А Я[К]...? #46 - 23 I 2013 - Чырна, чарівник Дыкач
Еп. 46

А Я[К]...? #46 - 23 I 2013 - Чырна, чарівник Дыкач

•

Опис епізоду

Ісотрия села Чырна і дакус про чарівника Дикача…

Автоматычна транскрипция

Добровечер Ту радийо лем фм авдиция А як Я называм ся Наталия Малецка і запрашам до выслуханя авдициі в котрій познаєме Лемковину од а до я Є то уж друга серия Зато некотры буквы помияме Тыжден тому была авдиция буквы Ф а днес перескакуєме уж до буквы Ч По дорозі помияме Х і це котры мали своі програмы в першій сериі Была мола про героу і циклиньску волю Хто заінтересуваний най зазрит до архіву і одслухат собі стары проґрамы В днешнім <unk>м одтинку почуєте кус про чырну і кус про чарівника дикача музычні до одтинка заправит нас добрі знана черемшына запрашам были выкочы отыси были выкочы отиси мой ом Золяя смів золови Золяя шмір злувытену Сам не знают Богі чужым краю погелою його в чужым краю то не буде роти його леруть ми чужы люди ні чужі жальте Момты нашын моєм серци левы можы вересня <unk> р То рік в котрым Чырна першы раз появлят ся в історичных документах і є то дата локуваня села Ци было то перше ци другє локуваня того незнатяня Відомо же осадцом был семан зо Снітниці сын Шолтиса Мал він осадити десятьох кмітів каждого на трьох четвертых ролі і кажды з них мал одрабляти по три дни в літі Чырна находит ся в долині Чырнянкы лівого до плыву рікы Білой Чырна положена є медже Перунком по західній стороні а баницьом по східній По сусідскы на пілніч од села сут іщы Снітниця і Ставиша а дорогом на полудне дойдеме до Мохначкы Баницка Гора Верх Кычера тоты Горы высмотриме за Нижньом Чырном а в пасмі за ныжньом частом Чырной выріжняют ся Перун Мізарне і верх Гарняків Чырна є селом Ґміны Крениця новосанчівского повіту Воєвідство Малопольскє Пару столітів скорше Чырна находила ся серед сел Мушыньского ключа Правдоподібні недолго по локациі села дошло до заложыня православной парохіі а по уній перекшталченою в парохію грекокатолицку Інвентар мушыньскых маєтків з <unk> рока Вымінят серед хлопів в Чырні не лем Лемків але тіж Мадярів напримір Бакоша циференса В столітю село было сильным осередком домового ткацтва Перерабляно льон конопі і ловну Была навет мала ткацка мануфактура проваджена през ґазду котру выраблял полотна В <unk> році село остало здесяткуване през епідемію тифусу Статистика села представлят ся в тот спосіб же <unk> хыж і <unk> мешканців занотувано в <unk> році Зас в хыж было <unk> а мешканців <unk> Початком ХХ столітя в Чырні мешкало семеро латинників і дві жыдівскы родины Меджвіню была єдна польска родина штырі жыдівскы і єдна циґаньска Чырняньскы назвиска то медже інчыма Цідило Цимбалик Федощак Попович Папач Палка Мишак Макух Ласка Лабоцкій Кописиньскій Коваль Кавка Заньовскій Дубец Дорож і Гарнас В Чырній поля было <unk> гектарів ук <unk> гектарів ліса і корчів <unk> хектарів неужытків <unk> гектары В окресі І світовой війны в обозі в Талергофі вязнено місцевого грекокатолицкого пароха Володиміра Мохнатского По війні село раз іщы здесяткувала епідемія тифусу В окресі Меджевійня была в селі єдноклясова школа в котрій вчено по польскы была тіж чытельня імени Качковского Іщы перед війном в школі вчено в рускым языку а до школы ходило <unk> діти А членів чытельны было в тым часі Перед війном діяло в селі братство Церковны імен св Миколая мало <unk> членів діяло тіж браздво твер злости В Чырні рахувало <unk> членів Найблизший суд уряд і телефонічна стация была в Ґрибовій оддаленым о <unk> кілометры а найблизша почта была в сусідній Слідниці <unk> кілометрів од Чырной Гандльом в селі займували ся Жыды Циґане провадили кузню В Меджевіню перепроваджено комасацию ґрунтів др індех др На початку ІІ Світовой войны близко села на Банецкій Горі мали місце невеликы потичкы медже Німцями а Поляками Потім в тракті окупациі Людиств выложено на роботы до Німец або запрягано допомочы при рыхтуваню окопів Умісовлены были над Чырном на кычері Перед вызволіньом і повызволіню появлял ся в околици одділ УП І мал быти повішеный Шолтырной Уважано же діял на два фронты З єдной стороны спілпрацувал з бандом а з другой доносил властям о місци стріч УПА Перез тыжден в <unk> році в Чырні кватерували війсковы з Червеной Арміі Зберали охочых до Радяньского Союзу на выізд здецидувало ся аж <unk> родин Недолго по выселінях в <unk> появили ся першы польскы осадникы з Підгаля На старій Євангелиі в чырняньскій церкви находит ся напис же Євангелия Ола зостала закуплена уж дня <unk> червця <unk> рока през Григория Прокоповича і під грозьбом Клятвы заборанят кому небуд одтамали єй перенести і забрати выдана была во Львові в <unk> році Посеред стародруків якы заховали ся з решток знищеной парафіяльной бібліотекы сут іщы два трьодьоны Антолоґіон і Апостол Цікавым єм же нашли ся грекокатолицкій парафіі в Маленькій Чырні коли в тых часах была сильна контроля католицкых комісарів краківскых пискупів а друкуваны были під патронатом Православного митрополиты кіівского Петра Могилы або тіж Православного Братства зо Львова В <unk> році Деревяна церков в Чырні отримала Дзвін одляный перез Людвісаря з Прешола Інформациі о самым будинку церкви з тамтого часу забарз неє Знаме зато же церков котра стоіт доднескы в Чырні выбудувано в роках <unk> посвячену єй в <unk> році Проєктантом был австриятскій архітект з походжыня Француз ниякій Деляво Попередня церков мала згоріти На будову новой складали ся вірны парафіі але головным фундатором был Альбін Шляпак з Брунар Парохом был в тым часі отец Антоній Константинович А выплата для дяка выносила <unk> корон В меджевійню парохом был отец Корнелій Кузик Вельо елементів выпосажыня церкви алеі Саму церков урятувал од знищыня в роках <unk> Ксондз Мєчеслав Чекай Одбудувал і урятувал тіж Стару Клебанию з ХХ ст За церков Єцмонтір окружений камінным мурком медже старыма Липами однайти можна іщы пару лемківскых помників з початку минулого столітя Серед них выріжнят ся помник грекокатолицкого пароха онстантиновича котрый кєрувал будовом церкви По другій стороні дорогы найдеме ову мурувану клебанию з ХХ столітя котру одремонтувал отет Чай а тепер урядує в ній Католицкій ксьондз Обік є старый зрубовый шпіхлир сыпанец В меджелінью част селян перешла на Православія і землю під православну церков дал Бенедикт Ільчак Будинок в Часовні по переселіня людности остал перезначеный на людовий дім Єднак ужыткуваний был яко маґазин потім штораз барже нищыл і в <unk> р остал розобраний По дорозі на Снітницю найдеме єдну з двох капличок з перелому ХХ ст Поза тым в селі находит ся іщы <unk> декорацийных желівных крестів з того самого окресу і дві фиґуры вызнесены в <unk> році А кєд ходит іщы о Чырну то напевно приходит вам на мысель назвиско Чырняньскій але Емілиян Чырняньскій найбарже знаны з чырняньскых походил з Фльоринкы не з Чырной І коли хотіли бы сте почути дашто більше про особу того знаменитого лемківского професора ректора Ягайлоньского Університету то заохочам до выслуханя з архіву авдиция як номер <unk> Был то проґрам посвячений Фльоринці і власні Емілиянови Чырняньскому котрый вродил і выховал ся во Фльоринці Тепер хвиля перерви а по ній запрашам на таємничу історию о чарівнику дикачу што Дякує Сарґєны Як заповілам перед перервом запрашам тепер до выслуханя істориі чарівнику босорі дикачу на підставі оповіданя Михала Зоровкы В єдным селі на Лемковині мешкал чловек котрого звали Дикач Але ци было то його правдиве назвиско ци лем перезвиско Незнатя Был то чловек скрытий і замкнений в собі Нихто не знал одкале пришол ани коли ани кілько має років Мешкал за селом на Убочы рідко стрічал ся з інчыма людми Коли выходил зо свойой старой деревяной хыжы старал ся уникати люди Перемыкал ся тихо і скоро жебы не звертати на ся увагы Але люде як то люде Барз ся цікавили кым є Як ся дакому вдало го мияти то голосно витал ся Слава Ісусу Христу Але чарівник Як бы того николи не чул Думано же може не знат руснацкой бесіды ани обычаю до церкви не ходил зато підозрівано го о контакты з нечыстыма силами Не до подуманя было для люди же хтоси може мешкати з нима в єдным селі разом а на службу Божу не ходити Другого такого в селі не было Барз ся люде цікавили што за таємницю тримат Ани найстаршы селяне не памятали одколи мешкал разом з нима в селі Здає ся же от все Але никого не одвиджал ани до нього нихто не ходил Люде бесідували же його пес то не пес а бестія з головом вільковака Некотры твердили же коли дахто підходил під хыжу пес ставал на двох лапах і ходил выпростуваный як чловек некотры зас важали же босор Дикач бесідує з ним в якысым дивным языку Як хтоси был лем в околици підзерал тоту таємничу хыжу хоц была старанні огороджена Люде твердили же діяли ся там дивны річы Дим з комина вылазил допіро по заході сонця а з темной ізбы выдобывали ся чудны одголосы Ни то співы ни то муручаня ни бесіда Некотры уважали же одбывают ся гын стрічы чарівників з околиці на котрых обдумуют тактику на найблизшый час І і іх облиняли тым же дака корова перестала давати молоко же хто ся шаліл на пункт якысой дівкы і тота мусит за нього выйти заміж же в когоси вмерла корова або же Корова ся отелила а теля было мертве Часто облуняно в босорі лото же хтоси захворіл Але тіж з другой стороны люде вірили одворотны здібности босорів Вірили же знают уздоровити привернути порядок Але хто там знат приписувано ім вшыткы добры і вшыткы звырічы Ци то великій дощ ци сухоты марны жыва добры жнива Вшытко залежало од босора Зато никому ани до головы не пришло жебы дикача трактувати злі Ани навет нихто не подумал о ним злі Бо хто знат може він чытат людскы думкы Єдной ночы а была то зима кавалерка выбрала ся на дакы збыткы або то мало разы вытягнули комуси теля на дах віз драбинястий на дерево або переставили выходок на середину поля Кєд высмотрили же якысий кавалер ходит по ночы в таємници до дівкы то язык за зубами перед ґаздом тримали лем товды як дівчына ся выкупила порядном бочком пила Знали тіж добрі котрий то сусід підберат другому дирла Але вертаючы до той зимовой ночы бетяре высмотрили ліпчу бабу котра ішла през село Перешла уж правіт ціле село і до никого не зашла лишыла ся лем хыжа дикача І так як ся сподівали невіста скрутила з дорогы на маленьку стежку в сторону хыжы чарівника Напевно чула як банда кавалеркы скрадат ся за ньом Была зима сніг скрипіл але ани разу ся не обернула Отворила фуртку одыло не была заперта потім підышла вздолж стіны де уложене было дирло до паліня і зачала собі го накладати на рукы Хлопці втішыли ся же хлапили єй в добрым моменті повідомлят дикача Лем раз невіста обернула ся ґамом в іх сторону і зачала роснути аж попід саму стріху а заміст твари мала трупю чашку Выстрашены повтікали мало по дорозі не попадали до змучыня і зо страху Веце уж під хыжу босара ся не скрадали Лем раз єден молодий хлопец шмарил каменьом в зобудуваня дикача а потім штосил в ногах втікал домів Як потім бесідували по дорозі зобачыл труну Стояла впілперек дорогы і нияк не міг єй оминути Міг або завернути або перескочыти труну Молодый выбрал то другє хтіл як найскорше быти уж дома По недолгым часі розхворіл ся і вмер зарады та свы Тан прелейде посла дай напередайте мы знате лезнаря рето мамете сославя рапли лем нато зелена лем В селі бояли ся той хыжы чарівника Здавало ім ся же нихто хто підпал дикачови не вышол з того безшванку Раз єден сельскій пиячок котрый служыл когоси в селі зачепил того дивачного чловека і штоси му навет надокучал В ночы а спал в бойску збудил го кропечний гармідер верещучых ворон Тисячы чорных птахів добияло ся до ворот боіска Над раном нашли го ледво жывого зо страху вызвали гомостя паробок оповіл му што ся му притрафило і зараз потім Гмер Од того часу люде бояли ся хоцби і посмотріти в сторону хыжы Дикача Люде дуже бы дали жебы чарівник зникнул з іх села Нихто єднак не мал одвагы зробити на што небуд в тій материі Сама думка о тім параліжувала іх уж на вступі Люде думали же як ся му наразят то він ся ім потім добрі одплатит неє што ся наражати найдахто інчы то зробит І дни єден за другым мияли Лем раз хтоси впал на мысель Дайме на службу за дикача Думку представлено єгомостьови але тот ани чути не хтіло мішаню ся в нечысты справы Чул неєдно о діябельскых махінациях дикача Люде зачали ся бояти штораз барже Село опанувала аж якыса психоза на тым пункті Рада зобрала ся і раз іщы пішли до йогомостя Попросили го жебы ім поміг і не уступили закля ся тот не згодил Зближал ся великден і селяне выдумали же є то найліпший час на позбытя ся Босора Його мост згодил ся піти зо своіма помічниками додикача Забрали свячену воду свічкы і ікони Практичні ціле село долучыло до той громады вшыткы были цикавы як іх його мост порадит собі з нечыстыма силами чарівника Цілом дружыном тыжден перед великодныма святами вырушыли Было то самого рана як лем сонце зачало появляти ся на горизонті В міру як ся зближали чули непокій страх Коли были уж недалеко заважыли же хыжа дикача горіє Пристанули і заміст зачати помагати Зачали ся призерати Єдиний єгомост якій стоял на челі той цілой процесі полетіл на поміч буд што был дале другому чловекови Хлопы му одраджали кричали же то злий чловек Коли його мост зникнул в пломінях хыжы вшыткыма затрясло Наглі з хыжы вылетіл чорний блищачий крас кінь цпял ся на задніх ногах выдобыл з себе злук же аж затрясу лісом перескочыл при свіді як гырмот зникнул в Чорным лісі На гырбеті сідил босор дикач а перед собом тримал іх його мостя Долго іщы потім стояли селяны нерухомо переражены аж пали на коліна і зачали ся молити а хыжа дикача догорівала На наступный ден пришли посмотріти на місце по хыжы чарівника В місци де іщы вчера был великій огын днеска была зеленійся свіжа травка як бы нияка хыжа николи гын не стояла <unk> Хоц бынра редкы то стояльна коредкы то сады поредны та єона <unk> Андрівка Астрябы Бортна Вільшня Воловец Граб Ґладышів Долге Дешниця Ждыня Заладка Ізбы місцова незнаєла Одрехова Перунка Переґєтів Святкова велика тиляла Устя Волоскє Фльоринка Хырова Циклиньска Воля Чорне Шляхтовска Русь Щавник Ясюнка Там сме уж были На новы прогулькы запрашам як все в середу на девяту вечеру Наталия Малецка А як