A Я[К]...?
Еп. 100

A Я[К]...?

•

Опис епізоду

Jubileuszowy, setny odcinek programu „A jak“ to retrospekcja audycji o Łemkowszczyźnie, w której prowadząca przypomina tematy i motywy poruszane w poprzednich częściach cyklu. W odcinku pojawiają się fragmenty dawnych audycji oraz nawiązania do historii, geografii, lokalnych postaci i tradycji, z zapowiedzią drugiej części przeglądu.

A Я[К]…? #100 - 19 II 2014 - Ювілeйний (част 1)

Автоматычна транскрипция

Добрывечер вшыткым слухачам радия Лем фм А особливітам вшыткых тых якы влучыли
наше радийо для проґраму а які власні о тій порі уж од
понад двох років ся зачынат витам вас вынятково бо і днес вынятковый
одтинок днеска выпадат <unk> проґрам нашой Спільной радийовой Енциклопедиі Лемковины єдной буквы
З той нагоды запрашам вас на прогульку по вшыткых <unk> ґеоґрафічно історичных
вандрівках шляхами лемківскых сел і особливости Перез тых <unk> одтинків одвідили сме
села Познали сме <unk> сильветок важных знаных або меньше знаных лемківскых творців
діячы ци науковців і близко <unk> інчых особливости повязаных з Лемковином Шырше
вказаны остали тіж темы камінярства ліярства різбы збійництва была навет бесіда про
смерт В тым і наступным сто першым одтинку проґраму А як почуєте
выбраны коротіцькы фраґменты вшыткых одтинків якы вызвучали на антені радия лем фм
Вшыткы тоты одтинкы можете в свобідным часі о одповідній для Вас порі
раз іщы одслухати выстарчыт влойти на сторону ЛЕМ фм в закладку Архів
Там думам без найменшого купоту найдете дотеперішні одтинкы каждий з них є
описаний так жебы сте могли без проблему одыйти інтересуючу Вас тему Запрашам
до послуханя як еволювали моі проґрамы што як ся зміняло і ци
в вашій оціні ся взагалі дашто зміняло барз є мі приємні же
през тоты уж <unk> одтинків сте зо мном і інтересує вас така
версия Лемковины Одгражала єм ся же на одтинку нр <unk> кінчу проґрам
але бесідуєте і пишете же іщы вам мало бо не вшыткы села
претіж одвидили сме зато постарам ся іщы тых пару одтинків выпродукувати А
тепер уж запрашам на парудесят ретроспективных глын а за тыжден друга іх
част Видам вас зараз іщы барз барз тепло Наталия Мовецка А ты
была А ти была што сдумала Ґєд зойх вечер кєд зойх вечер
основном спаля Тота єдна думка моя же ти немія я не думка
моя же ти немія я не твоя душко моя Чого єш ся
чого єш ся погнівала Кыєш шырого коєш шырого не думала Забудзмила до
гніваня то было го на прощаня Забудмиля до гніваня на прощаня душко
моя Одых думо котых думов серцевали Тона двоє тона двоє лювадили Моя
любов натлянтева на ходбу двом до мене моя любов то знам теба
не буд будь мом до мене тузко моє на еле да на
ра на равены на ноны на но Моя любов на мой буд
Моя находятко мо Добрувечер перед ґадалом Наталия Малецка Чуєте першу авдицию проґраму
А як Лінтернетовым радию Руской Бурсы В проґрамі тім познаме Лемковину од
А до Я Каждого тыжня почуєте історию дакого з села дакой важной
знаной або менше знаной особы і дачого што вартат дознати а што
лем повязане є з Лемковином єдной буквы Думам же каждый найде штоси
для себе Першым пристанком радийовой енциклопедиі Лемковины буде село Андриєвка І в
тот спосіб перенесли сме ся до наступного села котрым є село Астряби
подібні як ганделівка находит ся в Малопольщы в ґміні Мушына попід Гором
Яворином і Астряпском Гором што цікаве При дорозі до Злоцкого можна зауважыти
тзв зявиско сухой ескаляциі ґазовой Зявиско певно цикале лем звіданя што то
такє є тота ескаляция ґазова В тым році тіж В Бортнім почала
істнувати метеоролоґічна стация обсервацийна Проваджено початково през поважаного в селі вчытеля пана
Івана Богачыка котрого наступцьом остал Миколай Горбаль Поза проваджыньом записків метеоролоґічных обыдвоє
провадили тіж хроніку села котра істнує до гнеска Іщы перед надистьом фронту
Німці обавляючы ся диверсиі хтіли выселити мешканців в Юльшні Люде єднак поховали
ся з цілым добытком по лісі і перечекали якоси гын тот час
Барз дуже з них згынуло Спалили ся праві вшыткы хыжы І для
того здецидувано ся на выізд на Украіну <unk> років скорше як Ваню
Березина в <unk> році Глябовій выродил ся Димір Віслоткій псевдонім Ваньо Гунянка
Два кілометры на полудны од Пулал де Віслок переходит на західній скраіями
і творит барз видокове урвиско парунадцетометровой высокости по східній стороні розтігат ся
невелика долина є то місце по селі Верниівці званой тіж колиси Вершівком
В памяти селян анекдотка як то єдного рока в часі міцной зимы
выправляно в селі Высіля Але през велид заспи його мост не был
в стані на тот ден перебити ся з кривой доловівця Длятого през
штырі дни Твердо вшыткы чекали на його мостя а при оказиі зачали
ся уж і гостити і святкувати Його мост Дотерли по штырьох днях
на Нартах Закля зграбу перейдеме до Гуду Высовской представлю вам сильветку пана
Гнатишака Русиньскій Демократичный Круг Лемків в Польщы Господар Де і подібні як
Натишака громосяка арештувано і інтернувано в обозі в Талергофі Покликано тзв Руску
Раду котрой першым заданьом было позбераня грошы на покрытя коштів выізду представителя
Рады на покойову конференцию до Парижа Головом той так зв Републикы Ґладишівской
зыстал грекокатолицкій Ксєндз з Чорного Юр Чакевич Докля писал по лемківскы і
поза вершами і дописами опубликувал брошуру книжечку під наголовком Наша громада минуле
сел Ясюнка Крыла і баниця на Лемковині Місцевы барз ся обавляли же
прикладом сусідніх сел долге зостане спалене Дудра Яков родил ся <unk> листопада
<unk> р голосы Не стримало то єднак выіздів заробковых головні до Америкы
Лем в <unk> році з Дшниці выіхали аж <unk> особы <unk> грудня
<unk> р Світлици Ждыны мали місце дві премєры театральны Пан Тарнович Юлиян
о котрым Двагниска Малан самым початку писал і творил тіж під псевдонімами
медже інчыма підписувал ся яко жубрид Осип Днес одтинок єдного села і
єдной особливости Істория Заладкы Уж за нами Тепер познаме сільветку пана Ярослава
Злолиньского натоміст церков в Ізбах по раз перший є уж выміняна <unk>
лютого <unk> рока в ординациі для попіл грекокатолицкых в Ключу мушыньскым Дня
<unk> вересня мала місце свята сповід Шкільной Дітворы так в Крампні як
і в Котани Під конец ХХ столітя в Ліщынах запанувала епідемія холеры
котра найбарже населила ся в <unk> році Пришла по ніг тіша на
люді але така котрий не можна заглушыт бо она зляла ся з
тыми вшыткыма місцями навет камієні попенкалы Те котре оні зробили І Лемко
котрий зачал являти ся од <unk> рока во Львові яко двомісячний додаток
до галицко русофільской ґазеты Підкарпатска Русь то перша ґазета писана і выдавана
по лемківскы ІІдаваный по лемківскы для еміґрантів в Штатах в роках <unk>
Переходиме тепер до <unk> Лемка Ґазеты котра была выдавана раз на тыжден
в Креници в роках <unk> Коли бесідувала єм про Три ґазеты о
наголовку Лемко появляла ся там назва Лемко Союз і кєд ходит до
тоту орґанізацию то тіж маме єй більше як єдну версию Аж до
ІІ Світовой війны в місцевій стояли аж два водны млины в тым
<unk> котрый вытварял силу на потребы ґаздівкы Был тіж Тартак і Фолюш
По скінчыню ґімназиі в Новым Санчы Маленях студиювал на Папєскым Університеті в
Римі Было то в роках <unk> На початку І світовой війны отец
Мастюх остал арештуваный перез австрияцку владу і высланый до обозу в Талергофі
де был перетримуваный як капелен Австро угорскій Арміі <unk> Мам надію же
непиховым одтинку аяка проведеме прогульку по букві Н В першій части почуєте
історию села Невнайова а в другій довідате ся кус по лемківскых часописах
Познате колишні лемківскы імена котрым хтеме привернути іх давнійший бляск але тіж
довідати ся што то такє начынка Начынка то єст такій попрости пляцок
дрізджовий То ся робило на такы векше свята на Великден Русаля на
Наріство Часто в історичных опрацуванях пише ся же Одрехова была волоскым селом
або селом волоского права волоского обычаю ци локувана на волоскым праві Назва
села має быти повязана іщы зо славяньскым божком гырмотів і перунів котрого
памятник мал стояти в місци де тепер є село а докладні в
місци де тепер стоіт церков Сперунком од пілночного заходу сусідує Берест од
пілночы Поляны а од сходу Снітниця понизше Чырна а од полудня Мохначка
Вышня і Село Крижівка Аж до выселінь в <unk> р верхом над
Реґітьовом переходил шмуґільничый шляк знаный яко Дуганьскій Пут В <unk> р основано
в святкові Руску Людову Раду з пробощом отцьом Петром Каламунецкым на чылі
Участ взяло в ній пару сел Дискутувано на ній на тему пришлости
Лемковины По сусідкы До Святковой в Свіржовій вродил ся <unk> серпня <unk>
рока Смериканич Петро псевдоним Григорий Мариндя Зачнеме од особливости од пана Телепа
Штефана Вродил ся він <unk> рока в селі Перегримка Был лемківскым редакторьом
выдавцьом і писательом Завандруєме тепер до села котре находит ся в підкарпатскым
воєвідстві в ґміні Дукля Загостиме в Тыляві Де найдено римскы монеты сперед
праві двосячы робків Устя было і є великым селом В Меджыйню займувало
простор <unk> кілометрів квадратовых в селі было <unk> ґаздівок і <unk> люди
Фльоринка была колиси колебком лемківской інтелігенциі Єдным з єй великых сынів был
Емілиян Чырняньскій Головным пунктом н авдициі буде село Хырова ано для того
же хоцвекшіст певні знат гырову яко герову то од <unk> р згідні
з заряджыньом Прелеса Рады Міністрів в справі зміны і усталіня назв некотрых
місцевости і обєктів фізийоґрафічных Гырову замінено на барже польско звучаючу хырову так
в писальні як і в бесіді З записаных спомин селян хыровой можеме
довідати ся в денекотрых звычаях і обрядах культивуваных в тым селі в
часах Коле мешкало там понад <unk> люди Володимір Хыляк писал повісти оповіданя
спомины байкы і гуморескы Своі творы підписувал тіж псевдонімами Лемко Лемко Семко
ци єронім анонім Был головным лемківскым писательом в ХХ столітю В документах
з <unk> р і <unk> Францішек і єжы в Мішхові признают Духовному
Ілийови Петерчакови Парохови Циклиньской Волы Ульхы звільняют го од вшыткых данын під
варунком же одправляны будут вшыткы літурґіі Лишыли ся гын лем дві хыжы
чорне <unk> і чорне <unk> Перша хыжа то лемківска хыжа з ХХ
столітя звана ковальком де проваджены сут керамічны варштаты друга з хыж походит
з Меджевіня і тіж провадят ся в них керамічны варштаты А через
парунадцет років в мешкали в ній основателе знаного выдавництва Чорне Єжы Чайковскій
вродил ся в <unk> році в Коломбіі Є то польскій етноґраф університетскій
професор Перед близком дві декады праціла як обладач в Етноґрафічным Музею в
Кракові Шляхтовска Русь Назву тоту выдумал в роках ХХ столітя єден з
бадачів Лемковины о котрым была мола в <unk> одтинку Аяка професор Роман
Райнфусс Назва остала впроваджена на окрисліня соспільности котра замешкувала штырі села на
граници Пєнін і Санчівского Бескіду Были то села Шляхтова Ялоркы Біла і
Чорна Вода Щы на хвилю останеме в артистичным кругу але тепер призриме
ся в скорочыню трьом різбяром з Балуцянкы з родины Шаляйдів В Щовнику
находит ся прекрасна деревяна церков під покровом святого Димитря Сальоник Тепер римокатолицкій
костел під тым самым прокровительом Щавыньскій был активным членом русофільской соспільности в
Відны Дуже подружувал опубликувал велику скількіст есеів фельєтонів і репортажы головні під
псевдонімом Во сох жебы окути ліс або зробити залісы замкы підковы Зробити
абы лем поострити плуг бороны мотику ци сокыру Ясюнчане звертали ся до
кривяньскых циґанів або місцевых ковалів то Ємитра Клочкы Заводы Петра Преґона і
Поляка кучко Ры <unk> На подку прала на вербоцьку кляла Бо можеме
пане Боже шоб собі думала Шоб собіду шоб собіду шоб собіду голола
Я собі думала за молодому а мене бенде оддале заєда старому За
дідаста за дідаста за дідаста в Як єда стюючым участну Вати мушу
Поможеме пане Боже вырве з діда душу Вырвес діда Вырве з діда
Вырвес діда думужы Вырвез діда душу дай завіз на душу а вы
самы стары як голоду брати Як молоду єк молоду єк молоду бра
права А вербоцьком клава Поможыме пане Боже шоб зобіду мали Жоб зо
біду жоб зобіру Жоб зопіду Добриден З той стороны Наталия Малецка Вытам
вас слухачів радия Лем фм в першым одтинку другой сері з циклю
А як Лемковина од а до я Выслухате інтервю з моіма бабом
Анном Малецком з дому Коробчак і тетом Орином Перегрим з дому Адамяк
обі Баничанкы То уж знате же днес займеме ся баницьом Юж дераз
Не повістиш раз і цне ся і не цне ся бо єм
ся забыло так троха но леж споминаш за споминат ноты А яка
была тота бальниця Великє то было село яз бретхыльом вылічыла кільо было
хыж до тайдок Левенів оскывы або веце може тя парафуєме ще до
горы было Нальчыло <unk> а на прибудові што было были то было
<unk> Я не памятам але так з оповіданя з тых старшых люди
ту приіхал одкальш то невідомо што там за єден вырубал ліс І
ся оселил кільометр ту з горы од тій хвили од остатньо хыжы
то кільометр єст Но і малы десятнем коли дост уже мал діти
і мал сынів І тоты сунули ся вшыткы так в поблизу поженип
то по сусідскы то в кєрунку ту до горы і было дуже
тых вірхняньскых і постановили він были по тім шолтысом Дати назву же
то вірхня повін ся назвал вірхняньскій туды сынове ся поженили потім іщы
внукый то барзу же боту вірхняньскых і назвали вірхню Там уж в
Ґладысі был так то кільометер было такє такій оселіл Вірхня ся называло
В <unk> році грекокатолицка консистория в Перемышли признала школу в Ганчові як
найліпше проваджену в горах Головном ідейом головчака было одроджыня Лемковины Мал свій
вынятковый стиль і хоц писал під псевдонімом Афтанберестя одраз было знатя же
то головчак З люстрациі з років <unk> знаме же землі Дошна поділены
были на три части Перша з них городы Были то барз камінисты
загороды положены при хыжах Друга част то выгін єдна <unk> выкорыстувана під
управу а решта під выпас худобы третя част то губин обшыр недавно
выкарчуваный перезначены на паствыска Богатыром другой части проґраму АЯді є <unk>ratier Епіфан
На світі знаный яконікіфор Лемко Маляр самоук Село жыдівскє не можна было
зарахувати до тых богатшых Землі были гын слабовроджайны і на додаток тяжко
доступны Літературний доробок Івана Желема треба зарахувати до найзнаменитшых осягнінь сучасной лемківской
літературы Писал він вершы оповіданя новелі гуморескы ескізы публицистичны і критично літературны
дописы Перша змінкало зындрановскій церкви походит певні як уж памятате з <unk>
рока Кєд ілюстрациі з того рока вымінят ся Істнуючы Волоскы Дворища Духовного
і Церков Злиньскій Іван Вродил ся <unk> марця <unk> рока в Красні
З того часу походит цікавый документ є то Судова книга Клемківского Кресу
<unk> котра однашла ся в <unk> році підчас порядкуваня акт шляхецкого суду
в Тадновій <unk> записів правных актів ци судовых декретів потверджат же клемківка
была в тым окресі выняткова становила адміністрацийны і судове центр для шестьох
сел Клемківского Кресу Книгу можна тепер найти в Архівом Паньстовым в Кракові
Як світ світом лосє свынуло з Мазярства Проблематичным єднак є то коли
в лоси розвинула ся така діяльніст Місцевы на такы звіданя одповідают просто
От все Отец Григорий Лаврівскій вмер в <unk> році похованого в Мшані
По ним парафію обняли м інчыма отец Констанкєвич отец Пасічыньскій ци отец
Юлиян Дуркот Од <unk> р отец Дуркот был деканом дукляньского деканату вмер
в <unk> році похованого тіж в Мшані За його часів в Мшані
побудувано громадскій Шпіхлир і створено пожычкову Касу Мышковскій был активным членом Стоваришыня
імени Качковского На яр <unk> р арештували мишковского австриятскы власти під претекстом
підозріня о коляборацию з росийскым моцарством інтернуваного до <unk> р Як посусідскы
Лосє знане было з Мазярства так новиця свынула з деревяного ремесла Была
головным місцьом вытваряня і продажы популярных деревяных выжок циґонтів вырабляных на ручных
токарнях Дерево выкорыстувано іщы до вырабляня вішаків на лахы фуярок клямерок до
вішаня праня товчків до комперів лавків до кіста Але найпопулярнійшы были і
так Жыці Захоронил вершы хоц не захоронил молодого жытя Михал Нестерак згынул
на фронті <unk> серпня <unk> рока В першій сері той авдициі коли
были сме при нишній букві при букві О Были сме на східній
Лемковині селі Одрехова В другій сері НЕСКА затримаме ся в тій самій
околиці на східній Лемковині але пересунеме ся кус барже на полудне і
завитаме до села Ославиця а потім призреме ся трьом різбяром о назвиску
Орисик Михаловы Андрийови і Іванови котрых рідны села тіж находят ся на
східній Лемковині Фірма братів Тонет продавала своі выробы по цілій Европі в
Шікаґо і в Новім Йорку Як легко ся додумати до продукциі кресел
потрібували дуже материялу Длятого фірма братів Тонет купувала м ін в Ґаліциі
села і закладала в них тартакы Така ситуация мала місце хоцбы в
нашых Полянах Барвінку Ольгоци ци Гуті Поляньскій А як выглядала тота церков
в Радоцині выбудувана в <unk> році і посвячена в <unk> котра стояла
до <unk> рока Слухайте важні бо знимкы той церкви не сут практичні
ниґде доступны Початком жолтня шолтысовы і мешканцьом Смеречного переказано до відомости же
школу займут воякы зо стражы граничной котры будут патрулювати границю Зараз тіж
наказано шолтысовы жебы зорґанізувал возы і выслал іх до Дуклі попривезіня меблі
і выпосажыня В <unk> році бискуп Пьотр Мишковскій казал матузалемови топферови мешканьови
Кєжмарку глядати і експлютувати в околицях Тылича вшелеякы металі Перез тото натрафлят
ся на інформацию же в <unk> році была в тиличу Кузня желіза
і срібра Мал быти в тиличу тіж і Замок Кєд ходит іщы
о фолюш то хтіла бы м вам тепер приточыти ориґінальный опис границ
села з <unk> рока Походит він з першого ґрунтового катастеру Ґаліциі тзв
Йосифиньской метрикы Был то катастер якій утворено на підставі патенту цисаря Йосифа
ІІ по сусідскы Фолюшом За гором з Бортного выводит ся родина Феленчаків
Штефан Феленчак вроджений <unk> рока занимал ся очывидно як на бортнянина пристало
камінярством різбыл в камени Был тіж столярьом і ковальом На старій Євангелиі
в чырняньскій церкви Находит ся напис же Євангелия Ола зостала закуплена уж
дня <unk> червця <unk> рока през Григория Прокоповича і під грозьбом клятвы
заборанят кому небуд одтамали єй перенести і забрати Выдана была во Львові
в <unk> році Запрашам тепер до выслуханя істориі чарівнику Босорі Дикачу на
підставі оповіданя Михала Зьоровкы В тых роках Шквіртне замешкувало <unk> православных і
<unk> грекокатоликів Завдякы отцю Людкєвичови парафяны на Волыню подарували Шкырітнянам копію Почаівской
ікони Божой Матери Штефан Шкымба был музыкантом і культуровым діячом і активістом
серед Русинів в Америці Крайник мешкал тіж і в Щалным в <unk>
році сын князя Яцко отримал привілей на локуваня села Туряньск а далі
в <unk> році братя зо Щавного Олехно і Єласько отримали привілей на
локуваня села Лубків Привілей на локуваня Ялорника отримал в <unk> році Роман
Русин Сын князя зо Щавного Видиме же велику част околичных сел локували
Щавяны педаґоґом І соспільным діячом был з колеі Щерба Іван зо Свіржовой
Руской Была уж веяку істория сел Щавник і Щавне а остатнім селом
Буквыще є Щербанівка Яурничаны мали презвиско Болі або болята Называли іх так
сусідовы з інчых сел але з колиі сусідів Репедиян называно канями Сирянами
мешканців Щавного Кобеляниками а мешканців Туряньска цідильниками Уж офіцияльны назвиска Ялурничан то
хоцбы Бакайса Бабяк Берчовец Василишын Вахалівскій Ващышын В другій части проґраму АЯк
представлю вам подіі каплиці на горі Явір То моґоза добра коси кому
мила єй істи носить геяху іби таке як мені бы так косила
коли б ме не мирила єсти носила чому пасат добре осені омыла
єс носия і менты я лібе тамила єсно сила лібе лібет па
лему іла і самила Там на воли пендопляпы за ним деркы на
Ïana Мыва то градум привітре я раседи беля боя жерити рощы а
жобны были были годите Яти расей за тия боя жерты рощы а
жобны были были годитея А добре ся добре маю а на варбо
жуваю кеяжом што маю на гарбитку біла про ірочку кея Тыжом Маярботея
боря што маю на ґар не лаґраюва кыякой Был то проґрам з
циклю радийо енциклопедиі Лемковины єдной буквы А як в радию Руской Бурсы
з Ґорлиц ЛЕМ фм бесідувала Наталия Малецка ґандро чаґанто Яґаґанто Джаґанто Яґанто
Яґаґандро чаґанто Яґаґантро Яґаґанто Дядардо Яґаґаґантро Ґадандро Яґаґан дни пойден пройде варико
лем буду Лютсит при ноны авто Нойна <unk>Ñват мій од Айрайваіный Бурто
од Украіны тамінра іным Буда за буда соботи собі тебуде собі буде
собі та буде буде собі за буде буде <unk> <unk> <unk>