A Я[К]...?
Еп. 114

A Я[К]...?

•

Опис епізоду

Odcinek jest radiową opowieścią o Wysowej, miejscowości na Łemkowszczyźnie przy granicy polsko-słowackiej, znanej z wód leczniczych i pielgrzymkowego znaczenia dla prawosławnych oraz grekokatolików. Zarysowuje też jej położenie, sąsiednie wsie, dawne szlaki handlowe i wybrane wątki historyczne związane z miejscową własnością oraz parafią.

A Я[К]…? #114 - 18 VI 2014 - Высова

Автоматычна транскрипция

Выдайте шановны радийо слухачы а докладнійше аяковці якым не страшна є істория
ґеоґрафія рух і вандрівкы В днешнім аяку зас будов зровиско пару іх
маме на Лемковині але як ся легко можеме переконати іщы не во
вшыткых сме были Уздровиско до котрого завитаме може не єст так популярне
як Крениця але напевно є добрі знане і хыба треба скорше резервувати
се місце неспаня Місцевіст о котрій за хвилю буде бесіда знана є
не лем зо своіх уздоровляючых джерел воды але тіж і знане є
як місце поломниче с вірных обох конфесий православных і грекокатоликів То уж
певно добрі знате не ідеме Ідеме до Высовы Поулка до Высовы тым
разом не обовязує Наша радийова прогулька є чысто дармова запрашам Наталия Малецка
а нашы музычны вояжі єдной буквы зачнеме од ансамблю штого звати Влядимірска
і пісні Залюбленый козак нон нон Высова то місцевіст яка находит ся
в Малопольщы в ґорлицкым повіті в ґміні Устя Ґорлицкє Находит ся она
при самій днес польско словацкій граници в долині рікы Ропа Долином Том
ішол колиси гандльовый тракт на Мадяри Не была то єднак найважнійша транзитова
дорога в більші річы переложено заході Тылицку перехыбу а на сході перез
Яслиска або дукєльску перехыбу Обшыр доокола Высовы є дост густо обставленый інчыма
селами Кінчыт ся єдно село і практичні зачынат другє В продолжыню долины
де маме Высову в полуднову сторону є село Бліхнарка За Бліхнарком сут
Стебницка Гута ци Выжній Тварожец а то уж руснацкы села за словацком
границьом На обшыри Словациі находят ся тіж положены баржы на захід Петрова
ци Циґєлька а з Циґєлькы выстарчыт лем перейти през Гору Явір і
з поворотом сме в Высовій На захід од Высовы през Гуту Высівску
дойдеме до ріпок а од Тамале верхами близко єй до Біличной і
до Ізбаниці на пілніч од Высовы маме Ганьчову а за Яворинком барже
на схід є Реґєтів Дале Шквірне і інчы Высова істнувала уж в
<unk> році Была змінкувана тіж в <unk> як власніст Ґладышів Назва села
походит правдоподібні од імена першого шолтиса Віша В локацийным документі з <unk>
р якій переносил сусіднє Устя на волоскє право Змінкуваный є семан крайник
з Высовы якій мал быти свідком того привілею В <unk> році вышола
як товды называно село выміняна є в судовых документах як село якє
з діда прадіда находило ся в маєтку Ґладышів Судова справа з того
рока точыла ся медже Ґладышами а браніцкыма В <unk> столітю в Высовій
находил ся склад мадярского вина провадженый през грецкых і ормяньскых купців Документ
з <unk> р вымінят Каспра крывацкого купця з біча якій вымінял там
біцкы сукна на мадярскє вино В <unk> році властительом Ганчовы і Высовы
был Адам Бреньскій Оба тоты села вымінены товды разом складали ся з
<unk> волоскых дворищ не было вымінене шолтыскє дворищы Находил ся і єден
загородник з польом двох комірників без худобы єдна пила і єден рускій
поп Хоц осередком парохіі вымінят ся в <unk> році Ганьчову то ани
в Ганьчові ани в Высовій не была однотувана сама церков З <unk>
р заховал ся подібно документ списаний <unk> марця якій інформувал же Симен
Зверх высовскій попович будучы невченым по своім відци продал вченому Лукачови Чонткєвичови
зо святковой великой выслівскє пополство Тоє вшыткы ґрунта за польскых золотых В
<unk> р Ганьчова і Вішова дале вымінены разом находили ся в маєтку
Йоана Зборовского Было на тот час <unk> ланів єдно закупне колесо дно
трапскє колесо єден загородник з Польом і <unk> комірників без худобы До
парохіі Ганьчова належали Бліхнарка Ганьчова Вішова Присло Порібкы і Реґєтів фолен вер
ам брикманкым выіда выіда выіл фолен лем ам брикманкым выйда выйда выгідны
Фолем Бекма выгы Брекманы выйда выйда выйда бриґманы выйда выйда выйолен лям
бриґманы вый <unk> выйда вый <unk> выйда выгна Афолен Лемвена Бреґманкым выіда
Розвияло ся по малы гусовій ремесло місцевы выробляли ґонтык ляпкы і бочкы
выпаляно потаж і угы з дерева На обшыри села основано малый продукцийный
варштат паперя О його колишній локалізациі свідчыт перетрвала погнешній ден назва поля
папериня ВХ столітю над долином потока Рібка реліґійны еміґранты з габсбуржской державы
заложыли тзв Котчий замок і можливе же то они были основателями в
ХХ столітю Гуды Шкла злокалізуваной в долині Рібкы днешня Гута Высівска На
початку ХХ ст Высова перешла в маєток родины Тарло наступным властительом села
был брацлавскій воєвода грав Маці Ланцкороньскій Першым однотуваным в писаных джерелах парохом
Высовы был отец Петро Царикєвич По його смерти настал отец Якол Сембратович
презентуваний в <unk> році Функцию пароха полнил іщы в <unk> році З
аналізы візитацийных документів можна вынести же храм якій перенял Симбратович был барз
добрі выпосаженый і был в барз добрым стані Наступцьом Якова был Петро
Сембратович родженый в Бодинарці яка найправдоподібнійше была родовым гніздом родины Сембратовичів Петро
Сембратович мал трьох сынів Найстарший Семон был педаґогом Яков і Йоан в
<unk> році як бесідуют документы были студентами Отец Петро Симбратович завідувал парохіом
през більше як <unk> років гмер медже <unk> а <unk> роком його
смерт могло приспішыти спаліня лисівской церкви яка згоріла в <unk> році през
борбы конфедератів Нову церков повело ся поставити допіро в <unk> році завдякы
товдышнього опіку на парохіі отця Овасиля Станьчака душ пастыря Шквіртного В <unk>
році першый раз як парох Высовы і Бліхнаркы выміненый є сын отця
Петра Симбратовича Яков якій допровил до вознесіня новой церкви в філияльній Бліхнарці
По ним душ пастерску опіку над Высолом мали отцове Йоан Мациньскій Вінценти
Поляньскій Йоан Прислопскій Віктор Салямон Гаврило Гнат Тишак Йоан Русиняк ци отец
ци отец Діонізій Домбровскій Церков яка і тепер стоіт в селі побудувано
як было спомнене в <unk> році одновляно єй потім в <unk> ци
<unk> р По <unk> р храм был выкористуваный як маґазин і допіро
в <unk> році коли част выселеных Лемків вернула церков переняла новооснована православна
парохія Была то перша така парохія утворена по війні на обшыри полудньово
східньой Польщы Ґрунтовні ремонтувана церков была іщы в роках <unk> і <unk>
а в остатніх роках вымінено ціле ошалюваня церкви а бляшаный дах вымінено
на відяный Церков в Высовій то церков орієнтувана тепер длодільна В брилі
выріжнити мож квадратовый алтар і выдолженый коштом притвору храмів вірных Од заходу
поміщена є ізбитьова вежа о похыленых стінах Слупы ежы сут суміщены в
середині храму вірных і притвору Дахы сут намітовы узуполнены короткыма каленицями ломлены
звінчены банястыма гелмами На ізбыці вежы сут характеристичны зыґарвытарчы Середину церкви прикрашат
фіґурально архітектонічны поліхромя з кінця ХХ столітя На бані храму вірных є
представліня Ісуса Христа в оточыню ангелів а в західній нівшій части храму
вірных палала є пласка і оздоблена маловидлом Божой Матеры Іконостас є комплетный
бароковий з ХІХ столітя При пілнічній стіні храму вірных є бічный олтар
з іконом Божой Матеры Є тіж комплет <unk> процесийных коругов Довкола церкви
є муруване огороджыня з тост великом входовом брамком Церков вписано до Реєстру
Забытків <unk> лютого <unk> рока А згідні з уставом з дня <unk>
грудня <unk> р о уреґулюваню правного стану некотрых нерухомости якы находили ся
в маєтку польской Автокефолічной Православной Церкви церков перешла як цілковита власніст православній
церкви а католицкій костел грекокатолицкого обряду отримал одшкодуваня од скарбу польской державы
Метрикальны книгы проваджено од <unk> рока до гощычка о ній ходит носочка
носточком Дыжденос дабувало бувала як діврова жы того но село носела іди
в рога Ждо головно село Мосела і врога село Мозила ЕС дозочка
дожычка моздочка моздочка Што голом село Но села і дібров село Гослом
же того мно Село Но села і дібровы Гасело Госло ага ана
рап до озечка до жочка і ходит на моздочы гноздочын <unk> но
село Мосела і дерового село Москра В столітю была в Высовій Королівска
Мытна Комора В роках <unk> коли діяла барска конфедерация в околици находили
ся великы обозы конфедератів Єден з такых обозів містил ся на Убочах
в Джершлі Панувал над цілом Люсівском Перехыбом одкале мал добру видочніст на
околицю Табір мал сиґналізацийный систем з подібным конфедерацийным табором якій містил ся
над Ізбами За посередництвом обсервацийного пункту на Лацкові называной прапорцьом Пулаского переказувано
собі інформациі В першых днях серпня <unk> р дошло до підступной Акциі
Атаку росийскых війск на конфедератів Хоц конфедераты міцно ся боронили мусіли оддати
поле і высофати ся през головный верх до Циґєлькы Згынуло <unk> конфедератів
а <unk> остало раненых Росияне знищыли обозовиско спалили розкопали і высадили цілу
його забудову Подібно Высівска Мытна Комора діяла аж до <unk> рока а
іщы на початку ХХ столітя были там пивниці якы были конечніма складами
Мадярского вина Мешканці Высовы подібні як з сусідньой Бліхнаркы выхопили в <unk>
р землю од вступуючого до монастыру дідича Высовы Володислава Войцоговского На переломі
ХХ ст Высова была дост великым селом подля спису з р рахувала
<unk> мешканців з того <unk> грекокатоликів <unk> Римокатоликів і <unk> Жыдів Під
конец <unk> років Высову подібні як сусідні села обнято акцийом комасациі ґрунтів
Перед І світовом війном в селі мешкало пару жыдівскых родин Найбільшый і
найліпше забезпечений склеп мал найбогатший з высівскых Жыдів шмуль Жыд Вімер провадил
з родином пекарню єдину в цілій Высовій Высівскы циґане занимали ся ковальством
вырабляли ґраты і занимали ся покус шмуґлюваньом на полудньову сторону Карпат В
<unk> році циґанів і Жыдів забрали гітлерівці На осін <unk> р част
лемківскых родин остала вывезена на радяньску Украіну арешту в рамках акциі Вісла
переселену на захід Польщы Іщы в тракті выселенчой акциі <unk> вересня <unk>
рока Будуча до той поры в меншыні польска Людніст в Высовы звернула
ся до Політового Староства з писмом о признаня ім як то окрислили
уж товды білой грекокатолицкой кольбениі яку хтіли перезначыти для іхнього духовного Арґументували
тото тым же од <unk> років мешкают в Высовій і в Гуті
Высовскій і як доводили По выселінях Лемків они будут становити уж більшіст
серед мешканців По пятьох днях Староста признал ім лемківску Клебению Фраґмент писма
Повітового Старосты в Ґорлицях до воєвідского уряду односні переказаня Клебениі звучыт так
Ґорлицкє Повітове Староство ставлят внесок о приділіня грекокатолицкой плебениі римокатолицкому духовному беручы
під увагу польонізацию тых Лемків якы іщы остали бо в тот спосіб
змушены будут вшелеякы реліґійны практикы заватляти на місци што уж роблят без
ниякого натиску з польской стороны Можна же чловек часа о насы абиш
за мимня А потом сам за мій станаса вшех роцоґрыхтя Овят ся
дуй буд а каждій <unk>эяк здуй Ястя мях хвілен нах нам нах
слюнт захопца розгранна Божа муй Божа мугу атя відім як помрва щесі
глада каждий ствоженій кажде гіх це ляску выклит можна аже боляст в
серце шемня ні Як в ждецкых тяж гоміт овят ся други і
кажді були кажді крок а кажді в часі Ястя мях вілен нах
натаганох з люн затага за розгранна Божемуй боже ат є відім як
мобрва Мож нажыть чловек часа Огнесе То абы видал єдскій <unk>o Але
Бог хты вам іт овят ся другы каждій каждій кырнок а кажді
Яту ви зімяс тугуй язєм є хвілен нах нам мах слюн за
сьы за розгранба Божаму атя видіме од побрыва Нягули кажді мули кажді
рока каждій чах Янту нас думав Ястямя хвилены Не знатя коли докладні
зачато корыстати з лікуючых властивости мінеральной воды в Высовы Найстарша записка походит
з ХХ столітя Товды то зімано єдного з бескідскых збійників Сопчака Зознал
він же його компаны высівскыма водами рікували хороту звану Франче ци французску
хвороту як в товды окрисляну сифіліс При кінци ХХ ст напевно корыстано
уж на більшу скалю з мінеральной воды Высовы Еварист Куропатніцкій так описує
Высову Книжці Ґеоґрафія або докладно описаня королівств Ґаліциі і Льодомириі з <unk>
рока Высова Село Рускє грабівого лянскороньского брацлавского воєводы в селі є Мінеральна
Вода і тот пан што рік зажыла од купелі в якым приписує
своє добре здоровля В <unk> році Антоний Ланцкороньскій сын брацлавского воєводы Продал
высівскы маєткы Уршулі з Морштынів Дембіньскій <unk> рокы пізнійше в <unk> році
выбудувано на дворскым обшыри І здройовый будинок о <unk> покоях і <unk>
лазєнках в якых вплынула мінеральна вода Тот рік приймує ся як початок
высовы як уздровиска Наступный властитель Высовы Людвіґ Хравя Морштын розбудувал здройовый заклад
а на воды зачали уж приізджати літом першы курацйошы якых в <unk>
році нарахувано уж <unk> В <unk> р Уздровиско остало продане жыдівскому купцови
з Бардийова і Заакови Ландо якій зачал продавати мінеральны воды з Высовы
підписаны як воды з Крениці і Щавниці Од <unk> р коли Высову
продано спілці Бертам Етляндал зачал ся інтенсывний розвиток уздровиска Під рядами спілкы
лікуваня проваджене в Высовій было згідне з тым што рекомендувала Державна Бальнеолоґічна
Комісия в Кракові Хемічны баданя над Лодом започаткувал в <unk> році Асистент
Хеміі Ягайлоньского Університету Кароль Трохановскій континуувал іх наступні Броніслав Радішевскій Высівскым джерелам
надано назвы Рудольф Солене Броніслав Ванда і Юзе В <unk> році Высова
отримала офіцияльний наданий перес цека намісництвом Ґаліциі во Львові статут Уздровиска А
офіцияльна назва місцевости звучала Высова заклад здоровяло купеняний Недолго потім зачало прибывати
пенсийонатів і приватных гіллі для курацюшів Доізд до Уздровиска поліпшыл ся бо
в <unk> році скінчено будову дорогы з Ропы през Устя на Мадяры
а доложыня фурманками курациюшів до Высовы стало ся додатковым зарібком для што
спритнійшых Лемків В місцевости основано Оздрыйовый Парк зачато бутелькувати воду появила ся
тіж перша аптика а на місци замешкал дохтор Зачато орґанізувати додатковы атракциі
для курацию Шыдекы Концерты основано першы рестораны а на переломі ХІХ і
столітя перепроваджено на шыроку скалю промоцийну акцию Высовы во Львові Кракові Перемышли
і Жешовій На початку ХХ столітя воды з Высовы были уж знаны
лічництві Але в уздровиску популярністю тішыло ся тіж лікуваня молоком і жентицьом
В остатніх <unk> роках XXI столітя в Высовій лікувало ся <unk> тис
осіб а в самым лем <unk> Розвиток Высови захамувала І світова війна
Уздровиско цілковиті знищено більшіст будинків ся спалило знищено руротягы а джерела воды
занечыщено Од будовы Узровиска піднял ся передвоєнный доктор Высови Вацлав Крашевскій якій
покликал в <unk> році Акцийну спілку Высова побудувано новый здройовый Дім заклады
лікуючы вільлі і пенсийонаты але тіж і прекрасну деревяну пияльню воды подля
проєкту архітекта Кароля Стріньского Розшырено іщы Здройовий Парк бутельку ано воду і
зроблено тіж три новы одверты воды жы я Павлу вынеце не накаж
ся а в краньом та <unk>ea<unk> а в краньом та <unk>ar<unk>e карашы
реци дена ґляжыя нам мінна ґляжы сянна ґляжы ся голи то а
<unk> анґаны анґажыаны анґаны аґа В Меджевіню побудувано в Высовій деревяный римокатолицкій
костел Істория будовы того костела є дост цикала Отже в часі коли
будова каплиці на Горі Явір мала ся уж ку кінцевы Єдина Лемкыня
котра мешкала в Америці а походила з поблизкых ропок з лемківской еміґрацийной
пресы довідала ся же в Высовій місце обявлінь будуют каплицю В звязку
з тым постановила част своій ощадности посвятити на тоту власні ціль Грошы
пішол переслати єй муж Шкот котрий переказ затитувал по анґлицкы Высова Польт
на будову костела в Высовій Польща Грошы якы переслано як на тамты
часы были барз великы аж <unk> і <unk> тисяча долярів В тамтых
часах будова хыжы замыкала ся в квоті <unk> дулярів Банк Йонкерс переслал
грошы до Варшавы одкале трафили до банку в Кракові для котрого очывидным
было же ходит о римокатолицкій костел для того тіж і тоты грошы
скєрувал до римокатолицкой курі в Тарновій в звязку з тым же в
Высовій в тым часі не было римокатолицкого костела В Высовій мешкало товды
близко <unk> Лемків і приблизно <unk> Поляків грошы скєрувано до найблизшого деканату
ґрибівского і одделеґувано до Высовы пароха з Ропы жебы занял ся орґанізацийом
будовы костела Римокатолицкы вірны з Высовы і Паблизкой Гуты Висівской коли почули
о плянах будовы костела страшыли ся же не дадут рады фінансово того
забезпечыти Але парох повіл ім же не мусят ся бавляти бо грошы
сут і повіл од кого Інформация о спонсорці скоро розышла ся по
околици А же была то особа знана серед Лемків появила ся обава
же то певні ходило о переказаня грошы на будову Церкви На Горі
Явір Як лем товдышній парох ода довідал ся о справі написал лист
до Америкы в котрым описал цілу справу і попросил о спростуваня але
за ним лист Датер за Велику Воду Фундаторка вмерла Недолго потім новозавязаный
Комітет купил Універсальный Проєкт Деревяного Костела типового для гірскых земель авторства выбітного
архітекта здіслава Мунчыньского і розпочато орґанізуваня материялу на костел Місцева людиніст бунтувала
ся і протестувала протко будові костела за грошы перезначены на церков на
Яворі Конфлікт залагодила сама Фірия Демянчук якій обявила ся Божа Матір на
Яворі попросила польского ксєнца же як уж зачато будову Костела то жебы
го скінчено але жебы костел был під покровом Покровы Божой Матери так
як каплиця на Святій Горі Явір Ксондз охочо пристал на так згодливый
варунок Більше о істориі самой Горы Явір можете довідати ся з аяка
нр <unk> якій легко найдете в архіві радия на стороні Лем крапка
Ф Наступна світова війна зас застопувала пляны розвитку уздровиска а дополніньом іх
были выселіня Лемків з років <unk> В <unk> році польска спілка з
Поблизкого Біча в опустошеній Высовій урухомила продукцию мінеральной бутелькуваной воды під назвом
Высовянка але до Уздровиска іщы через долгы рокы не приізджали ниякы курациюшы
Допіро по <unk> році коли завязано Комітет одбудовы Высовы ситуация ся поправила
Зачато одбудувати Уздровиско побудувано санатория выпочынковы осередкы пенсийонаты а люде зачали провадити
аґротуристичны ґаздівкы Днес на терені Высовы діє <unk> унять мінеральной воды і
сут то водоровґляново фльорково содовы і содово лапньовы щавы До найпопулярнійшых належат
воды Гендрик Юзеф Францішек Александра Броніслав і В Зынана під гандльовом назвом
якысовянка яка реґулює переміну материі орґанізму утримує правиловы тисні якырвы лікує чыракы
ци інчы метаболічны хвороты Натуральный спосіб узуполнят запотрібуваня орґанізму на мінералы Но
то моі дорогы на здоровля іхаме до Высовы пити Лысівскы уздровисковы воды
Тримайте ся і безпечні іхайте дякую за увагу для радия Лем фм
проґрам зрыхтувала Наталия Малецка то сеяна кореты то заредны