A Я[К]...? #91 - 11 XII 2013 - Білцарева
Еп. 91

A Я[К]...? #91 - 11 XII 2013 - Білцарева

•

Опис епізоду

To archiwalny odcinek programu „A jak?“ nr 91, poświęcony wsi Bilcarewa i jej miejscu na Łemkowszczyźnie. Audycja omawia położenie miejscowości, jej historyczne wzmianki, związki z Grybowem oraz kilka informacji o dawnych prawach, parafii i życiu gospodarczym wsi.

A Я[К]…? #91 - 11 XII 2013 - Білцарева

Автоматычна транскрипция

Добры вечер при мікрофоні Наталия Малецка Маме середу годину <unk> вечер што означат же в радию Лем фм пришол час на проґрам А як Я так ся складат же нишній <unk> першый одтинок отверат його Шерию Старым звычайом припомну што найдете в архіві днешньой буквы яком є буква Б А сут то проґрамы про Бортне Барвінок Обі Баниці Болтянку Боґушу і Ришарда Бриковского Миколая Буряка і Димитря Бортниньского Запрашам до одсвіжыня архіву і до зыстаня зо мном на історичноґеоґрафічній прогульці по селі Більцарела През цілый проґрам буде товаришыла нам творчіст артисты котрый хоц фізичні не вродил ся і не выховал в Білцареві то превелику любов до той землі любов до того маленького кавальчыка Лемковины переказали му його родиче і родина якы выводили ся власні од тамале Днес товаришыте нам буде голос Петра Мурянкы Уж минулоє і літу зышол теплий Цуж не ходит радіст світу уж єй неє в нас Шковраночку милий мій Дає ся мі птаску тігі уж не чутний над пылями твій чудовий спів Іты три лят кона рікы жены жолтий луй сивым смутком німым кыріку туга дусу і <unk>o<unk>e Мыли ні Дає ся ді пташку уж не чутний ныт пулями твій цудовий спі осін цвопкыт за облоцку шыбы муцит тущ Чурба сіром стерньом кырача Дост мам того достраночку мили мі не одперта ґу і мрій Ай ся дісту красной весны вчую за стрій Шпо в радоцку Милий бій од памови ся дісту Красной весны вцую зас твій Село Більцарела находит ся в Малопольщы в ґміні Ґрибів новосандецкого повіту На убочах по західній стороні Білцаревы серед лісів своє джерело має потік Більцарела в його долині розтігат ся село а сам потік впадат наступні до рікы Біла На войсковій мапі з <unk> рока підписаны остали лем побільшы горбы близко Білцаревы такы як Пославне Явір Токарня Чершля Убіч Дзилярка і Кычера На полудни од Білцаревы мают своє місце Нова Вез Камяны Берест Поляны на схід од ньой Брунары Фльоринка Валка а кєруючы ся на пілніч найдеме польскы села Консльова Біла Лыжня ци місто Ґрибів На захід од Білцаревы маме інщы Королеву Руску Боґушу і Лабову Векшіст з выміненых лемківскых сусідів Білцаревы має уж своє місце в радию Енциклопедиі Лемковины радия Лем фм іщы раз заохочам до перезераня архіву Докладны початкы Білцаревы не сут знаным зозгляду на брак історичных записів але є інформация же в тісяч <unk> році Король Казімєш Великій надає місту ґрибів Лісы на горі Явір але під варунком жебы не утерпіло на тым село Більцарела якє ся гын находит Вынесок є простий Наступны змінкы про тото село то напримір вымініня в <unk> році Шолтыса в Більцаревы як лавника Высшого суду німецкого права в Новым Санчы В <unk> р выміняный є Роман Валяхус Кмет з Більцаревы Інче в <unk> році Миколай Пєньонжек з Вітковиц Краківскій Підкоморий посвідчат же корольова Зофя привернула до ґрибівской тануты в Боґушу і Білцареу понеже належали до ней оддавна забезпечыла тіж привілеі кметів в што входило право до выпасаня худобы і вытинаня дерев в лісах В <unk> році Александер Як зозвалят Миколайови і єронімови з Єжова выкупити з рук Якуба і Миколая з Бовови королівскы маєткы міста Ґрибів і села до него приналежны м ін Білцареву Такє само позволіня видал король Зыґмунд Старий в <unk> році В <unk> році Станіслав Пєньонжек з Івановиц гарендар і війт королівского маєтку ґрибів продає за <unk> фльоринів Іванови Трухановичови Шолтыство в королівскым селі Білцарева Маєток шолтыства то <unk> лан з обшырами пасіками і луками Кметы якы не мают овец платят <unk> грошы чыншу тоты што мают уці од каждой сеткы дают три ягнята і два сиры вшыткы натоміст платят по <unk> грошы в порі стіганя чыншів а як воєнного <unk> грошы Звыклый ґазда платит по <unk> грошы чыншу або як кметы дає ягнята од триманых овец Шолтис бере єдну шесту щышів што <unk> Ягня і <unk>нер Скар Має своі на села і вільный выпас худобы в лісах Шолтес є додатково звільненый з воєнного обовязку але на кажде вызваня мусит ся ставити в ґрибові Кмыты роблят на шолтиса по три дни на рік Суджены мают быти вшыткы подля волоского права Завдякы поборовым реєстрам потрафиме одтворити стан заґаздуваня лемківскых сел в часах Середвіча Прикликуваным тепер перезмены реєстром буде податковый реєстр краківского воєвідства з <unk> рока Біцарела втовды занимала обшыр <unk> і піл лана землі Єден ван был маєтку шолтыса загородників без ролі было двох комірників з худобом тіж двох і осібно было іщы <unk> ґаздівок Старий урвіш трьох сынів крой скырви Русинів предодвіря різблене за возве сам в порогах слистане духів оцит спомя гы словами ця тыве одозве Кєд нам брыкло матир нашы дни і вечеры уж заєдно лем зимны і пістны Час до світа ся брати і ти сенсой глядати Час і дохыж привести невісту А де моі соковы Ту в обыстю віцьовим одпелечат стерослы ужігы ту в хотари прадідным краютым нашым рідным вырусначу подобу носили Прото знати без мене же выбрати соліжены вымусите в поконі і роді жебы пак ся не незло в каждий кут повернесло жебы м не чул ся дома як злого діі Ты найстарший мій сыну перше пут в Лемковину Тутернина фуцкове та своя Не видино стурай але мій ся тат стає Землю найти ним лож зо спокою Середущий мій сину Ты сяпер вясівщыну Деторыса одала цикы чы Ід на спиш ци на шариш там сой найдеш то пары Смаглолицю руснацку завлацы Наймолодший мій сы ся выбех краіну нашу Юз Підкарпатску Чуду Де попірла синє небо підперли Там русинкы як ревіны Таґісіты близы Рано вчас з тому пішли то і своі глядати писаной куполудню скону соколиків молоды отця очы провели русавы Іде осіб смутавы Узі Слі задуява а урвішів як нема так нема старів сирка Циґын сталі далеко Не женійте цялийте знаємы такєт ден ся допали Ни оддалек одсален входит то хыж найменьший сыночы Веду няню невісту Украінку сірчысту Буде кому заперті вам очы Скоро ди на свитаню лем пробудил ся ня в двері туркат сы серед уж ти Як жыєте ді татку веду слецну словацку На Вас покій на сон вас рядустий Ден не минул як летит од заходу сын третій сын найстарший тот сын первородний няню Веду вам лязку цифрувану як блязкы проню в гробі вам буды як будны Старий урвіш трьох Сыдів кровіскы рви в Русині придублиця закличы ірити будям ізві пліти Іду сон ся женити на і не мы ци плыня зловиты Хоц єм старий звиднити піду сам ся циіти на і не мі не ся племя словы З часів серед віча є іщы запис потверджаючы присутніст в <unk> році православной церкви в селі Наступна інформация о односі церкви то така же в <unk> році єдну парохію творили Білцарева і Боґуша Подля переказів в Білцареві было <unk> церкви О першы іщы сперед <unk> рока писал в меджевоєнным часі Васин Мадзелян На горобисках на границі з Боґушом мала стояти церков з каменя в формі ротунды в цмырьо Леґенда голосит же зо взгляду на горішных селян запала ся під землю разом зо священником парохіянами на сам великій Другу церков в Лицареві вознесено на так званых чвертях а третю в місци де тепер є Клебания <unk> то церков яка стоіт в селі поднешній ден а пята то побудувана в <unk> році Православна церков Церков котра тепер стоіт в селі збудувана была в <unk> році Міцно перебудувана была в роках <unk> і <unk> В остатніх роках одновлену середину церкви консервувану поліхромі і елементы іконостасу По перебудовах церков стратила свій лемківскій характер і тепер припоминат барже латиньскій костел Є зрубовой конструкциі орієнтувана зо слуповом вежом Храм вірных олтар і притвор вкрыты сут єднакой высокости єднокаленицьовым дахом з банястыма гылмами над храмом вірных і алтарів По обох сторонах олтаря поміщены сут симметрычны різниці Част поліхромі в середині в роках <unk> розмалювал першый римокатолицкій парох лицаревый отец Адам Ґоншорик Част выпосажыня церкви головній іконы находит ся в округовым Музею в Новым Санчы Медже інчыма цінена ікона святого Миколая датувана на початок столітя Прицерковный обшыри окруженый є камінным мурком Покровительом церкви коли ужыткували єй Лемкы был святый Димітр По перенятю церкви перемокатоликів змінено покровителя на святого Станіслава єпископа В <unk> році жолніры кысарской арміі забрали стары дзвони з церкви на переробліня іх на арматы Дзвін якого звали Димитрьом подля переказів походил аж з <unk> рока Єдным з парохів Більцаревы был отец Теофіль Качмарчык Жыл він в роках <unk> Його долголітня послуга од <unk> р причынила ся в велькій мірі до перейстя селян на православну віру Отец Качмарчык знаний был на околицю зо свойой гордости бытя Лемком навет в урядах в Грибові не бесідувал по польскы хоц добрі знал лем по лемківскы Мусіл быти до того мудром особом бо польскы селяны сусідніх сел голосували на него як на кандидата до Рады Повіту Был узнаным соспільным діячом Зверта ся з ріжныма важныма справами як напримір прошыня о установліня податковых знижок для покривдженых ґаздів през сушу ци долгы дольчы і писал зас по лемківскы до ґазет Борол ся о пошану для лемківского языка По розпаді Австро Угор на Клебаниі побудуваній перез отця Качмарчыка долгы годины дискутувано о пришлости лемківской державы проклямуваной <unk> грудня <unk> р котрий президентом остал нехто інчий як сын отця Теофіля доктор Права Ярослав Качмарчык зві радві пісні співа рады тобі співас спомний тихну як дві череків Дві долекы свы в то обій Біль гой тыр кій твій ін цвіртот з аскыликів Прівы сільы сту час до векій ся мігы хоцты во геты з ге до го цы якытя ой Під проводом отця Качмарчыка ціле село ся зєднало і змобілізувало жебы спільныма силами выкупити од потомків колишнього властителя села німецкого банкєра Гоша його част сольского маєтку Більцаревяне выкупили єй за <unk> тисяч австрияцкых корон Перед отцьом Качмарчыком в Білцареві дуж пастижувал отец Пасєчыньскій Грекокатолицкых вірных было в тым часі і <unk> меро з Ґрыбова Парохія богата была на <unk> моргів Ордного поля <unk> моргів лук <unk> морі Паствиск і <unk> моргів ялицьового ліса З початком ХХ столітя статистика Амбіцаревы презентувала ся в тот спосіб Грекокатолицка парохія в Білцареві рахувала <unk> осіб До того доходило іщы <unk> вірных з Ґрибова і двоє зосторожынь В селі мешкало іщы <unk> платинників і єдна жыдівска родина вшыткых хыж было <unk> Інформация про школу появлят ся уж в другій половині ХХ столітя Найдеме єй в списі народных шкіл і Учытельскых лиц під управліньом Руской Перемыской Консисториі на <unk> рік Школа в Білцереві выміняна є серед неуправедненых парафіяльных шкіл На <unk> записаных діти до школы учащало аж <unk> Учытельом был дяк Симеон Трохановскій Його платня выносила <unk> австриятскых крицарів Вчено ся вечерами найчастійше зимовом пором бо в літі Як то на ґаздівці все была робота Выміняным тіж як початковым учытельом мал быти іщы Тома Оконьскій В <unk> році як подає шематизм школа в Біцареві была двоклясова вчено лем по лемківскы а діти было аж <unk> Платня для дняка выносила <unk> корон <unk> корці лівса і церковный дохід І світова війна перервала науку на шкільный будинок послужыл як шпиталь Науку континуувано од <unk> рішыла ся шкільна метрика з меджевойного часу для школы в Біцареві і першый запис в ній походит з <unk> рока Записы были проваджены двоязычні по польскы і по лемківскы В шкільным році <unk> науку проваджено аж на семох позьомах Сумаричні школярів од першой до семой клясы было <unk> І світова війна зас застопувала науку і вельо діти не ходило уж товды до школы Більцарела была істинном кужньом талянтів і земля выдала вельох неоціненых для Лемків люди медже інчыма маестрів Пера Нестора Репелу выселеного до Донбасы Володиміра Возняка Семана Мадзеляна Івана Горощака то достатні свою любов до рідной земли записал в епопеі на <unk> тисячы стрічок заняло то <unk> вышытів Великій діячі патріота Методи Трохановскій Автор лемківского букваря тіж выводил ся з Біцаревы подібні як отец Димітр Хыляк парох ізб юбіличной ци Семан Трохановскій посел до галицкого сойню во Львови або Григорий Трохановскій професор реальной школы в Росиі В Білцареві вродил ся тіж найбільшый лемківскій композитор Ярослав Трохановскій основатель найважнійшого в повыселенчій істориі Лемків лемківского ансамблю Лемковина якій тримал нашу достоменніст в тых новых реалиях Його брат Петро Трохановскій котрого споминала м уж на початку проґраму Наш учытель Вродил ся уж на заході де выгнано в тракті акциі сла його родину але як сам бесідує выдуманий остал в рідній улюбленій Більцареві мамі на іх стишках Іду по своіх стежках по своіх стежках был су хоцмят ни Я дале рысну Хоц мілж жывых негє Хоц мі ту добрі вбул гы Заєдно гыдам вы домів дорогы Од Перелізка зыйду путиком на воє І буду все ге ге бе ге завітні з Стискы дітинства могу стискы моют не заруси гу а так были ты Ґаліцийска еміґрация з перелому <unk> і столітя діткнула І Білцереву в <unk> році на <unk> мешканців праві єдна <unk> села выеміґрувала за хлібом найчастійше <unk> еміґрация до Америкы Іщы перед І світовом війном діяла в Біцареві чытаня імени Качковского В <unk> році рахувала <unk>ро записаных до ней членів Почта суд уряд і телеґрафічна стация містили ся в оддаленым од <unk> кілометрів в Ґрибовы а почта была в поблизкій Фльоринці В <unk> році на обшыри Білцеревы розограла ся кырвала бітва єй слідом є війсковицмонтір на котрым похованых є <unk> жолнєрів з росийской і австро угорской арміі Меджевні завязано Кооперативу Лемківскій Труд яка підлігала під кооператив Союз во Варшаві Перепроваджено тіж товды в Буцареві комасацию ґрунтів В <unk> році дошло в Біцареві до значучой подіі Грекокатолицкой вірны перешли на православія В тым часі вельох лемківскых сел змінило тоту віру Перша по штырьох столітях православна Літурґа в Ґіцареві одбыла ся на свято Покровы Богослужыня одправлено на цмонтері потім перез близко два рокы служено в хыжы Петра Трохановского Ґрунт під будову в селі новой православной церкви офірувал Нестор Пыливка Єдным з активнійшых діячых одходил до православія в Міцареві был Василь Дідович В будову церкви заанґажувало ся ціле село дерево на церков походило з громадскых або приватных лісів а част материял закуплену за спільны грошы Головным майстром был Василь Кузенчак зробил тіж іконостас і Миколай Куземчак Помагали Ваню Волиньщак Теофіль Костельник і Андрий Валіґура Будову храму закінчено по двох роках в <unk> році Дах овінчала єдна баня Старостом выбрано Нестора Поливку а од <unk> рока герица Федорчака Церковниками были Александер Хыляк і Ярослав Тизенчак дяком Штефан Олешнович а по його смерти Ваню Кузяк Дуж бастерювал в Біцареві прави од самого початку отец Тарановскій В <unk> році основал ґін в сусідній Фльоринці церковне братство св Володиміра Великого Збільцаревы його членами были Володимір Гербут Андрий Трохановскій Василь Кузенчак Димітр Трохановскій Гриц Федорчак Теодор Воленщак Ярослав Рейда Орест Кузенчак Нистор Полевка Теофіль Костельник і Адам Горощак В <unk> році православна церков в Білцареві рахувала <unk> осіб В тым самым році коли Лемковину медже інчыма і Білцареву візитувал владыка Шымон грекокатолицкы єрарховы утворили в Білцареві жіночый монастыр Діти Мариі В <unk> році більшіст мешканців Білцаревы разом з оцьом Торановскым выселено на Украіну Селяне забрали зусовым частку выпосаджыня церкви тых што остали парудесят родин в <unk> році выгнано на західній землі Польщы в околиці Шпротавы і Любіна Хоц по десятьох роках од акциі Бісла польска держава позволила Лемкам вертати до себе Новосандецкій староста заборонил Лемкам і Циґанам вертати до його повіту Білцареву заселену польскыма осадниками уж ся мі ныснит ріннот поту і гусиноні ґєвдо уж ся мінеснят ту голі высокы Над хызом мойом зірутливы уж ся мін гыснят камінны урйска і гірскы злены уж ся мі не снят далеты і близкы карпатскы замряны ноты уж ся мі несыфырди задыра до хмары высоку вершы гыну І смутно як отец засгыну позера Самном а шту в Украі іду уж ся мі не снит Щестливу Водину рідний край што змі давы богу бозы уж ся мі не слит моє Лемковины успати уж прогоню не можу уж ся мі незлит моя Лемкові успати уж продю По выселінях грекокатолицку церков в Білцареві перезначено на римокатолицкій костел а православный храм Лешено незабезпечены наражены на знищыня Церков тоту розобрано в пятых роках Приіхала міліция з Нового Санча приіхали Лозы і розобрали єй Ґонты подарували мешканцям арешту позберали Як єм был на стрічы в Кружльові то єм виділ як дерево лежало під стіном Так розобраня церкви споминат єден з наочных свідків долголітній шолтыс села Недалеко од місця по православній церкви видочный є іщы православный цмонтір з великым крестом посередині Перед війном в Білцареві мешкало <unk> родин назвиска Більтаревя нищы з ХХ столітя то Кліщ Юрашчак Федорчак Трохановскій Пеляк Татушко Солик Рейда Попович Галькович Пльонця Габура Авлещак Леняк Кудлик Волиньщак Кузьняк Даляк Кузинчак Ізубрецкій Днес в Більцареві Не ани єдного Лемка Встаят на товіст два кресты поставлены остатніма роками стараньом колишніх Бойцаревен або іх потомків як свідоцтво памяти о істориі того села його мешканців істориі Лемків і Лемковины Доднес то уж вшытко дякую Вам за увагу і запрашам о тыжден проґрам А як радию Лем фм попровадила як це Наталия Малецка Милого і спокійного вечера на конец іщы раз послухайме великого хоц фізичні дрібной простуры нашого сучасного учытеля неоціненого лемківского діяча Петра Трановского Вшыткы презентуваны кальчыкы походят з платны Пісня і піванкы Петра Мурянкы перша Дякую раз іщы Сон приходит перед пурі спи уж засний Тілько стежы Тілько того вшыткы перево Тілько стежы тілько дорі вшыткы перту цілый світ уж одпутива Дрімлех Марка Небо спит Сонце спидут і мі ся тот ціва Небо спийду сонце спит ку і місяк зі Спит драгоцінности мыя як і ты богатий вшытко твого є днеска твого гі звізды як дукы Вшытко то днеска твой звізды як дукы Двигне лицька зараны рану сонечку куханы Молодійскій Ізлатійскій Повідыны Молодіньскій і Златійскій виды сты Лезы бы На стрічу сунницку Треба спат міцно спат аленькі цловыцку Треба спати міцно спати пслувы Бідны люды Не знают коли тут іх высы ідны люды перед порогом зберают застарані Бідны люнды звідуют ся по што бідны люде Не звідуют ся по што бідны люды подім Єд єй люты Не знаю квітно ци ввіє ся Єд єй людєд другє смєраю зо люди по ци Бяті людя Не питаю гылі люди у другым