А Я[К]...? #2 - 22 II 2012 - Бортне
Еп. 02

А Я[К]...? #2 - 22 II 2012 - Бортне

•

Опис епізоду

Odcinek z cyklu o łemkowskich wsiach poświęcono Bortnemu, miejscowości w dolinie Bortnianki w gminie Sękowa, w powiecie gorlickim. Prowadząca przedstawia zarys historii wsi, jej dawnych właścicieli, wydarzeń wojennych i lokalnego kamieniarstwa oraz wspomina o miejscowej kronice i stacji meteorologicznej.

А Я[К]…? #2 - 22 II 2012 - Бортне

Автоматычна транскрипция

Добру вечер Перед мікрофоном Наталия Малецка Вытам лас тепло уж другій раз на антені радия лем фм в проґрамі А як Кєд бы дахто переґапил перший одтинок то припомнул што ту ся буде діяло Каждого тыжня будеме одбывати прогульку по селах і особливостях Лемковины і познавати єй од а до я а юж маме за собом а гнеска на тапету береме букву Б і одразу переносиме ся до села котре находит ся в Малопольщы в повіті ґорлицкым в ґміні Санкова Велькє Якій от сам лятя талі ра Диана Маґа Марків Доляра А Ґареґійон то Сара а Диана Маґа Марків Доляра а Лойротява ҐареґіаIА Сара Диана Маґамафіоляра арґаретіара а Диана Маґамафіра та і Радя А селом тым є село Бортне Положеный в долині потока Бортнянка і має близко <unk> кілометрів долгости По обох сторонах од пілночы і од полудня оточены його рамы медже інчыма Марешком Маґуричом Мадекым ци Маґуричом Малым Подля місцевых переказів село заложыли каміняры з сусідньой Ясюнкы котры приходили в то місце по камі до каміньовому на Горі Маґурич Перша взмінка походит з <unk> рока з реєстру податкового в котрым вымінено неякого рица бортниньского З села Бортне котре належало до парафіі Ропиця Підлігало під староство Бєцкє і было селом Королівскым В <unk> році Село отримало документ локацийний подібно підписаний през самого Іана Казімєжа Єднак в <unk> році папір тот загынул По першым розбірі Польщы село належало до старости бідского Вільгельма Сєміньского потім до його сына Станіслава наступні перешло в рукы Адама Левідского яко віно його жены Мариі Сєміньской Левіцкій парунадцет років пізнійше продал село Авґустови Штенґетови З кінцьом ХХ стело рахувало аж <unk> люди а <unk> нумеры Літом <unk> рока в селі запанувала епідемія холеры котра забрала в пересязі <unk> місяця аж <unk> люди Заложено для них специяльний цмонтір котрый находит ся <unk> метрів по низше церкви по другій стороні головного потока а єдином памятком по ним є Крест Фундациі Теофіля Пелеша з <unk> рока В тым році тіж в Бортнім почала істнувати метеоролоґічна стация обсервацийна Проваджено початково при споваженого в селі вчытеля пана Івана Богадчыка котрого наступцьом остал Миколай Горбаль Поза проводжыньом записків метеоролоґічных обыдвоє провадили тіж хроніку села котра істнує до гнеска Початком першой війны світовой в серпни і вересни <unk> р в селі заарештувано <unk> осіб втім найважнійшых ґаздів його мостя і вчытеля Австриякы вывезли іх до обозу концентрацийного в Талергофі під претекстом сприяня ідеі Великорускій і симпатизуваня до Русиі Векшости з них удало ся вернути до Бертного під конец війны На переломі <unk> і <unk> рока село находило ся в русийскых руках стацийонувал гын великій одділ війска Были то м інчыма доньскы козакы і Татары Підчас ґорлицкой офенсывы в <unk> р на терені села барз тяжко воювано В <unk> році Австриякы заложыли цмонтір війсковий де поховану страченых Разом з тофаючыма ся війсками русиньскыма выіхала велика част Бортнянів Обавляли ся они неприємности зо стороны мадярскых дівів котры в сусідніх селах допущали ся до паліня ґаздівок і розбоів Бортне свынуло з каміняркы З того місця походило дуже нарядів ґаздівскых як колеса муньскы ци камень до млинця але передовшыткым каплечкы і кресты нагробны Камінярком занимала ся більша част села Камінь выберано з пісковых зложів на горі Тлепяк Маґурич ци Корнуты Найліпшый камінь бо найтвердший так званы силый камінь стігано головні з Маґурича Выдобитый камінь вымагал іщы порядного обробіня за ним отримувал кінцевый кшталт Прикладово камінь дожарен обрабляло ся около два дни а уж выконаня креста займувало на вид місяц В звязку з тым жебы добитя каміня і його потім обробіня не было роботом для єдного хлопа закладано спілкы Перед війном были три спілкы котры вырабляли жарна і єдна од крестів З выробами Іхано до Ґрибова Ґорлиц Тарнова Нового Санча нового Тарґу адже і до Закопаного Бортняньскы выробы продавано і по полудньовій стороні Карпат Найбарже популярном спілком камінярском бортного котра вырабляла кресты і капличкы а діяла на переломі ХІХ столітя Была спілка Василя Ґрацоня уважаного за найліпшого каміняря в селі Матея Циркота і Івана Дудканича Іх выробы можна споткати не лем в Бортнім Ани єден крест ци капличка стоіт іщы завдякы медже інчыма Стоваришыня Маґурич котре од понад двадцетьох років займує ся ратуваньом переднищыньом придорожных крестів капличок ци цілых цмонтерів головні на терені Лемковины і Бойківщыны октембра вечера Сандер на Устаны Ґіран о меду Карайоня Еціранде варі канрасірай кон Василь Ґрацонь найліпшый каміняр з Бортного выпрацувал свій вынятковий камінярскій стиль Найбарже характеристична для його выробів є різба Ісуса Христа на крестах Голова Ісуса Христа є перехылена направо Ісус Христос має просты волося до рамин рівно плетену корону тернисту котра барже припоминат дуаркоч котрый зліват ся з лінийом вервы опущены повікы зазначены двома луками опадаючы уста зарысланы єдном креском котра рівночасно підкрислят контурбаюсів підкрислену анатомію груди пласкы бріг лавкуваты ногы з легко зарысуваныма колінами і стопы заложены єдна на другу тіж узкє пересоніюм уропуване в три альбо <unk> реґулярны фалды заплены на правым боці В Меджевійню в селі были дві корчмы проваджены през євреів єдна Хаіма друга Абрама і на кажду припадало по піл села але была тіж <unk> корчма котру провадили Лемкы Село Малок Громадскій Ліс были дві спілкы і школа шістклясова девчено і по польскы і по лемківскы была тіж в селі чытеня Імана Качковского а в роках <unk> были дві олеярні млин і Вітрак В <unk> році розпочала ся пробалянда заохачаюча до еміґрациі до Росиі Специяльна комісия урядувала в Ґорлицях і на внескы од половины села лем дві достали позволіня на выізд Дуже осіб выіхало на роботы до Німец част з них добровільні В часі окупациі до села зазерали ріжны одділы збройны част подавала ся за партизантку част в оціні мешканців была звыклыма бендами Одділы УПА барз рідко ся появляли В <unk> році фронт оминул Бортне Але літом <unk> р зачала ся аґітация Заохочано до выіздів на терен совітской Украіны В сумі выіхало около <unk> процент родин В <unk> році тых што ся лишыли переселено на землі Західні Влігницкє Дозимной Воды і Дісця През <unk> рокы парогом в Бортнім был отец Володимір Хыляк лемківскій писатель вродженый в верхом Лювеликій Автор околох Книжок котры описуют жытя на Лемковині красоту природы карпатской Його найбарже знаный псевдонім літератскій то єронім анонім Жыл в роках <unk> <unk> З Бортного походил натоміст грекокатолицкій бискуп Перемискій Фомаполяньскій котрый вродил ся в <unk> році і тіж Юлиян Пелеш вродженый в <unk> році котры яко заступця і гуменом монастыря святой Варвары в Відни был перез якысий час корепетитором самого австрияцкого наступця трону арцикнязя Рудольфа Ознаннім композиторі Бортняньскым мали сме уж оказию чути в єднім з проґрамів Духовна Музика та певні уж ште специялистами в тематі тогославного композитора З Бортного походит тіж професор Андрий Феленчак котрый актуальні працує на університеті Рольничым в Кракові Што цікавого можна найти в селі Напевно буде то деревяна церков під покровом святого Космы святого Дамяна з <unk> р Будинок церкви є з Любовы а в середині найдеме іконостас котрый походит з розобраной церкви з Гомщыны а котрый подарувал його мос Ваніґа єден з количных пробощів буртняньской церкви В середині є тіж кришталевый жырандоль паук перенесеный з церкви грекокатолицкой Стараньом теперішнього йогомостя одця цідило церков перешла в остатніх роках ґрунтовный ремонт На терені церковным находит ся тіж фиґура Матери Божой фундувана в <unk> році При дорозі на Бодакы по правій стороні найти можна крест поставлений кучести осіб котры померли в Талергофі Напис голосит жертвам Талергофа і борцям за руску ідею благодарны є Буртняны <unk> листопад <unk> рік Кустьок дале по східній стороні дорогы стоіт друга церков колишня церков грекокатолицка під тыма самыма покровителями што церков православна В роках <unk> была ремонтувана а од років сімдесятых была фільйом Музеюм Реґіонального в Бєчу наступні зас Сондецкого Парку Етноґрафічного а тепер належыт до Музею Дворы Карвациянів і Ґладышів Церков є орієнтувана типу лемківского збудувана з деревяных пілокругляків тридільна з вежом о конструкциі слупово рамові закінчена ізбицьом В середині є іконостат бароковий з ХХ столітя з ікономи намістныма правдоподібні з ХХ столітя Част ікон і выпосажыня церкви перенесено до бортного з околичных неістнуючых церкви Недалеко церкви є цмонтір заложеный в <unk> році При вході на памятку заложыня цмонтеря находит ся высокій Крест Громадскій Дак <unk> метрів на пілнічны схід од церкви грекокатолицкой є цмонтір війсковий з Ійны світовой запроєктуваный през Ханса Майра А <unk> метрів понизше церкви по другій стороні потока находит ся місце по цмонтері Холеричным заложеным в <unk> році Єдине што ся лишыло то крест Фундациі Теофіля ПШ з <unk> рока Для одпочынку послухаме Фольковой капелі зо Львова Бурдон Істнуют од <unk> р а специялізуют ся передовшыткым в людовій музиці Карпат але джерела іх інспірациі розтігают ся на просторі праві цілой Европы од Скандинавіі по Балканы Тыжден тому чули сме лемківску пісню АТА в іх аранжациі а тепер послухаме пісні Ружа Минулого літа ансамбль Бурдон можна было чути нажыво на театральных спотканях в Новиці на імпрезі о назви Інновіца Є то фестіваль театральный орґанізуваны од парох років на котры зізджают ся до маленькой Новиці театры з Польщы Украіны і не лем З Новиці можна навидно піше перейти ся до Баниці села локуваного під конец <unk> столітя на Праві Волоскым од заложыня до <unk> рока было селом Королівскым котре входило в склад Староства Біцкого По першым розбірі Польскы село влошло в склад Камеры австрияцкой Підлігало під скарб панства Австрияцкого одкале на дорозі ліцитациі село выкупил Вільхельм Сімєньскій остатній староста Політубєцкого В половині ХХ столітя З причын родинных коліґаций баниця перешла яко власти родины левіцкых В кінци тридцетых років значні пізнійше ниж в сусідніх селах два третє селян перешло на віру православну і втовды побудувано першу в селі Церков Была то мала часовня дводільна о зрубовій конструкциі посвячено єй <unk> липця <unk> рока Консекрувал єй ксьондз Антон Криницкій зо Святковой в товаристві ксєндза Юсифа Тріскы Зловілся гости і поломників з околичных сел <unk> років по посвячыню церков а тым самым і село одвиділ бискуп Шымон котрый візитувал в тым часі Лемковину В роцім в селі было <unk> ґаздівок а<unk> селянів В <unk> році Німці в Одветі за акцию партизантів розстріляли вшыткых мешканців баниці котры вродили ся в <unk> році Коли по выселінях в селі не было уж никого церков позбавлена опікы безчыщена і обробляна помале нищіла і вкінци в <unk> році завалила ся По старім цмонтері заложеным повысше церкви заховали ся лем два нагоробкы В Баниці подібні як по інчых селах найдеме тіж війсковый цмонтір з Ійны світовой де поховано <unk> Австрияків і <unk> Росиянів При дорозі през село найдеме тіж желівный крест осаджены на пісковцовым цоколі зроблены в Бортнім а выставлены в <unk> році При дорозі можна тіж звычыти помник льотників поставлену на памятку катастрофы Халіфакса а не як вседумано американьского лібератора Бритийскій самольот Галіфакс з польском залогом в <unk> році розбил ся в районі Баниці і Крилы Найдено навет три таблиці знаміновы з даныма самольоту котры свідчат о тым же розбыл ся там власні Галіфакс На буку д мож навымінити тіж дві лемківскы ґазеты єдна уж не істнує зас друга выдавана є што два місяці Мола є о Бескіді і бесіді Бескід была то ґазета выдавана што два тыжні найперше в Головіі В роках <unk> а потім в Перемышли в роках <unk> Початково част дописів писана была по лемківскы част по украіньскы але по <unk> році коли назву змінено на украіньскій Бескід ужывано лем языка украіньского Головном цілью ґазеты была пропаґанда противко русофільской орієнтациі Коли ходит о бесіду двомісячник то є він выдаваный в Криниці і Лігниці для Лемків в Польщы през Стоваришыня Лемків Редактором начельным Єван Петро Трохановскій В Бесіді найдеме дописы про історию Лемків культуру жытя політичне ци біжучы выдаріня Находит ся в ній тіж додаток для діти лемківска ластівочка А кєд бы сте мали іщы охоту дашто почытати то варта одсягнути по позициі авторства Ришарда Дриковского історика штукы і специялисты в закресі деревяной архітектуры церковной в Польщы на Словациі і Закарпатской Руси В його книжках напевно найдеме дашто о церкви в Барвінку до котрого власні ся переносиме Барвінок то село котре найдеме на Підкарпатю в повіті кросніньскым в ґміні Дукля Перша записка о селі походит <unk> рока Докладна дата заложыня села не є знана В столітю В селі была руска парафія а властительом был Октавіян Ґучці котрый выводил ся з італийской родины купців Потім властителями села была родина мациньскых котрых добра розпостеряли ся на сусідню Тыляву і Зындранову Перед Першом війном світовом баруйнок належал до братів Тонет бесідувало ся же належал до тонетів основателів свинной віденьской фабрыкы меблі Нич дивного же збудували в селі Тартак Єден з братів был запаленым полювачом так як і його жена Але як то не лем пристало была кус выгіднійша бесідувало ся же засідала на амбоні і стріляла до звірят котры єй нагнано підніс В лісі уряджено тіж звірник і така назва ліса лишыла ся серед пізнійшых мешканців села Был в селі тіж Двір Фольварк Провадила до нього алея котра догнеска заховала свій двірскій характер Будинок был муруваний і крытый ґонтом єднак спалил ся під час ІІ войны Світовой але обок нього находила ся тіж Цегельня В окресі Меджевіня істнувала в селі Стражниця стражы граничной і перейстя граничне з Комором Цельном Села не оминули переселіня Дуже мешканців згынуло тіж на скуток валк фронтовых Іх гробы можеме найти на цмонтері на протілку котрого стояла церков під покровом Народжыня Богородиці збудувана в роках <unk> на місци старшой спаленой в <unk> році По церкви неє сліду Коло цмонтеря на схід одходит дорога котра провадит просто до музеу в Зындрановій На горбку медже Барвінком а Зындрановом находит ся війсковий цмонтір на котрым поховано около сеткы війска совітского і чехословацкого котре полегло в бітві Дукєльскій Ідучы з Барвінка синім граничным шляком в кєрунку західнім колишньом двірском алейом на розстаю доріг є маленька капличка з Матером Божом котру уфундувал Ян Леґа Стилялы Останеме іщы в барвінковых кліматах але тепер буде барже музычні нас а не нас поміп Чули сме людовый ансамбль З Камьонкы на Словациі Барвінок Заложений в <unk> році творила го товды лем Музка Ґрупа співача З часом зеспіл розроснул ся і взбогатил о ґрупу танцювальну і інструментальну В своім найліпшым часі барвінок рахувал членів Тыжден тому познали сме уж Адзимку неска призриме ся бобалькам Бобалькы то такы малы клюсочкы але не так малы як Булыхы ци Божа Коровця Бобалькы робит ся з пергового кіста Катулят ся в руках кус кіста жебы вышли такы шнурочкы найчастійше бабалькы іло ся на святый вечер Як уж зробиме бабалькы то найліпше буде іх омастити домовым маслом Пропоную выбрати ся до бабы і діда на піт і поглядати ци є там іщы даґле Боденка Як найдеме боденку кус сметаный кус часу то маме масло як траляда А на букубе то буде іщы бриндзя до котрой масло буде як найбарже потрібне Бриндю робит ся в тот спосіб же білый сыр посолений Убиват ся в камянику такым высшым камянным горци і на верха заліват ся розтопленым маслом Того масла треба дости гідні так жебы до сира не доходило повітря Так зрыхтуваный сыр лишало ся до зимы коли молока уж так дуже не было а бриндзя Была добра і до хліба до перогів до комперів Як хто лем мал охоту На закінчыня ґнешнього проґраму послухаме Бітовой і Вы з Чех Є то аванґардова гушлярка співачка і композиторка Єй музика є получыньом рока і музикы людовой Єй голос змінят ся од традицийного співу до крику ци но едьойчаня Але тепер запрезентую вам спокійну версию пісні котру знаме яко летіли гусонькы по чешскы Ей є до нас є до нас лемкы новы Ей кєд єбо чакай до собо ти чакай до собо тира Ейке ся за селомєд ся за селом Йой несканє з соботля тай Ей яцалюнє для мого доступня де музо царено праца Ей так вім працова аж сомна праса Дякую тримайте ся