A Я[К]...? #79 - 18 IX 2013 - Черемха, чарівникы, чарівниці...
Еп. 79

A Я[К]...? #79 - 18 IX 2013 - Черемха, чарівникы, чарівниці...

•

Опис епізоду

Істория села Черемха кус про чарівників і чарівниці…

Автоматычна транскрипция

Витам вшыткых проґрам А як <unk> сері одтинок зачынаме Днес в нашых штотыжньовых прогульках по Лемковині єдной буквы затримаме ся при букві Ч В першій части проґраму познате поскора історию Села штого звати Черемга а што в другій того не здраджу будте з проґрамом до кінця Кєд не чуєте і кєд не слухате то значыт же цікавит Вас лемківска істория а єй знаєміст то думам же для каждого хто уважат ся Лемком річ основна Зато тішу ся же суд серед слухачів радя ЛЕМ фм і такы особы Видам вас сердечні і запрашам чуйте ся як в себе Наталия Малецка Чоти не пришол як ді серці шол На те стежкы ліпского Цимо чы стежкы ліпского Моти і стишку Ясного скый быйша сестро Борайте з росы свідальце сходы Найведша сестрой основ свідайце схо старшы сестры Сіґельци знайшли гоня слай братіку до дівчынок што тей не брате же то што тебе джере величыйкы схочу Перескі мода бы тін кого за того як го байде барда моля ді сы кого тов войда бенковы За того лях вочу Чом ти не пришол Чом ти не пришол чым ти приш Чремга єм а Властиві было селом саноцкого повіту якє находило ся во брубі повітового суду в Рыманові а почту одберало в Яслисках Было не зато же змінили ся границі повітів ци обшыр діяня судів і почты Хоц то ся фактичні змінило лем зато же село уж не жыє своім нормальным жытьом і може єдині жыти в нашій памяти Черемха находит ся при самій границі днес словацкій колеси угорскій і входит в ню як бы клином Зато гора найбарже высунена на полудне при самій границі якой верх є триянґуляцийным щытом а высокости <unk> метрів над рівньом моря вознесеным зове ся Клин Село розлюкуване было по обох сторонах потока Бескід якій выплыват з горбу о тій самій назві і лежыт на самій границі Доокола долины потока Бескід докола Черемхы густо пороснене лісами находит ся пасма верхів серед котрых названо токарню то по західній стороні од Черемхы іщы повысшыли полця а пониже є Середній Верх Кєпкы Ялова Кычера Пстриньска Яворины Попадина споминаны уж Бескід і Клин на полудни а по східній стороні другій Бескід Смерекы на камени фрісткій верх камінь грабкы і вельо вельо інчых Трактом од Яслиск перез Липовец трафити можна было до Черемхы а потім іщы дале заграничным перейстьом на Бескіді на Чертыжне Габуру і Медзіляборці Ниякого получыня кєд ходит о дорогу не было з Зындрановом по західній стороні але можеме быти певны жеремшаны гын ходили выстарчыло претіж перейти през середній верх і уж ся было в долині рікы Панны то значыт долині Зындрановой Найближе без двох здань было з Черемхы на пілніч до Липовця а на полудне до Чертіжного а сусідство куз дальше то іщы Яслиска Посада Яслиска Воля Нижня Воля Выжня Мощанец Суровиця і Поляны Суровичны Черемха льоквана была в <unk> році на підставі привілею выставленого през перемского бискупа Анджея Кшыцкого Єй осадцями были Ігнат Хлапец і Михал Зубрин Даліовой Локлано Черемху як вшыткы села в тым часі на волоскым праві Село входило в склад яслиского ключа маєтку перемицкых пискупів і было основане початково як передолжыня одночасно локуваного сусіднього лепавця одталем первотні Черемга окрисляна была як липовец Черемха Самослово Чермха то назва дерева была ко отыси были выклачы отысині Золяєш лів золувати Ло золаєш мі взлувити лю Сом не знают погим зною погиною чужы краю погенуй є в чужім краю Хто не буде роти вылерут мі чужы люди вылерут мі чужы же мамкоды серци лыж Од самого початку черемха повязана была з Липовцьом і зато николи не становила одрубной парохіі лем підлігала під тоту липовци В <unk> році появили ся гын барскы конфедераты Заложыли варовный обіс в котрым перетрвали аж до <unk> рока Одтале під доводжыньом Юзефа юнджыньского одділы конфедератів ходили аж під Перемышль Запискы якы найдеме з того часу не вказуют конфедератів добри ани хоц кус призвутым світлі Командор так писал о своіх жовнірах до Казімєжа Пулаского В часі мого будуваня вчера в Поли великы ґвалты в селі і корчмі почынили Жыда били горілку задармо выпили а што більше скрині одбияли грошы брали Конфедераты пішли одтале до Барвінка жебы там получыти ся з одділами формуючыма ся по словацкій стороні На початку І Світовой війны під час одвороту австриятскых війск в <unk> р більша част забудовы в Черемсі остала спалена Зо спомин Черемшанкы чытаме В тым часі през село днями і ночами од угорской стороны ішло війском Люде мали в тым часі іщы вшытко на поли але жолніры ішли як шаранча Нищыли вшытко по дорозі Найгірше было зо льном котре чекал жебы го зобрати Війско як перешло доця го знищыло Подібні было з капустом котру розрывали баґнетами і выідали кочаны зо середины Памятам як переходы водитів Румунів Повіли лем жебы сме дали ім хліба бы уж од трьох днив не єли і хоц самы не мали сме го за дуже то ся з нима поділили сме Найгіршы были угры цілый час страшыли нас москалями Потім аквіско спалило ижню част Черемхы люде якы там мешкали мусіли перенести ся до нижньой части села а некотры навет попереносили ся до сусідніх сел Липовця Дальовой Шкляр Коли в маю <unk> р Росияне высофували ся на схід Част Черемшан в обаві перед Австрияками лишыла своє село і пішла разом з царском армійом По перейстю фронту село было барз знищене і перез першы рокы по війні Селяны з вельком бідом і в великій біді одбудували своі ґаздівкы Як настала польска держава на угорскій перехыбі установлено посторінок граничной стражы Слідом інчых приграничных сел Та і вчеремсі были такы котры жебы даяк зарадити о крапечній біді нашли си додатковый спосіб на зарабляня грошы шмуґлювали выбраны продукты перез границю На Словацию переносили головні сіль а одтамале приносили як же потрібне зероно Зерано вартало каждой ціны Навет высокых мандатів і кар стражникы скрупулятні вывязували ся зо свойой роботы По установліню границів появил ся іщы єден проблем тіж часто стрічаны в інчых надграничных лемківскых селах отже вказало ся же некотры ґаздове част свойой землі мают тіж за словацком границьом Селяне мусіли аж вырабляти собі старострі пашпорты і з пашпортом што рано гнати худобу на своє поле за границьом Жебы ограничыти пробы шмуґлюваня стражникы старанні за каждым разом перераховували каждому цілу худобу Сани екузуркы ныскы гей дармаслитай ми домой ці збарат жде сме е мадуґлями другы най буду рыґали ге гей кобусі сіплінде амы мадоґлякы ан драґані ґурґа ге гай Заєм хоца думыяра Семе ци думара гей выдам по ся сары мыаты сары та мым друзаны ведут тым віцы Сєґу мым друзым В <unk> р рахувала <unk> мешканців натоміст в <unk> році <unk> хыж і <unk> селян А уж в <unk> році черемха рахувала <unk> Лемків і в сумі <unk> Поляків і Жыдів Зараз повіні превшыткы Лемків выіхали на радяньску Украіну Не мали забрати інчого выбору бо Іх село было барз знищене а а аґітация Барз скутечна На землях села ґаздувал ПРиповци ПРумачыню Державне Рідниче Господарство Одколи ПРемлі чыремхы сут неужыткуваны В часі ІІ Світовой войны в селі діяла німецка Стражниця В грудни <unk> рока одділ АК арміі крайовой під доводжыньом підпоручника Юзефа Чухры Орского перепровадил атак на ню і здобыл раптом пару штук броні отец Антоний Криницкій о Миколай Волошынович отец Євген Кульчыцкій то лем некотры з парохів якы з Липовця приходили одправляти черем шаном богослужыня в церкви Покровы Пресвятой Богородиці Церков тоту церков тоту выбудувано в черемсі в <unk> році Была то деревяна орієнтувана церков вызнесена на пляні креста о барз короткых раменах од заходу была слупова влежат дзвіниця Середина іконостазі выпосаджыня было типове без артистичной вартости Увагу звернено на дві церковны книгы єдна з <unk> а друга з ХХ столітя Перед обома вінамен была тіж в черемсі Школа з єдным учытельом Дві чытельні імени Качковского і Просвіта были в сусіднім Леповци Шпіхліря і склепу не было В поколишнім селі остало уж невельо його забудова зачынала ся дакє <unk> кілометра повыже місця в котрым одходит лісова дорога яка провадит гору долины в якій джерело своє находит ріка Белча По обох сторонах дорогы што тягне ся ку границі можна досмотрити ся слідів колишнього села На вознесіню в купі дерев по східній стороні дорогы стоіт крест якій значыт місце по колишній деревяні грекокатолицкій церкви Церков тота остала розобрана зараз по выселінях На церкви ску видочны сут іщы зарез камінного мурка якій окружал церков підмурівка церкви і решткы підлогы По другій стороні дорогы остали ся іщы тіж медже высокыма деревами фраґменты цмонтеря Три нагробкы одремонтувано і на ново поставлено стараньом неформальной ґрупы камінярів Маґурич Є тіж новый гріб Єдна з колишніх селянок яка вмерла в штатах хтіла быти похована в рідным селі і так тіж ся стало Ближе границі є місце зване Касарньом місце де стоял будинок німецкой приграничной стражы з часів окупациі Перед війном был тіж в тым рейоні постерунок польской граничной стражы Характеристичным елементом краєвиду околиці сут камінны придорожны кресты суміє іх <unk> Першы стоіт в пілнічній части села походит правдоподібні з ХХ столітя Три наступны стоят в близкым сусідстві цмонтеря і церквиска Крест якій находит ся по правій стороні вынятково великій ма праві <unk> метры высокости зробленого з піскопцьового каменя має інскрипцию і дату <unk> рік Подібний крест вызносит ся по противній стороні дорогы По третім датуваным на <unk> рік остал ся лем камінный цокіл Наступный крест уситуваный є при дорозі куграниці а остатній стоіт уж на самій перехыбі На кресті примуцуваный є Вытятий Зыбляхы образ Ісуса Христа На Кресті Є то уж сучасный елемент Креста Без остатнього вшыткы придорожны Кресты остали одремонтуваны подібні як Кресты на цмонтері в <unk> році през товды неформальну ґрупу Камінярів Маґурич а днес Стоваришыня Маґурич В <unk> році стараньом былых селян поставлено на церквиску помник А былы селяны то медже інчыма Бабяк Будирка Бурдаш Ференс Великанич Варянка Котис Курдиля Кузмочко Маргонь Панчак Петрик Репицкій Семанцьо Сивак Цьочка цюпашку Вендє война вендя А нуж наю пе бенде война бенда анФаньо пойда Беде война бендем пойде матечка Беде мося сєдів душа в річка Матко моя матка то сме собала Як єй для свотяка Вераз є правада явка на фонто Сядкальцева Ломте повідарі Бодай стары поляня Вінарі Бойна Сянцкава Ломте полінарі Чарівником може быти і хлоп хоц баба є частійше Зато як страшыло частійше сут хлопы Чарівник чарівниця Чары інакше босор Босора босорка тиго Кришлинь жылано замінні хоц барже то єднак тых другых Але же дне з одтинок букви че то позволю си і так і так бесідувати Друга част проґраму АЯк буде при чарівниці Чарівниця може обернути ся в кота пса мыш жабу што лем хоче В чарівниці не буде уж такє само масло і молоко як в інчых простых баб о ні В ней вшытко ліпше і худоба і куры і грошы І може тіж так зробити же в інчых баб не буде доброго молока сыра і решты бо го зопсує Новелию Боговіщыня Чарівниці мают гады забияют іх печут пориночку і тырут на порошок Тот порох разом зо сольом дают потім суботу коровом жебы мали дуже і густого молока чарівниця босора Та як єй страшыло є червена Взрок моє дикій і очы неспокійны Як треба іх зімати то лем новелию святы Боговіщыня святого Юры і Вознесіня Треба товды поставити борону там де стоят коровы перед стальньом і за бороном сідити І там приде пес або кіт або мыш і на тот час треба то звіря по лапах ногах потолчы і си піде А на наступный ден як ся стрітит зранену бабу на ногу ци руку голову то уж знате хто є чарівницьом в селі Чарівниця босорком ся родит Але єй дівка уж неконечні Може ся од того захоронити В каждым селі є босора босор страшыло Николи на свято Пресвятой Богородиці преображыня Господні вознесіня не можна пожычати ім патичок соли чого не буд Молоко остане зачаруване Чарівниця може зопсути тіж і куры і гусы і качкы так жебы ся не не не несли Зопсує іх прото жебы сама мала більше яєц Псує іх так же купує напримір од ґазды єдну куру ци гуся і тым способом псує ім бо підніст переходит до ней Жебы одчынити грокы треба окадити птацтво свяченныма зілями Чарівниці можут тіж зушути коровы так жебы давали меньше молока або жебы заміст молока давали кров Коли дахто нашол під худобом жабу то скоро треба было одтяти ногу бо то нибы тота чарівниця ся перемінила в жабу Алем хлопы можут одтнати жабі ногы бо як бы баба то подім чарівниця буде єй шкодила Было раз так же в єдным селі нашли хлопе під коровом в стайни жабу але забили одтяти єй ногу Припадок тіл же корова зараз перестала давати молоко Товды рішено же то жаба мусіла одобрати корові молоко жебы то даяк одмінити радили ся ріжны люди по селі в тіжі корчмаря і священника Коли єднак іх методы нич не дали урадили же почекают доказі як ся найде другій раз жаба під том самом коровом і товды зроблят тото што повинны были зробити скорше Так тіж ся стало Одтяли бабін ногу одтяли жабін ногу завинули в зіля всадили до горця готували і кололи тернином Кєд буде то нома чарівниці то тота в муках приде і буде просила о милосердя і скорочыня мук Ци так ся то скінчыло Не знаме Жебы ліпше ся переконати котра є чарівницьом підносит ся ім спідниці котра не малося під пупком тота напевно є чарівницьом Єдного разу в Ґонтарі Ночували во млині і мали істи на вечерів молоко Але не было добре Ґаздыня бесідує же оно все такє зле є І ґонтариі порадили жебы достала перед нього желіза од плуга Рано ґазда пожычыл на селі за дві кватеркы палюнкы такого желіза принюс дымлина В пецу ся палило тото желізо ґаздыня вшмарила до пеца і сама пішла доіти коровы Як подоліла коровы пришла з молоком і соломяным кропилом до хыж покропила молоком по вшыткых сторонах ізбы а ґазда вытягнул розпалене желізо і поставил посередині хыжы На то ґаздыня мала выляти молоко Повіли єй же як тото молоко буде ся ляло і кипіло то чалівниці буде ся штоси пекло коло серця і приде жебы перестали Або выстарчыт тіж же підкраде даяку тріску з той хыжы і уж єй пекло не буде А што з молоком Чарівниця збавлена быти не може єдна бусырканя стара барз добрі ся мала бо вшыткы чужы пожыткы потрафила під себе загарняти Мала єдну дівку котра єднак на чарах ся не знала Молодый хлопец оженил ся з ньом думал же даколи перейде на них маєток шарівниці Але молодым не вело ся добрі Муж зашмарял жені же не потрафит так легко як мати заробити на хліб Дівка пішла до мати попросити єй жебы навчыла єй чарів Мати ся не згодила повіла єй лем жебы зробила сир і вернула на наступ ден Рано зо сыром дівка пришла зас Товды пішли разом на дріку і чарівниця котра тіж зробила сир казала дівці наперед шмарити сир до воды В сердівкы спокійні плынул ріком Але коли лем мати чарівниця шмарила свій товды жабы веретурниці піско зоблі гады вшытко шмарило ся на сыр і розшарпало го на дрібны кальчык Товды мати повіла до свойой дівкы Видиш так як тот сыр Гади так в пришлым жытю будут мою душу шарпали злы духы Коли ты будеш збавлена бо єст чыста Зато не жадай од мене жебы м навчыла тя чарів Бо потім з твойом душом зроблят то само На світі сут ворожкы ворожы Добры і злы Але чарівникы і чарівниці Сут все злы Спийте добрі і не забудте же зарано од рана Дай бабі голос в радию ЛЕМ фм Наталия Малецка рота воджа пропозиня до вода доспомдено ледже Олейте дявочкє завечены вода до змонджено і девочого для муда доспомна ідеавчого другу дуклячкого док Оле цохто буде того діа якы мародови коня хож тотрото його жыют о копорти його Леша буде до діж ме такых того Явом рофемовы є подате мож даємо єст о помагає тот корецкот через борода яйце і жевот кожкыйого зґотуваре мадо яй засмурували кошкайово згодоваре мато яй засмурували Я музепер я мозеци сова я музека як орила грате параздо гала я музека як здорила грате параздола