А Я[К]...? #1 - 15 II 2012 - Астрябык, Андриівка, Антони Богдан Ігор
Еп. 01

А Я[К]...? #1 - 15 II 2012 - Астрябык, Андриівка, Антони Богдан Ігор

•

Опис епізоду

To pierwszy odcinek programu „A jak FM“, który zapowiada cykl o Łemkowszczyźnie „od A do Z“ i przedstawia historię wsi Andriivka. W audycji pojawiają się informacje o lokacji i rozwoju miejscowości, parafii, epidemiach, budowie tunelu kolejowego oraz emigracji mieszkańców.

А Я[К]…? #1 - 15 II 2012 - Астрябык, Андриівка, Антони Богдан Ігор

Автоматычна транскрипция

Добривечер перед ґадалом Наталия Малецка чуєте першу авдицию проґраму А як Фм фм інтернетовым радию Руской Бурсы В проґрамі тім познаме Лемковину од А до Я Каждого тыжня почуєте історию дакого села дакой важной знаной або менше знаной особы і дачого што вартат дознати а што лем повязане є з Лемковином єдной буквы Думам же каждый найде штоси для себе Першым пристанком радийовой енциклопедиі Лемковины буде село Андріівка Андрієвка то село котре найдеме в Малопольщы в повітіновосанчівскій ґоміні Мушына Село то присутнене при нижнім пасмі Явины Криницкой над потоком котрый сплыват до попраду Є то королівскє село локуване в половині ХХ ст Коли то Король Казіміш Велькій розпочал на шыроку скалю акцию колонізацийну пустых приграничных теренів В <unk> році неякій Матяж достал од Короля привілей на осаджыня села на Раві Німецкым Новы осадникы зостали спроваджены правдоподібні за попрацкых теренів Спіша Од половины XIX столітя в Андриівці функцийонувала парафія римокатолицка <unk> липня <unk> р Владислав Яґєло переказал вовланя бискупови Краківскому Іванови Радліца власти Мушыньскы В іх склад входило <unk> сел в тым тіж Андрівка В столітю на західню част державы мушыньской дотерла фаля осадництва руско волоского і місцевости котры уж скорше істнували были тетер зас локуваны але на праві волоскым Повторіня локациі андрівкы мусіло наступити уж перед <unk> роком бо в тым році во сні солтис Андриівкы Теодор осадил на праві волоскым з рамена бискупа Францішка Красіньского в сусіднє село Мелик ВІ столітю Андриівка стала ся локальным центром для парафів східнього обряду Під конец ХІХ столітя в Андриівці сідило <unk> кмітів на <unk> ланах В <unk> році в Андриівці запанувал тифус На <unk> селянів <unk> троє вмерло од той хвороты Мылику є непозорна капличка місци тым перед війном был цмонтір епідемічный де ховано люди котрых забрала зараза В половині XIX столітя надпокрадскы села нашли ся на шляку колеі Транскарпатской Старнова до Будапешту В <unk> році на терені громады Андриівской выберано тунель колейовий під гором Чергля котру од той поры звали гором Тунель Ориґінальны <unk>вічны пляны інжынєрийны будовы ліні колейовой можна обізріти в Музеюм Реґіональным Мушыні В часі робіт запанувала епідемія ґрипы Роботникы Людніст Селяньска зостала здесяткувана похованой в полудньовій части прицерковного цмонтеря В половині ХХ ст в Андриівці мешкало <unk> люди Од <unk> рока парафів Мелику і Андриівці получено уньом персонально І так на рік <unk> подає ся же парафія загальні рахувала <unk> грекокатоликів <unk> латників а <unk> родин жыдівскых Од столітя з цілой Ґалициі зачато еміґрувати до Америкы Не о минуло той люди з Андрівкы і сусіднього Мелика з котром творила єдну парафію Перед І світовом війном в <unk> році над <unk> парафіян <unk> прибывало на еміґрациі в Америці і сезоново на Мадярах зас в <unk> році уж <unk> люди выеміґрувало І як товды бывало тоты што робили в Америці потім часто фундували в своім селі дакій крест ци капличку Не інакше было і в Пандриівці Бесідує ся же ґрупа дівчат котра выіхала на роботу уфундувала капличку при дорозі в місци де дівчата жегнали ся зо своім селом І святова Війна не доткнула поважні Андриівкы Однотовує ся спорадичны припадкы вывозіня до Талергофу В два <unk>літю меджевоєнным надпопрадскы села барз добрі ся розвияли Порівнуючы до сел положеных барже на всхід Андриівка уходила навет за дост заможне село Парафія грекокатолицка в котрой склад кодла і Андриівка і Мелик рахувала в тым часі около <unk> вірных а на єй маєток складало ся <unk> гектарів лук паствыск лісів і ґрунтів управных Андрівка в тым часі рахувала <unk> нумерів Жыли в ній векшосте Лемкы але пару мішаных родин В нижній части села мешкала знана і шанувана єврейска родина Беніяміна Клявзера Клявзерове провадили склеп і корчму з Вышынком Находила ся она при дорозі же єстів Мушына на єй місци є тепер сельскій склеп В <unk>літю меджевоєнным бабы не вберали ся уж в традицийны лемківскы строі Яко же село належало до тых богатшых бабы на штоден вберали ся по містецкы Уважат ся же такє скоро одыйстя од традицийного убераня ся має звязок з близкым сусідством польскых здровиск в Мушыні і Жеґєстові Люде охочо наймували ся до роботы при обслузі пенсийонатів і закладів здройових А Чым займувано ся в Андрівці Передовшыткым ґаздувано Але поза традицийныма рослинами управляно тіж льон і для того праві кажда ґаздівка мала свій варштат ткацкій Здарали ся тіж просты о леярні Одувано тіж ґуз овец Приграничны села дост добрі ся переникали неєдна жена выводила ся зо словацкой стороны а <unk> серпня на Кєрмеш до Чырчу по словацкій стороні Ходило барз дуже люди з Андриівкы Для одцапніня пісня на буку а ты думаш ансамблю Бурдонт але о самым Бурдоні кус бліше в наступным проґрамі котрого богатыром буде буква Б А ти была а ти была што здумала Дет зоіх вечер ґет зоіх вечер зо мном спаля Тота єдна думка моя же ти не мія я не твоя душко моя Бода єдны думка моя же ти немія я не твоя душко моя Чого єш ся чого єш ся погнівана Коєш шыро коєш шыро не думала Забудь мила до гніваня бо то было на прощаня душко моя забыла Целя до гніваня то было го на прощаня до школы думо котых думо серце воли Тона двоє тона двоє лювари Моя любов Атлянта находку дво до мене душко моє Моя любов мам тебе Не хоц будь будинь до мене душком ля на ны да но ля но ны дуска моя Іщы перед Ійном в Андрівці справні функцийонувала ґмінна демокрация Была рада солтис і обовязково представникы каждой народовости яка мешкала в селі Были вобец того і Лемкы і Полякы і Жыды Село займувало ся своіма проблемами рідко коли дотирали гел ега выдарінь з великого світа Але часом тіж дотерали наприклад <unk> мая <unk> р рада громадска зобрала ся на жалобным посіджыню в доказі смерти маршалка Пісуцкого На штоден влада громадска займувала ся господарком села усталяла буджет плянувала інвестициі розпоряджала спільным маєтком Рочний буджет не перекрачал парусот золотых Фундушы громада чырпала з експлютациі каміньовому на токах черг З продажы дирла для сивгромадскых з выдаваня зызволінь для полювачы а навец з оплат за патенты на продукцию напоів выскоковых Додатково суслідство з містами здоровыма справила же і в гандці зачали ся появляти туристы так же аж Рада Громадска впровадила специяльный податок готельовий а в <unk> році покликано аж Громадску Комісию Лемківского Туристичну Громада достибала о своіх місцевых І коли мало місце дашто злого наприклад велика катастрофальна вода в <unk> році одраз покликано Комітет помочы поведяну В зыставлінях буджетовых часто тіж мож найти позицию кошта лічыня бідных В році фінансовым <unk> на <unk> буджет передвиджал на тоту ціль <unk> злотых В пандрівці як пристало на порядне село была тіж секция Охотничой Стражы Пожарной тіж дотувана з касы громадской Найважнійшым пунктом буджету были кошты утриманя школы В році рахунковым <unk> на <unk> з буджету котры выносил <unk> злоты аж <unk> перезначено на школу Грошами тыма заряджала Специяльна Рада Школьна Школы людовы діяли што найменьше од вісемдесятых років ХХ ст Подібно в роках ХХ ст в каждый віторок і пятницю была єдна лекция в языку лемківскым В другій половині <unk> років Андриівка мала шырокы плян інвестицийны Вымінити до треба хоцбы плян будовы в селі Пристанку колейового сельскых водотягів новой школы ци чытельні імена Качковского В першых днях вересня <unk> рока до села вкрочыли війска одділы словацкы В якысым часі Словаків заступили Німці Під німецком окупацийом розпочала ся акция украінізациі лемківскых сел Доводом най буде факт же од <unk> р протоколы з обрад Рады Громадской зачали списувати по украіньскы Од яры <unk> р в Бескіди Санчівскым появили ся активны одділы польской партизанткы передовшыткым Татра пізнійша <unk> компанія Батальону ІІ пулку Стрільців польскых армій Крайовой Партизанты рідко запущали ся до надпопрадскых сел бо обавляли ся сильного німецкого ґарнізону котры стерю тунеру в Андриівці В часі війны Німці сильно обсаджали лінію Колейову Новы Санч Лелюхів ораз словацку границю По закінчыню війны совітскы комісаре пропаґували усилі серед Лемків ідею добровільного переселяня ся на радяньску Украіну В <unk> році по першій фалі выіздів до ЗРівку опустила більшіст родин лемківскых Остало ся іх лем <unk> <unk> В тым часі загынули дзвоны з церкви котры в часі окупациі были в укрытю Быти може же зостали проданы до Рытра і долеґналы на Словациі Уж од <unk> рока до навпілопущеного села зачали наплывати польскы осадникы Были то головні убогы люде з околиц Пілнічной Щалы і Каміниці Друга фаля примусовых выселінь скуток акциі Вісла забрала решту лемківскых люди яка ся остала Коли выбрали бы сме ся на прогульку по селі Напевно не оминули ми сме церкви Церков під Покровом Успеня Богородиці тепер костел римокатолицкій зостала збудувана в <unk> році місцева традиция зас подає же церков походит з ХХ столітя Найперше церков стояла в інчым як тепер місци в районі днешньой школы і Молочарні Архітектонічні належыт до типу лемківского Якы сут цегы такого типу Ано Церков взнесена на подолжным пляні Деревяна зрубова Зрубова означат же балі з котрой збудувана є церков лучат ся зо собом по рогах на тзв закладку завдякы специяльным натятям Церков є тіж тридільна складат ся з трьох части алтаря храму вірных і притвора з чого найменше є алтар подібной велькости притвор а найбільше є храм вірных Найчастійше олтар і храм покрыты сут броґовыма купулами Окрисліня Броґый дах означат дах намятовой маманы Броковы копулы закінчены сут банястыма хылмами Найважнійшым елементом котрий выріжнят тит лемківскій є вежа вежа дзвіниця котра обіймує притвор Дзвіниця закінчена є аналоґічным до позосталых части цибулястым хелмом Ова вежа дзвіниця є елементом котрий запозиченый остал з архітектуры деревяных костелів римокатолицкых І так як уж было повіджене церков в Андрівці є типу лемківского єструбова ошалювана трідільна з вежом о конструкциі слупово рамові з надрішеном ізбицьом Над алтарьом і храмом вірных сут намітовы дахы з цибулястыма халмами В середині находит ся бароковий іконостас з ХХ столітя Окрем того Находят ся тіж алтар з іконом з Донатя з Креста малювана на полотні Площениця з <unk> рока і ікона успеня пресвятой Богородиці з ХХ столітя В церкви мож на тіж найти стары маючы по парусот років желізны елементы так як метальовы обуруча ци молоткы котрыма дзвонено в часі напалів збірників або на час пожарів Од заходу з церков сусідує маленькій деревяный будиночок в Кустниці в роках сімдесятых перебудуваного на сальку катафетичну Перед війном з костниці рідко корыстано єдині до складаня тіл тых што ся втопили але не рібчых і самобійців Тіла осіб з родином переховувано в хыжах Старша част цмонтеря отачат церков од полудньово західньой стороны Находит ся на ним <unk> нагробків сперед <unk> рока Найстарший єст <unk> В андрівці сут тіж дві капличкы Єдна споминана уж капличка правдоподібні з <unk> рока котра уфундувана была през дванадцет ділок друга зас каплічка находит ся на дорозі до меджесела є мурувана замкнена абсидальні Уфундувал єй єден з андриівскых ґаздів Муляр в <unk> році О тым же в селі мешкали Лемкы свідчат тіж придорожны трираменны кресты І на тым кінчыме уж бесіду о Андриівці а для розбуджыня послухаме як заград і заспіват Анжелік Кіджо в Пісні Аруна Штоправда ани пісня ани артистка не сут повязаны з Лемками але імена і наголовок пісні сут на букуа і сольда ардо пісольна армар пішоль сьол тавно дально і Выселеом Авно любо ішыл авно но ішыл Авно р ішыл І по тых еґзотычных ритмах Переносиме ся до не меньше еґзотычной як для некотрых новиці де вродил ся Богдан Ігор Антонич Мало то місце докладні <unk> жолтня <unk> рока Антонич был украіньскоязычным поетом і критиком літератскым Лемком з походжыня Выховал ся влиповци Антонич скінчыл ґімназиюм в Саноку а потім выспециялізувал ся в польскій і украіньскій бесіді на львівскым університеті Мало то місце в роках <unk> Дебютувал іщы яко студент в <unk> році томіком поезиі Привитаня Жытя Пернаглі Молодо <unk> липця <unk> рока По смерти вказали ся іщы два збірникы його творів зелена Євангелия і ротациі Лемковина появляла ся в його поезиі не лем яко місце народы але тіж яко опозиция для міста Антонич барз славил природу Был поетом еколоґічным уж втовды перераженым поступом цивілізацийным технічным і звязаном з ним деґенерацийом стосунків меджелюдскых За жытя не дочекал ся узнаня на якє заслугівал Принесли му го допіро рокы <unk> а в <unk> році в його родинным селі Новиця поставлено на його чест помник Пару сил дальше бо Высовій але і в <unk> років скорше як Антонич бо в <unk> році Вродил ся Анстряп Матві Был істориком і едукатором на Лемковині Студиювал на університеті в Кыєві а потім вчыл істориі в Полтаві де остал тіж членом Архівальной Комісиі Полтавы писал о істориі того терену В <unk> році опубликувал Любівскій Ґазеті Учытель допис під наголовком Пару слів о лемківскій бесіді Астряпс критикувал в ним піму Алексого Тороньского же лемківска бесіда то зопсутий рускій язык гмеры <unk> стичня <unk> рока в Полтаві Коли ходит о само слово Астря то для припомніня або выясніня повін Жыє то назва Пафа з родины оруватых котры мешкат в пілночній части світа в тім тіж і на Лемковині Малы Австрябы то Астрябикы І в тот спосіб перенесли сме ся до наступного села котрым є село Астрябик Подібні як ганделівка находит ся в Малопольщы в ґміні Мушына попід Гором Яворином і Астрябском Гором До села доіхати можна од стороны Мушыны або Злоцкого астрыя бы бльокуваны на волоскым праві в <unk> році през єпискупа Пьотра Мишковского Хербу <unk>a<unk>erat<unk> привеляйом наданым Петрови Тіліщакови з Крениці Част осадників походила з теренів положеных по полудньовій стороні Карпат В <unk> році однотувує ся <unk> ґаздівок і <unk> мешканців На днешній ден село рахує <unk> мешканців а некотры зо старых лемківскых хыж стоят іщы до гнеска Што цікаве при дорозі до Злоцкого можна зауважыти тзв зявиско сухой ескаляциі ґазовой Зявиско певно цикале лем звіданя што то такє є тота ескаляция ґазова Ано є то зявиско коли тяжшы од повітря долотленок угля громадит ся передовшыткым в дни безвітрны в загублінях терену звыклі в місцях де натуральні выплыват вода В такых місцях гасне поломі свічкы лежат удушены малы звірятка ґризоні птахы чы плазы Стверджено навет паданя овец А здарало ся тіж же длотенок кугля находил устя в пивницях хыж Астрябику Циличу Бесідувало ся колиси же в такых місцях оддыхат пекло Завдякы стараням науковців з АҐА в місцях де находят ся тоты мофеты ци місця в котрых доходит до сухой ескаляциі ґазовой выбудувано по дестым і таблиці інформацийным Деревяна церков яка є в селі то церков під покровом Святого Лукы Тепер римокатолицкій костел під тым самым покровительом Споминано є уж в <unk> році Днешній будок Церкви молодшый походит з <unk> рока але до будовы выкорыстано материял з попередньой церкви В <unk> році почасти єй перебудувано Выдолжено притвир і пересунено вежу Церковє будовы зрубовой тридільной єдноналовой Стіны обыты сут ґонтом а дах над притвором і алтарьом каленицьовий В середині заховал ся бароково клясицистичный іконостас з iV столітя В іконостасі находит ся тіж рідко спотыкана ікона Ісуса Христа во Гробі Єден з урядів скорічнього іконостасу на котрым можна доглядати ся влияня бізантийского є тепер выкорыстуваный яко елемент парапету на церковным хорі На терен церкви провадит брама Дзвіниця з початку ХХ столітя Є такій ансамбль хыбаль барз добрі знаны серед лемківской молодежы котры грає фолькову музыку з Нутовска Реґе Рока ци музикы панк Єден з членів того ансамблю має лемківскы корені Є то Іван Лено з монастыриск а на єдній з плыт Ансамбль Тот Заграл свою версию Пісні Під одлачком Певні ся уж додумуєте же ходит о ансамбль Гайдамакы Але ци знали сте же за ним гайдамакы стали ся гайдамаками Скорше называли ся актус і під такым шыльдом выступували парунадцет років тому на ватрі Та послухайте як звучали колишні гайдамакы чылі актус Стріч лоподы Небысны Господы творий лісы Ідучы но полешыти цільоти Зоней жіны особ над Сойом <unk> А на закінчыня штоси доброго рыхтуйте картку а найліпше заложте собі зошыт бо в каждым одтинку будеме презентувати якысий пишний перепис Як ся вдаст то буде то перепис дакой лемківской стравы Початково на буку А ничыєм не могла выдумати тай зрыхтувала м для вас перепис на клясичного андрута Але вказало ся же і на буку а мож наісти по лемківскы а як адзимка Робит ся єй з хлібового кіста і сут то такы палята велькост напримір на лесника котрый робит ся в тот спосіб же бере ся кус кіста лолкує ся кус грубше як на пирогы колиси то ани нихто не лолкувал лем руками обляпкали прикляпкали і нашпаргет Упече ся го докладні так розклапкане паля кладе я просто на бляху на пецу а найчастійше Адзимку ся робило коли не мож наж было дочекати на хліб Была дзимка Была дуже скорша а так само добра На тім кінчыме першый одтинок радийовой енциклопедиі Лемковины А як бы дакому іщы было мало то додам же Аяк Акы Амроз Асафат Арсен Афтанас А фія і Антошка то лемківскы імена през молодых уж певно забиты длятого вартат іх одсвіжыти Тримайте ся і до наступного