму найвысшой людскости знам
барз дуже Но Але тепер под ме уж доколу ся было вшытко
юж ся зачынат люде юж ся зобрали подме і мы часні едізі
Шом нам громады Назвычено багато траґічных сторінок в істориі Украіны Тяжкы выпробуваня
выпали на долю украіньского народу на шляху доволі і незалежност Лімків сьогодні
коли Украіна стоіт на порозілітя свойой незалежности мы знову пережываєм тяжкі і
стажденні часы гынут наші сыны героє і втрацяєм своі землі Така вже
доля Украіны Тяжкой ціной выборів витищо поправу єй належыт Сьогодні нас знову
зібрала траґічна подія ци Акция Вісля яка одбыла в <unk> роци на
териториі Польщі Наседок цієй операциі постраждали етнічні Украінці з Лемківщыны Натісаня та
інчых земель Хто выступал супротив цвогославіля адже у людей відібрали рідні землі
того чекала смертна кара або засуджіня Уконстабури зокрема Уконстабір Явожну Як говорит
статистика што в тому констаборі утримували ся <unk> вязні <unk> Украінец серед
якых <unk> жінкы <unk> дітей <unk> грекокатолицкых та <unk> православных священників Хто
поподал ті страшні місця на них чекали страшні тортуры і знущазня Богато
хто не вытримувал овцого і непережыв Тож давайте шануймо світлю памят тых
хто назавжды залишыл ся на тій страждальній землі хвилиною мовчаня Дякую З
ініциятивы Товарис Лемківщына та Надсяня впружено Памятник жертвам етнічных Украінців Лемків і
Никсанців Акциі Візля тут выховано три капсулы землі Констабурі в Явожно Туж
запрошымос єщы на служытелів нашого міста до святіня памятника та підправы панахіды
за жертами Акциі Вісла в Констабурі Явожно <unk> Благословен Бог на завждыв
сык час І на вікі вічі і Боже святий ріпі святий Высвятий
Боже святий ґрібі святий Высмагатыймо Рызота запомыслой Влады вопроси вызаконя новят позициіемоци
Слово ци лесвятого Дух Єди є по селіва отже нашто єсе на
лемкай сын твоє некай придество твоє Нехай буде воля твоя Як на
лем є такє на землі Клід на сужый дає нас Є простиме
проведеного Яме прошаного Будві царстві сили Славо ци і силы Святого Духны
завжды на вікі Вічні Задухаме правных Єст баржевляні жебы одаме чоловікове О
свем єст неспочынку господы а взесля то єсмацевы ся рабів твоім єзы
єс Памятсвоі ємо ліґі Помили нас Боже з Великы Ласкы своі молимо
ся до тебы слухай і помилу Щомули мычы спочійнох жертв які загынули
мученичою смертю етнічных Украінців з Лемківщыны Мацяня Любычівщыны Хольмщыны усіх што єй
загынули під час Депортациі і акциі Вісла што віддали жытя своє за
нашу віру світу за нашу церкву святу за Украіну і штобы простити
ся ім всякым прогрішыню вольному же і не во голь ны с
Жосподь бы хосили в душы іх тонды в свій світій провидні спочываю
сло Жобы господю выселил душы іхні Милости Божы і царство невести від
Пульшы єріхівір у Христо безсмертного Царяє Богошого просі і спо до фомоліве
ся Всіх Украінців якы зогыли під час операциі світу місти квітучу місци
спокійю тамто не має будни жы хані всякє прогрішыня допущын нивы слом
ці ділом чы думку як благій чловік любив был в прусти Бо
не моє людины кы жыло піни су рішыли Ты од ден взріхы
правдо твоє провдовічны злото істины Бути вускрісін жытями різблокіс почылих робів твоіх
Украінців якій зы гывли під час опрациі Вісли Присле Боже нашым і
тобі слово зносом обызначан той оцен при святым Добрым жывотворцім твоім духом
Нині завжды на війті Біічні Премудрі Бем місто зробити близ доходнійшы Ґосподо
помолимо ся Господи Божеславовцім содержытелі Божы Солофы шудеру жытя якє было посеред
рай виюже творцю Христа єден родно синос свій оміст даровне послуху шосмаку
і оспокусу лукают змінашых правця з ними і вес людскій рід венул
з раю і до смерти довіл Ти дал зна цю женосно Хресташу
на ньому любимі твій сын был прибитий помер і смертю смерт Подолавцю
діяв силу знищыл І подолжытя світу Церків суй збрує непереможну освящень покров
могутню віру порусіх діойскій пісупнє і мислу надіно спасів похвалу надіі на
утриманя жытя Пішынині блодат присвятуі духы ноце Крестне знам ня по бласлов
святый годий мож стати з нами страшным міцнином всіх порів видных і
невидных на прогананє відняня всіх підступі на актопів тахєтшы діявскы А для
людей ту іх воно стане молоднім захыстом для віры підпоры для надіі
підсилиньом На війнах перемовы о всіх добрі ділах успіхом а хто буде
поклоняти ся перед цим знанным і благаня приносити будут милосным помічником богатым
подательом усіх проханя на списіня Як Христом те везло в світи з
засуду на гріх Такій слуг своіщы вірно просит тобі від душы кресне
зна силы Христа любим твоі сыновчыны быти завжды премосом ріха І подаєму
сім твоі зимні і небесні добры і Христом завжды наставляю сіх вірных
на добрі Приводиш жебы нино были не бы асну міся быти джерело
свящый богатый податий все добро Мы тобі слово видаєме зєднородны той пресвятым
дом жы в творчым тым духу не завжды на віті вічні ревізиі
і оплослом о східі Божій отцю Господа Нашу Ісуса Христа якій Христом
своім діявом переміг і смертю подулал і вызволил людскій рід від луковства
Томукі його Зпоглянниє на нашу молитву і назнамено ци Хресты споруджены на
слову Тобі Богу отцю і одноістотному твойому сину і рівноістотну твойому духови
і на спомин тіє найсловнійшоі перемогы што одбуло ся над діяволом смертю
та одмі на нашы вызволеня Духом святым Окроплиням Освяченой ційою водою по
благослови і освіти і вели на нього своє святе благословеня та силы
і куте приблагословенне дерево набуло окропленьом крові і присвяхуваньом тіло улюбносино твого
І тому дай што б єм оно остало для вірных людей твоіх
охороною і захистом і підпорою сили від ворога відігнаньом всяку ворожу зла
іціліньом душевных і тілесных дух і што были почуті благаня і моліня
всіх хто вірну молит ся тові перед цим знаменом Бо ти є
Бог милости і щыдроти чловіколюбства і мы тобі слови даєме з єдинородным
твоім сином і з присвятым і благым і жывотворящым твоім духом нині
по всяк час і навік віч єй освячыт ся отцекрестне знань І
ций памятний бладаті Пресвятого Духа окроплюют цієй священной воды в ім я
отця і сына і Святого Духа нині завжды на віці Вічні А
мі премудріст Женіс ся руміны слави зло непорочною Правдивою породи з от
велича єм Слово тобі гристы Божы надіі ноше слово тобі і Тавісину
і святому духу меню заж на вікі Віжнямі Господе помили Господе помило
Господе помили Христош в Оскресі змертвых і істинний бухнаш котрий за молитве
причыстуй своій Матрі всій святых душы від нас почыли хробів своіх жертв
то геноциду під назвою Вісло і всіх тых хто загынул в тых
тоборах а вони не тій тів євожны О любойох місцях селені святых
пуселиті справны придноє і нос помилий спосеєк благій чловіколюбивий бухнышлом у спе
і чый спокій Бодай господи Мучником з Лемківщыны Нацяня Хомщыны Любоцівщыны всіх
што іх зомучыли закотували сполили голодом зомріли усіх хто віддол жытя своє
зо нашу віру святу зоношу церкви зо наш бо ату строжы украіньскій
нарід усій Жерт якій загынули мученичыю смертю констаборі Йоложна і соотвори імі
і гі гічную Ітьм ой святы Мушу дорігі браті і сестры так
бати ся на сту зібрали сьогодны Але це не з моє значіня
знайти моє дитинство повязано з вами переселенцями Лемкы несенц мене сусіднє село
польскє будурнові сипіль Там з пяти сіл жывут пересенци мы малими пасли
худобу Так блуме взлучну коли Євка говорила по лемківскій од З батьком
працували то же стисмі переселенці Лемкє там на роботі не робили а
потім недоря звело вкалушы з ваны Звід є дяку і Бул за
вас І Ваші долі і Ваш шлях ци шлях всого нашы украіньскым
народу Наші сусіды єм не скона ескійкє сусіди але в єхня влада
направляла свою політику і настромлювала свій народ протів нас І сьогодні мы
бачмо то же самы Знати коли чытаєш історию робіт ся не по
собі Ознати чу зо ты подіі якы одбули ся тоді в чыслах
зо тешым нічого не навчыли О чым боли Не навчыли си мы
оцінювати минули в проекциі не майбу Нияк не можу стати од ним
народом Одной спільноты одной церкви оце будуч Тому сьогодні як бачити це
выкористує си протів нас протів нас І війна там на Домбасі О
луганьскы луг ци козацкі войности а сьогодні кажу ци має быти Малосиі
та той же Крим якій николи не был русиньскым Там жыли до
Татарів то же народы А сьогодні Босім што знов істория Перекрыт ся
Перекрыт си знов є полтурсю на нашу курист у тому сий знак
ци не тількі память што там стало ся такє то там загынули
наші предті та дальше Вы знайте скількы зымли <unk> тоборів крім ся
єй Євожни детомили си <unk> тис людей Украінців Затешу не хотіли быти
Украінці Затеш они не сприймали ту політику яку вела та держава в
якій вони опинили ся проті свойой волі Не хотіли быти своім народом
самысобою народом мати свою мову мати свою культуру І коли сьогодні єдиш
по тій частині Польщы і бачиш ту пустку нит може сьогодні оглядуй
си дехто і думає же може погано зробили Хотя і політикы сьогодні
кажут дуже добре зробили Полякі бо не мают сього ниякых прецендентів бо
зараз бы Украінці пуші вымагали автономіі для себе Од чом політикы на
чому будуй си політикы не будуют си на тому жебы зробити людині
добро жебы вцілити як раз обрати якій бы дал можливіст однемпонувати а
друм быти пригнобленым Лем зрозуміло што Божа правда ци нелюдска правда што
Боже правда Она николи не може быти ні політичной ні монополітичной Она
николи не оправдає тишто не жывут в ній Вибосьолизкій тім переі Розполис
Памятаю такій был вымен Для мене свій духовный наставник отейсодей Сура якій
клисвородяньскых шсах там в вісмісятых роках по дру мні книжку Хів писули
ся істория одноі дохристияньской імпериі яка розпала ся тіті через те што
та політику яку вели є кєрівництво была направлена неноскійти на створіня імпериі
не скій і протіслов народу Ак думати в чому політика такого Така
полягає в тому што всюди треба тым народом зотыкати дыр Всюди што
сьогодні є з Русию Прийде си по Русиі поглубинці По віці де
тоты села подівали Стоят храмы ци ні Стоят як зна хто шу
там вырвало жытя де люди звід То же само і на вашых
теренах коли єдиш бач церкво там церкво там Але ноже не видко
тых сіл якы бы буяли тым жытям якє буяли тоді коли вы
там жыли Вашы діди і прадід все позаростали лісами од до чого
приводит людска зрозуміліст І тому для нас зараз основы основны памятати але
на памяті вчыти ся не повтурюют іх помилк Стати народом стати державою
стати нацийом яка бы будувала ся на тій культурі якою мы корыстуєм
ся як надбаням пісе тыхту відішол вічніст Обєднати ся водны ціли як
церкву Такі нару І то діті мож нагорити про те што наше
майбутнє буде такым якым єй опрос бажаєму Шмы выстоймушы нас знов не
будут розвозити по таборах вывозити своіх земель і нам не будут вішыти
ярликы і всяку інчу непрадыву брехню шмы недостойні того шбы мы мали
своі От муйце память Она повинна нас всіх консультувати настримити і не
тіль згадувати што там десь там наші діды і прадіды были в
таборах вывижені та дше Осказати більше цього николи не повтурит ся Сказати
не тілько собі але і тым хто пострадал хто зложыл своі жытя
не то шми сьогодні мали теж моім ся войні Ду Хай Господ
друє єм вічну память а нам здорові глузд штобы цю памят мы
могли берегти і не повторти тых поминул Мили моі слухачы припоминам же
мыгнеска в місті Калус Івано Франківской области і ту з ініциятивы Педора
Лабыка зєрядит в кім місті Осередком Товариства Лемківщына <unk> червня одкрыто невеликій
монумент в памят тых же згынули в Явозні Памятник поставлено на Містєм
Цмонтари і тото было фінансувано з буджету міста Калуш Коли влада міста
выберала важнійшы культурны проєкты представлены на выбір ту звернуло увагу власні на
тот якій запропонували Лемкы за замученых в Євожно молили ся два іреі
два деканы Калюша грекокатолицкій отец Михайло Бігун Куріня якого выводит ся зо
східньой Лемковины і православний маме на увазі церков кыівского патріархата Отец Григорий
Мороз місцевый Галичанин на парафіі якого жыє тепер дост дуже Лемків Власні
чули сте выступ отца Григория кус з Курцяну мусиме ту вшыткых коротити
а тепер дашто повіст і Михайло Білун Отец Михайло Бігун При памятнику
жертвам явожна він мимоволі припомнул сой цалком інчий табір Майданик а тиж
блаженного Омеляна Кулча згынул там в <unk> руці Двали су сукріст лю
Лемкы і Лемкы ні сьодні приємно тут з цьом быти Григорийом Я
належу також до тых людей які были на зелені свята депортовані своіх
земель Айха найбільша траґедия гіршой не може быти што іх депортували на
Украіну І они розділили цю сумну долю тут одні може зрозумліньом приняли
тых людей інчы казали што не хотіли сте там працювати пришли сте
сюди до нас наш хліб і так дальше Я з дитинства запамятал
можна сказати відкулискій Як родичы оплакували о ту свою землю вічно розказували
О нас удно так было а в нас так было І так
пролетіли рокы але я завжды відчувал цю траґедию біль особисту мого серця
біль родины і біль нашого народу Алже коли стал священком я з
багатьо переселенцям і з Лемками зустріл ся я ні з душпастырскій посли
в Натирнопільщыні Я дуже дуже богатил більше з істориів знову А так
в єностых роках дольом мене занесли сюди в калуш я уже зблизил
ся з тикыми знайти Лемкам і чыстыми Отже і ял же як
сами знайти почал єздити на ватру раз другій раз більше разів І
о Григорий сказал жебы они думали што тото одєн тількы кунт табір
был єложны іх было дуже дуже богато і я в одному з
такых тоборів был Майданику Ци жахви сві мож тіл уявити Там у
тому майданику был одним священник він десь з косівщы служыл перемышли А
віддал жытя своє тамтому концентрацийному таборі то так огорожений той табор як
око сягни Чысто тата така знайти што на тій плиті тыкуі не
має Я бачыл ту камеру я собі зразу не міг пояснити што
то є Дикі долгі тілігы є звідси аж тамде той ся кєрує
товариством нацяня А потім я вже взнал што на тых тілігах одні
од них возили ту налгазлу камеру то же я не міг зрозуміти
в штелі так богато знайти отворів і дикі сіточкєну шутобаня Ото іх
закрывали тикыми толстыми дверима Ну як сейф шабы они тустійшы были І
тоді опускали гозу І люди том гынули наперед розуміє спідали одежу Том
специяльну є той музейті якій выставляєт ся зубы ім вырывали всі коштовности
тітут єст то і гозлы і комиры зоберали ноці тілігы і везли
у ці печі том пулино печей було на дрвах О половина на
солярці Отже то же там де іх полили така чыстоташу можна ватую
проходити там на кайбули і всіх там полили О потім той попіль
кругом было змля поли і унесіли што вірнійше содили капусту бульбу іще
інчы току городину і тым попільом з людей одобрували землю Але што
отіла полніст ся не згорали і як сіяли той попіль лишали сопальці
з ніг з рук інчыкі знайти зо цей і то все там
знайти вони розсілали той один священник Омилиян Куч Йом могла выкупити грекокатолицка
церков А том не тілько Украінці были там были і Русияне там
были Русины там были Азербайджаны там были Білоруси там были Жыди там
были мусульмане і од того отця могла грекокатолицка церков і кым і
силом і вітом вывільнити Він казал Я не можу цього зробити незвячыс
на тото што были ємо што были діти Я не можу той
нарід я іх мушу підотовити ма з нима розділіня Хто до якоі
віры належыт ци до конфесиі чы то маі досегти ні Мы всі
молимо ся єдиному богові а ту молитву чулю і я і я
іх благословляю І отже він той священник пішол для того жебы дати
волю і той омиян ковч відал жытя свой єзы когось за нашу
віру отже я бачыл такій конц табір і цей жах мороз іде
поза шкіру А жыди выни майте ку памят до минулого Добу Бог
бы ми тикє мали не приізджают автобусом і Гныгонців перерахувати І каждий
Жыд ци жыдік малий Він єст зогорнутий у той прапор Ізраіля Всі
они І всі они так товпом і дуді дивлят ся на тоты
на тоты мукы шони там зазнавали за то все і співают пісень
і там місци вічно кождого дня вони одні відізджают другі приізджают Тому
находячись тут сьогодні я собі згадую цю траґедию єй докладно не знаю
ту є серед нас Лемкі посивілі ту і голова Товариство Лемківщыны він
то дуже добре знаєт докладно але бодай той тій невеличкій тут той
той дітій памятний хрест І ціпли тумы посвітили до той памяті жебы
тут рукалу што была І мимолимо ся штобы єй Бог упокоіл місті
світлому місті квітучому в місті золотому місті прохолоды де не має ні
болю ні смутку ні плачу ні зітханя а де є жытя вічне
і безконечний хочу закінчыти Ці своі слова єще семінаристом был такого вішано
писал видно з того болю якій є полно слуханий в якому я
выріс Румі серцлит за мі рідний нарід єр зачує як за рідном
страшно думат імі навид же там в любых горах і Полонинах де
рідний был іх лотчий дім де рідна мати іх родила Зіслал на
них і з неба пантих гнів ницвітом і буйныма Там жытя іхнє
процвітало лиш Музолямів нетяжкыма На хлібно сушний заробляли Правдовірті трохы были Чуже
не уміли присвояти Найнакше жытя неможливи заправду треба постояти Но єден прекрасний
дінь выткій сам не знаю зіслал на нигі з неба пан бігнів
і прогнал іх з лемківского краю Розішли сотар в світі Моі любіі
краями Моі милі красні цвіти плачу низка Лязовамі Дорогы слухаче зараз вернеме
зас доручыстости одкрытя памятника жертвам Явожна але тепер хочу побесідувати з Федором
Лабуйком якій подал ідею поставити такый монумент Він єст барз скромным і
жебы не выглядало же то він то зачал а Лемкы сприяли і
выкунували бы різбяром тиж єст Лемку То на одкрытя памятника запросил представника
Товариства Надсяня жебы ім не было прикро Мали сме уж <unk> процент
колиси з ним більше інтервю а тіж певне слухали сте інтервю з
Лізбяром Богданом Ковальом зато днеска бесідуєме з нима дост корутко но то
коло мене сідит кєрівник Товариства Лемківщына в Калюшы Федір Лабик Гнеско вы
калюшы Подія подія може не така велика на цілий калюш але подія
для лемківской громады Бесідуєме тепер з такым чловеком голос якого ви юсь
чули в нашым радию То Федір Лабик же рядит Товариством Лемківщы наукалушы
то прошу мі кусцьок докладнійше оповісти чыя была ініциятива з чого ся
зачало Дей Боже добридин То ся почало та в <unk> році на
Ватрі в Ждені была панахіда за тым людми якы загынули в Констабрі
Явожну І там орґанізаторы Ватры і люди якы створили капсулы в якых
было написано же то є земля страдальна в місця похованя замученых вязнів
Конставру Явожну І тоты капсулы три мы привезли до кавуша і так
ся задумали жебы треба якосы тоты капсульы дес помістити і была памят
про тоту подію яка ся одбыла в <unk> році В Польщы в
Явожню де загынуло богато люди нашых етны Лемків нацянців Підлясів Хонщаків хоц
я не знам тілько того народу по ріжных цифрах є і тілько
Лемків тілько інчых не знам Я бы хтіла повісти же згынули там
і люде з ріжных ріжных ріжных народів фактичні вшыткых вартало бы спомнути
тоты ефіры Якы там были мы часто бесідуєме євожно в нашім контексті
бесідуєме было ноты бо бесідуєме про Лемків але так доправды то было
страшне місце де през штырі рокы мучыли ся і вмерали невинны такой
невинны люде бо нихто не заслужыл на таку кору такы мукы І
повідте мі як то было на ватрі была панахида за тыма же
вмерли ци ци ци ци пізнійше вмерли але муціли ся деситами в
Явожно А што то за капсульы были што то было Но темаль
тіж што привезли капсуль взяли тоту землю З тых міз де были
похованы тоты люде взяли земли поклали іх капсуль і на тых капсулях
было написано же то є страдальна земля і мы тоды так придумали
же мусиме тото якось увіковіти памят про тых люди Но сме пришли
товды до Калуша ны і сме через рік то в <unk> році
тоты капсулю освятили священниками украіньской і проснов церкви кіівско патріархату і украіньско
грекокатолицкой церкви серпня <unk> р І так ся думало тото Янс робити
уж в прошло <unk> рокы майже но і в кінци было так
же сме подумали же треба буде зробити памятник і тоты капсуль там
заховати Ну тота думка была гмене Были різны місця де сме выберали
но нарешті сме выбрали же тото похованя зробиме тых капсуль на центральным
цимитарі в Калузы то повіджте чом было повісте чом было выбрано власні
тото місце Чом ну з єдной стороны як бы природне цмунтір бо
може в тотій землі доправды штоси лишыло ся повіматах праху тых замученых
але з другой стороны може цмунтір то такє місце же Ходят люди
лем товды коли треба піти до померлых своіх найблизшых одвідати могилы Ци
были інчы вариянты інчы і кысы і місце може де можна поставити
памятник бо оно як бы гейбы і добре а гейбы і Як
памятник то може бы він был ліпше може в центрі міста Но
то в центрі оно бы было мтіж Но мы хотіли тото поставити
мы В <unk> році поставли памятник жертвом депортациі <unk> рік маме коло
палацу Культуры Мінерал Ну і такій задум был мене там рядом поставити
Але кєрівництво мінералу вказало што тут є не цвинтар тут і прихлад
мед маленькыма дітьми з того нібе буде не добрі же буде злі
Ни потім я принял такє рішыня же зробиме на цвинтари де є
бы земля взята з того місця де похованы тоты люде ну те
ней буде на іншым місци але ціз на цвинтари Тоє правда же
мы там рідко будеме А другій рік буде <unk> років з того
часу як одбыла ся та акция Віз Лем і так вышло ж
як вышло же там Хто робил тот проєкт хто тоту ідею дал
як м магло бы то выглядати як то было Ну і я
ся зверну до нашого скультура різбра Іваныся Коваля якій робил той памятників
з Камє при якій я вже сказал коло палацу мінеральвисіх В ціле
літоробы працувал над ним і Яму пові же мне така задум і
ну як быти повіл я бы ця просил жебы Стах зробил композицию
то огляду того памятника він тото зробил показал ну місяц сподобал бы
нем повідати жены Тут великой такой може неа творчости не ма быти
єде за памят про Ті капсули про тых люди ся вмерли Но
є потім тото было передано Віділ архітектурі інжынер архітектор на основі того
зробил выдівельне кресляня на фундамент ну а потім камінь для того монасу
тоє підприємце к нам подарували той камін То правда відходы того Але
як бы не было то нам подарували мы тоди вже троха композиция
бы змінена І я вже повім же то іщ троха в моій
редакциі Бо в тім же уж друга людина мусіла поробити напис бо
то м так ся стало шо Абы тото написати пришли ся другій
людині бо Богдан Іванич буде же заняте він в тот час вырізувал
єй я іщы того не віділ Лемка і Лемкыню перед входом на
ватру в монастыри ска наматралеполе Та чо він в той час был
в тым занятий віт Показал мі я потім нашол другу людину художника
якій мі поміг дещы тото зробити Я свій задум і вказал же
то не зві же так може быти ну і так вышот як
є тепер Монумент не мож то є скромний такый памятник Павн то
в Украіні перший памятник жертвом є ложна мі приходит на мысль на
мысльы памятник такий Но памятник не памятник штоси подібне же стоіт в
музейній загороді в Зындроновій памятник жертвам Талергофу і є вожна А в
Украіні не знам ци деси єст штоси звязане з том смутном сторінком
ци єст дакій монумент ци товы перше такє зробили Но я не
знам не знам што треба дослідити дайде буде змі з автоматну інформациі
то будеме знати ці на телевізиі Но я на разі не чула
жебы такє было і єст така справа же Дуже єст наприклад тепер
памятных знаків і памятників же стосуют ся выселіня з Польщы до Украіны
до совітской Украіны але е но бы то одбывало ся ту а
тоты подіі є важно то в Польщы і повімме так То як
бы не тычыт ся нашого жытя жытя Лемків Украіні безпосередньо і зато
хочу дати звіданя ци вшыткы розуміли по што треба робити треба поставити
такий памятник Бо гварю є вложно містечко деси далеко деси в Польщы
то траґедия але она деси там далеко далеко одкалу ся пові м
так Ці вшыткы розуміли чом хотяте тото зробити Ну я не знам
я ци великого такого питуваня не было мы тото не опитували но
а такы в нашым товаристві мы ся порадили нихто не заперечыл вшыткы
вповіли же не злі буде но як было но то м гріху
мы не зробили же мы тото зробили Нє так Зробили добру справу
але лем тото же мож ся давто не розуміл Чом было те
я так вил як єм повіл як єм повідам і зараз нуты
зрозуміли люде Виє мы маме такє же тоди навіт нас священник отец
Григорий Декан нашой украіньской простой церкви ківска патріархата є написал такы слова
якы на тому запамятне є выкарбуваны Хо Ям зачытам тові не на
лемківскым діалекті по украіньскы на вашых могилах Хресты похылили в далекым баківскым
краю далеко від нього і мы опинились у выхорі времных часів Та
памят зберегти мы зуміли про Вас і про рідні наш ді Імовити
і священникы грекокатольцкой церкви сприняли мы буде вказати як голотористы актовристу то
хто си мусит быти ініциятор хто си мусит тото проводити Я мам
таку думку Же нам бракує подібных акций як днес Нам Лемкам бракує
такого бо нераз выходит так же Лемкы якы жыют деси там на
пілночі на заході Польщы повідают же у них Своя істория своя правда
і так дальше своі реалиі а Лемкы якы жыют по цілій Украіні
повідают же у них уж тиж своя істория і своі кысы реалиі
А такы як днеска подіі лучат нас вшыткых же у нас такой
єдна істория Жы євложно болит нас тиш може в дакого там згынул
дахто з родины а може не згынул нихто Але мы знаме же
невинно там мучыли ся люде невинно гынули і то тиж нашы братя
Я бы хтіла жебы більше было такого жебы лучыло Власні Лемків якы
жыют в Украіні і якы жыют в Польщы найтиж нашых браків зо
Словациі але власні были такы спільны річы може навет в Польщі бы
поставили дакій памятник Но на спомин траґедиі тотых Лемків же были вывезены
в Украіну але най навет поставили бы памятникы Но в памят Акциі
Вісла я не знам ци в Польщы єст такый памятник Я не
чуло Но і я вам поміж же міє так Польщы єм такой
Не принял ту акцию Вісноль не вызнана она є Вістория Акция Вісон
те не буде памятника як буде вызнана же была така акция Вісло
то буде є памятник і мы так тото подумали же як Польщы
не можеме зробити то зробиме принаймні назв в місті в Кавушы ван
Франківскы Обзі на тім памятнику мы написали такы слова Мы написали так
же в памят про жертвы етнічных Украінців в Лабдушках Лемків Нациянців та
інчых в Польщы під час акциі Вісла в <unk> році тут захоронені
три капсули страдальной землі з місця похованя замученых в Язикун штабру в
Яложну капсуль Свячынь і священника Макраньской посланґы церквиківско патріа і украіньско грекокатолицкой
церкви і дата <unk> ноль <unk> р што про тото я уж
повідам тує офіцийно написано і хто приде на цвинтар тото прочытат і
ся задуман на тым Музейнтель є люди богато якы не знают В
той істориі Не запитай мы дахде ім пояснит А може просто навет
посмотят в інтернеті бо будут видіти якійси памятник што то єст такє
лоткаль і може молоды будут ся цікавити што то єст Тепер то
як раз пришол автор якій той ідеі автор прошу прошу автор Быгдан
Быданы малий повіт пару слів То выдали ідею не <unk> А два
в ідею были тыка наша думка путувал входлю материялы А жебы было
жебы зробити треба мати в першу чергу материялы Но я дал краслиня
што на скількы треба цього што потрібно для того абы выконати то
і як бы мовити постаменний лот І Давя Федор Іванычу два вариянты
Могло быти інчым отыкым ченом єден вариянт был зроблений камін і тото
вымуру на дру мало быти муруване вшыткы збетонне мы выбрали си такы
камінь мы поіхали медопів камінник підприємців з Вашой подаці з вас они
тамат знают вважыли вашу особу і особисті як творця іх подыргвали нам
так было А одкым взяли ся грошы ам тамку рінці Ну на
таку річ тамтого року был оголошеный конкурс Были зроблены різны такі проєкты
а наш проєкт ся называл так відроджыня та розвиток лемківской культуры духовнецтв
багачыня калской громады Комісия то оцінила бы там было багато там назвы
девятнадцет пунктів середніх были той пункт просворуджыня о того памятника жертвам дявожно
в <unk> р Операция Та Вісла і то вшытко про што є
уж бесідувал што то было за проєкты То на рівні реґіону де
то на рівні было міста товды І заступ міцкого головы выконувал обовязкы
Міскови і тото было оцінено выділены были грошы мы тоты грошы выкорыстали
бы створений договір між мною як голов товариство Лемківщыны і в нас
такє приватне підприємство Добро буде якє очыли Кузик і Влодимір Варович І
він то люматерияльно зробил все што треба і так Дальше были куплены
специяльно жытомра проведены рамры плити де был он той напис тоты вшыткы
зроблены і хрест вертикальный было так зробило докупы то є облагороджены бруківку
в Долкова Нут так як на мене не зліто выгляда да Як
люди оцінят будеме видіти то я так зрозуміла же то влада міста
пропонувала як бы вшыткым подавати на якысы культурны проєкты І та як
ґрант так є І Лемкы подали цілу свою проґраму і з той
проґрамы влада підтримала власні тото жебы поставити памятник Мы тото запропонували за
тото найбіше Бы там было вшытко тото што мы робиме што пишеме
третє А сут якысы іщы пункты якы выхтіли выконати Ну тепер уж
не знати на тот ріг нам ничого Недале грошы неє выділеного на
тото Но не знам тепер є два моменты і де розумієте лише
молодіжне выхованя Є патріотичне выхованя і ті проєкты якы мают відношыня до
АТО Я дякую і жычу Лем жебы реализувати іщы інчы Вашы проєкты
Вашы ідеі жебы вшытко підтримувала Вас Влада і підтримували Лемкы Добре дякую
дякую А тепер по інтервю з даром Лембыком знов ідеме ближі до
памятникы Прошу Вас другы слухаче помолити ся разом з нами за жертвы
Вісли Ефіры Явожна і інчы душы якых наско потрібуют молитвы Утче нашли
песний хай святий цінє твоі хай прийде царство твоє хай буде воля
твоє ка на небі такє на земли Хібо в шыденні потребі дай
нам сьогодні прости нам провены наші так як мы прущем кривдникам нашым
Не допусти спокушати насели визнай спокусны камін Богороди діла ради ся благодатне
мригоспой з це бою Блаславенна тым жінками бласловен літ утробы твойой быти
породила Христа спаса душом ныж Отчено а што Юсинен русак нехай світит
ся імятвує нехай прийде царство твоє нехай буде воля твоя Як на
небі так і на землі Хліб наш насушний дай нам сьогодні і
прости нам провины наші як і мы прощаєм винуватцям нашым і неведены
з успокусу али візвели нас від лукавого амі Благороды цидіво радися благодатна
Мариі Господ з тобоє благословенна тым і жінками і благословенный Плідлона твоти
породила Христа Спасы і Збетеля Душ Учнош небесний хей святімі Хай приди
царст Хай буде водят твоєка на небі такай на земли гібы очыденій
потребі дай нам сьогодні простином провины носі так як мы прущым кривдникам
нош Не допустил сукушати нас але выснул нас віс покусник А мі
Богородит тіва радиш ся благодатне Мария Господь з тобою Лословен тым жінками
Лословен плід утробит туєй быти породила Христа спасом єзводителя душым і новы
тыма в покій Христы душы спочыли хробіт іх тиш відносло жытя жертву
зо нишній дійно дівчыни іх тамде прубує світло лиця твойого амі Выят
ся ісина і святого духа мі Выят ся ісина і свотого духа
мі Видят ся і сыны і Святого Сутай Слово Ісусу Христу Запрошымо
голову областного Товариства пана Стефана Креницкого Словы Ісусу Христу Підзначаме траґічну подію
яка ся встала <unk> років тому іщы люди хто зна чы они
векше зазнали біду як мы коли нас выселяли одразу по войні в
<unk> році Они сві думали же будут жыти по войні два рокы
Ґаздували і пришла такы квиля і треба было ім выгнати з рідной
землі Дивує ся чом нашы предкы співали і мы співами Горы нашы
горы нашы Бескіды не даме вас за жадны дукати А чо так
Бы против Украінців против Русинів воівали і та Польща і Московія якы
тераз ся называт Росия Бо не хтіли нам дати волі ни дати
свободы і так ся стало же мызкы выплакуємы тихше потерпіли гостру кривду
в таборах замучены за кри Але як подивити ся на то на
терены по німецкы Полякы одправили коло <unk> тис люди Русинів Украінців Прошло
<unk> років в <unk> р был перепис населеня зголосили ся Украінців аж
<unk> тис а Русинів <unk> тис то ся звідує а <unk> діл
цілий нарід То была ідея Поляків розвязати украіньскє питаня І то є
прямий геноцид <unk> році женевска конвенция признала такій акт як геноцид і
покараня за нього не має часу давности Што такє геносит То не
тілько убивство замучыня людей а створіня такых умов при якых народ не
може розвивати ся што і мы маєм І з пілтра мілийона Украінців
які были в Польщы кажы лишыло ся через там коч Украінців оте
премій ґеносит І на жаль повторют ся то дальше Росия і зараз
она каже Неє Украіны то была мало Росия і мы мусиме відпоріти
мало Росів Знач не буде правды на білым світі не буде докы
брехня і Сваболя буде панувати Мусиме терпіти але тод як повіджено было
лем не тілько терпіти але выходити своіх діти внуків правнуків жебы любили
свою землю як нашы дідови няньови любили слова В сучасній оці Шановна
Громадо сьогоднічне віче присвячено відкрытю памятника якій єст символом памяті украіньскых жертв
польского комуністичного режыму і акциі Вісла <unk> вересня <unk> р Улюблені між
польскым Комітетом Нацийонального Вызнаня та Урядом Украіньской РС підписано угоду яку підписали
Едвард Усопко Моравскій та Микета Хрущов наслідком якой было выслены Украінців зі
споконвічных украіньскых земель і Поляків з стерторі украіньской РС серпня <unk> р
між Спольщы підписно догір про радяньско польскій кордон якій пройшол в лінію
Керзона Такым чыном у складі Польщі опинили ся споконвічні украіньскій землі натісаня
Лемківщыны Голщыны та Підляся якых прожывало понад <unk> тис Украінців Протягом <unk>
років понад мільон Украінців злочынно депортуваны з іхніх рідных земель до УРС
В період <unk> квітня по <unk> серпня <unk> р понад <unk> тис
Украінців депортувано на захід на пілніч Польщы наколишні землі Німеччыны в наслід
до Корациі Вісла метой якой было остаточне і полне выселиня Украінців і
з іхніх рідных земель Констабір явожно під час ІІ світовой війны был
в філігітлецкого констабру в Освєнцими після війны в <unk> році там был
створный констабір з голом у табрі было увязано близко <unk> тис Украінців
у тому чыслі понад <unk> зінок і <unk> дітей <unk> грекокатолицкых і
<unk> православных священників Вязні перебывали о страшных умовах іх змушыли до Лажкой
Праця та утримали на голодному пайку Окрем того вязні вкарали навіт за
найменшу провину А також влаштовували богато годинні допыты з застосуваньом страшных тортур
Такых умов до змущаня не вытримало <unk> увязных якых было поховно ботайкы
у лісі травня <unk> р в присутности польской та украіньской громады За
участю Президентів Украіны та Польщы было одкрыто памятник жертвом Явожна табуру Ш
символом та синонімом акциі Вісла Інститут Нацийональной Памяті Польщы та прокуратура в
Котовицях підтвердили што у табори здійснили ся злочыны проти людности Відбували ся
тортуры і знущаня над увязными Памят про ці подіі та приданя єй
нащадкам дозволит уникнути такого роду подію майбутньому Так уж мы повинні відвідувати
наші украіньскы землі землі з часів Кыівской Русиі Насаня лемківщыну Холмщыну під
Ляся зберігати такновлювати культурні надбаня нашых дідів та продів Шанувати світлю память
своіх земляків Згыблы Насыдок Операциі Вісла запрошуємо Голову товариства Лемківщына пана Федора
Лабека Ц Шановні Присутні Я дякую всечестны отці за то што в
сонівважыл нашу громаду Лемків і летцянців якы найбіж є Холушы мы не
маме доброєй інформациі тілько є там з Гончын з хоч был Павліха
Іван ну царци небесне меры поховали го на американьскій земли Але як
так є і мы так написали ту во нашій громадиі найбільше з
тых пересанців та Лемків насанців ну та інчы пус і кєдує три
капсулы Ми дякує вам ще раз і через ядяку персональну декану отцю
Григорів за ті Словаків о тых пят рядків кєдут є сіст навіт
на друковні на выкарбуваню на тому хто його є слова його творчіст
задякую отсє декане Михаіл за той вірзєк вы тут нагадали дуже зворушливий
є і то є тіж для нас велика повага од вас Ну
іщы не буду розповідал як тото ся вшытко розшенало і як тото
было хочу подякувати за ту ідею як зробити той памятник нашому скульптуру
і різбєву выдану Івану Чуково Любін є автором так само той композициі
того памятника як і еконо в Палацу Культуры Мінера Правда то дешу
відозмін тому што той камін мы взяли під каміны нам подарували То
фактичны відходы але як не буды все такы нам подарували то ся
тіж і щыре дякуєме Ну і потім люмало быти під <unk> раців
о тілько тота сторона была де І так пішло дальше мы то
купили за грошы за той проєкт якій был нам оціненый влады Тому
я дякую міскому голові Ігор Володимирчу Матвійцю в той час він очолювал
комісию был першым заступником міского головы і выконувал войскы міского голови Я
дякую також тому художнику якій выкервувал то Дуцьин Стефан Васильович йому подяка
подяка і директуру цього цвинтаря якій тут нам поводил Не дякую всім
присутнім што ту гнезка є Дякуєме дякуєме іщы раз дякуєме одповіли Лемкы
а нам вшыткым як всякы жывущым здоровля здоровля і іщы раз здоровля
на многі блай літа бы сме жыли і моли іщы ся тішыти
своім жытьом Дякую Дорогы слухаче так з пісньом яку выконал лемківскій Хор
студенка завершуєме тоту передачу днеско были сме на цмонтары місті Калусі Ванофранківской
области бо ту постал новый памятник памятник жертвам концентрацийного табору в Явозні
і то єст барз добрым знаком Памятаме тото значыт тото страшне юж
ся не повторит Значыт Лемкы в Польщі і Украіні памятают свою історию
не ділят ся не ладят ся Як шануют памятают своє спільне минуле
то може мам надію будут мати і спільну будучніст І на тім
просім ся з вами докалу шас допровадила Анна Кырпан оставайте здоры до
стрічы за тыжден Дорогы слухаче так з пісньом яку выконал лемківскій Хор
студенка завершуєме тоту передачу