A Я[К]...? #83 - 16 X 2013 - Дальова, Духнович Александер
Еп. 83

A Я[К]...? #83 - 16 X 2013 - Дальова, Духнович Александер

•

Опис епізоду

Істория села Дальова і кус про особу Александра Духновича

Автоматычна транскрипция

Шановны слухачы Вытамі поздаравлям Вас з <unk> одтинком проґраму А як в радию L<unk><unk><unk> тыжден тому были сме в Валімхові на східній Лемковині і там тіж днес остаєме жебы дознати ся дашто про лемківскє село Дальова а в другій части проґраму довідате ся дакус про жытя єдиного з найбільшых Будителів русиньского народа Припомну лем што уж до той поры познали сте при оказиі Візит при букві Дотра то днес головным гостям проґраму одже в радийовым архіві найдете одтинкы про села Долге Дешницю Дошно Дубне і про такы особливости як Теодор Докля Яков Дудра Епіфан Дровняк і рід Дуркотів Запрашам до слуханя Нового Одынка Яві до одсвіжаня тых уж минушых але дале актуальных Чуєме ся уж по першій музичні пропозициі буквы д Наталия Малецка зырба не Зымдати місци ждал як нездимда місци ждає зыму край Підам тами та ж там під мя та єм там насалью підступило іде кому єй брака Кому Євал тым ти амі я мафіка фіцо і не мам полімака Дєці мацакацом Явбівы писати мой за мою мар Мож же мал бы цінити банків давявника мойой ґляві не рати Як нешо і кут фірля цитану бурла і рафі <unk> Луцяпца і не мам повімацом Єблицу маця филя мимо поєдниці мацомы форзом окатив заца Одпіл цопів Буйцоцо Дальова Початково звана як грічова воля Під такым окрислиньом Дальова выступує в <unk> році В <unk> появлят ся в записах як Далейов Пізнійшы модифікациі то в <unk> році назват Далейола а потім уж днешня Дальова Дальова Дальова положена є два кілометры на пілнічный захід од Яслиск в долині медже потоками Далівкы і Гыжнього якы вплывают до Ясовкы За горбами камарком Токарном і острым верхом на полудньовый захід Дальовой находят ся Зындранова і Тыляла на пілніч од дорогы Тылява Далева є Верх Петрусь і меншый Діл а за нима Камюнка Королик Волоскій і Шкляры Трактом на полудни од Дальовой і Яслиск Достати ся можна было та дале можна доли полця Черемхы а потім то уж границя і руснацкы села Чертіжне Микола Гавай Недалеко од Дальовой на схід находят ся Воля Нижня а за ньом Воля Выжня а за Волями находят ся іщы Мощанец і на высокости Дальовой Суровиця і Поляны Суровичны Далева локувана была як королівскє село <unk> лютого <unk> рока Місце села находило ся в густым лісі званым Яссульта в обік рікы Ясель днешня Ясьолка Ліст тот был во властях сануцкого замку Село локувано на маґдебурскым праві на <unk> ланах землі Грицко отримал од короля Яна Казіміжо Шолтыство на штырьох ланах корчму млин і інчы упосажыня замін мусіл служыти в воєнных выправах на кони і узброєний Кмітове мали <unk> років звільніня а по тым окресі вынны были платити шолтысовы чы о высокости осмох скойців Під церков перезначено два ланы землі і на пастиска тіж два лаґ Од <unk> рока Дальова остала надана Перемыскому бискупству Король Владислав надал му місточку Яслиска і села званы товды Кроликова Динес Королек Польскій Далейов Тапер Дальова Бискупиці Денес Ясюнка і Нова Ясюнка В <unk> році на просьбу бискупа Мация король Зыґмунд потверджат локацийный привілей Далявой і лишат єй в маєтку бискупів тым самым затверджат документ выданый през короля Владислава В <unk> р бискуп Анджей Кшыцкій зозвалят Волохови Фальови Сдальовой на локуваня села Шкляры на волоскым праві інчым мешканцьом Дальовой Михаловы Зубринови і Інатови Хлапецови зызвалят на локуваня Черемхы а іщы в <unk> році Андрий Коган з Дальовой льокує липовец Привілей тот дотримал од перемского бискупа Дзядуского В <unk> році Дальова рахувала аж <unk> ґаздівкы вымінят ся тіж в тым році Руского Духовного В <unk> році в селі Млин <unk> коморників без Худобы а села розтігат ся на <unk> і <unk> ланах землі В <unk> році обшыр ясилискій околец в тым Дальова остал знищений по части спалений пересвиска Ракочого В роках <unk> не раз переходили та мадель одділы барскых конфедератів орта Кырта Тімпера дорогімпера Тємперай Корталя тебе цінора не рыпер <unk> През <unk>літя істнуваня далева підлігала під ріжны адміністрацийны границі днес підлігат під Підкарпатскє воєвідство Повіт Кросно і ґміну Яслиска В столітю Далева находила ся в саноцкым повіті підлігала під юрисдикцию суду в Рымановій підпочту в Ясилисках і латиньска парохія находила ся в Ясилисках а на місци была грекокатолицка церков В <unk> р село рахувало <unk> хыж і <unk> мешканців з чого <unk> было грекокатолицкого обряду а<unk> латиньского Был вдальові двір його маєток становила м морга землі під управу єдна морга укы <unk> моргів пастиск і аж <unk> моргы Ліса До громады далевой належало <unk> моргів поля <unk> моргів ук <unk> моргів пастписк і лем <unk> моргів ліса Мешканці занимали ся в тым часі головні ходуваньом ловів і Уць Під парохію в Дальові підлігали сусідні Шкляры і посада Яслиска разом в <unk> р было в парохіі <unk> вірных Дуж пастырьом был отец Йоан Венгринович Його наступцьом был отец Володимір Хомицкій Церков Покровы св Параскєвы яка тепер є в селі побудувана была стосунково недавно бо в <unk> році в тым часі парохом был о Ілия Сіркєвич Попередня згоріла два рокы скорше перед самым великодньом з незнаных причын Як споминат єден зо свідків было то так Прилетіли сме під церков бо спід даху выходил чорний дим Заалярмували мыкого ся дало і барз скоро злетіло ся полно люди жебы ратувати церков Дверят церкви были заперты а ключы на клебаниі не было Як ся потім вказало ключы забрал зо собом йогост а сам деси поіхал Приіхала прото гнила Страж з Яслиск з ручном помпом лем вказало ся же не єдник деб з колоды Мешканці уставили ся єдно бік другого з відрами і зачали подавати собі воду з оддаленой о <unk> метрів рікы Старчыло єднак лем на урятуваня дзвінниці і ґаздівскых будинків а церков згоріла в перетязі нецілых двох годин Єдином памятком по тій церкви сут іконы некотры іщы навет з ХІХ столітя Так ся злужыло же два рокы перед тым як церков згоріла громада в Дальові переказала іх до орґанізуваного през Митрополиту Шептицкого Музею во Львові В кінци <unk> років Дальову одвиділ бискуп грекокатолицкой перемиской єпархіі Захват Коциловскій громада Дальовой пережывала тоту візиту на перехыбі оддаленій о <unk> кілометр од Дальовой чекала на бискупа ґрупа <unk> хлопів на конях святочні позбераных якы ескортували самохід Владыкы до самой церкви Політурґій Владыка стрітил ся з війтом котрый на його просьбу згодил ся на одданя пару ікон з далевской церкви до новотвореного музею во Львові Селяне долго глядали майстрів котры побудували бы ім церков в лемківскым стилю але не могли никого найти Крам побудували допіро спроваджены пересынового духовного отця Марка Тимотея Теслі з Гуцульщыны По акциі Вісла церков перенял П <unk> і замінил на маґазин Міцно знищену церков выремонтувано по <unk> році головні завдякы офіродавцьом еміґрантом з Америкы а были то Рудавскій Теодор Матляґа Ласиль Гарбанец Михал Порада Миколай і Іван Коприй Ілько Михаляк Ласиль Матляґа Штефан Гнида Михал Мазан Анастазия Ядлоскій Осип Челяк Анна Моряк Андрик Крубей Марта і Миколай і Фучко Параска Будову сперли тіж допомогала орґанізация Лемко Лемківщына і Украіньскій Банковиска Наново церков посвячено в <unk> році богослужыня справуваны сут лем на великы свята пару рази до рока Церков презентує одмінну архітектуру як векшіст церкви на Лемковині побудувана є на пляні Креста в стилі навязуючым до украіньского народного стилю Звінчат єй єдна баня над храмом вірных а над бічныма частями сут двоспадисты бляшаны дахы Середина є практичні порожня ориґінальны конец попередньой церкви находят ся як уж было споминане в Державным Музею во Львові Вшыткы стіны на зовні обыты сут ґонтом Нижню част зрубу хоронит окаповый дашок Розстігат ся він на цілым облоді церкви пониже выглядів Середина обыта є деревяном лазерьом а за простым алтарным столом поміщено образ Боже Матери з дітятком Кресты котры звінчают церков выкул місцевый коваль Коли си вірено в чудову міц церковного дзвону в Дальові мал одганяти планетників якы спроваджали бурі і розганяти ґрадовы і бурьовы хмары Жебы дзвін утримувал свою чудову міц не можна было бити в нього на чест вмерлого Поблизкій цмонтір выкорыстуваный є по днешній ден Старшы нагробны помникы найстаршы з <unk> р сут одновлены медже нима находит ся гріб місцевого пароха В нижній части цмонтеря заховали ся руіны камінной костниці Єдиноклясова школа в Дальові была іщы під конец ХХ столітя вчено по лемківскы на початку ХХ столітя до школы записаных была праві сетка Діти Перед війном была тіжын чытельня імени Качковского Не было єднак шпіхліря склепу ци касы Выникало то правдоподібні з того же до сусіднього місточка до Яслиск де было вшытко і вшытко можна было купити было лем даяк єден або два кілометры Меджовиню появила ся чытельня про світы В двадцетых роках выбудувано першы в околици Народный Дім містил бібліотеку і театральну сцену Сельскым театром кєрувала місцева учытелька До уступовой салі запрашано околичных артистів музиків співаків а раз навет спроваджено Німе кіно На початку дридцетых років до села приіхал з єдным выступом Театр зо Львова Было тот так великє выдаріня на цілу околицю же саля не могла помістити вшыткых охочых зато перенесено представліня до більшой ратушовой салі в Яслисках В тым часі в Дальові мешкали поза Лемками дві жыдівскы родины Ян Кєд провадил корчму а фруім гандлювал худобом і скорами Ґаздове в Дальові не згаджали ся на комасацию ґрунтів хоц іх ґаздівкы были барз роздрібнены не перешкаджало то ім єднак так ґаздувати жебы сусідове з інчых сел уважали дальову як дост богате село Обшыр Дальовой ділил ся на пару части Ідучы од єй нижнього кінця была Горішнівка по тым Карківка Пежівка Кішківка Ґорділівка і част котра ся звала Конец ны ты ма Кабом на Лемдаре Пас на Порамі на фмдаре Мамаґоны Нарафа мидарафаст мамаґоно і бльо сатсо мае і ти бльо тропет мае і ти бльо садсона і тиме собло тропет мае По першій війні звекшыло ся запотрібуваня на дерево Вельо мешканців Дальовой нашло роботу при вытынаню і злужыню дерева з ліса Грошы з того были дост гідны Дерево переложено до Тартаків в Дальові а далі перероблене дерево транспортувано на колийову стацию до Рыманова Ситуация погіршыла ся в тридцетых роках коли пришол кризис додатково громада далевой попала в конфлікт з перемискым бискупством Долголітній спір точено о знищыня якы мали зробити выпасаны на налісовых полянах якы підлігали під маєток бискупів пацята Суд засудил высокій мандат громаді котрого єднак не сплатила каром обложено вшыткых селян і тых котры выпасали гнипацята і тых котры не были ничому винны Доходжыня пізнійшых німецкых окупацийных власти закінчыло ся розвязаньом справы і уневининьом села В <unk> р мешканці Дальовой остали покликаны перед таємничу комісию яка складала ся з німецкых дослідників міряно розмір головы носа ухів записувано кольорочу Місцевы підозрівали же Німці глядают мешканців жыдівского походжыня але скоро вказало ся же село одвиділа ґрупа псевдододослідників з підлегло ЄСназізской дослідничой орґанізациі Выбрали дальову жебы збаляти як заселяне села на просторі віків влияло на расовы зміны Глядано тіж серед селян слідів колишніх кальтицкых племен котры мали не бы замешкувати тоты терены Окупация перешла в міру лагідні што не означало же селянины мусіли оддавати на континґент цілых своіх запасів усіли а вшыткых здоровых і молодых хлопів вывезено на роботы до Німец Забавы перед стоциюнуючым в поблизкій посаді польскым війском ґрупы УПА омияли село Мешканців выселено перш раз в <unk> році потім в <unk> в обшыри Вола і Тарнополя а потім іщы в <unk> по околиці Щеціна і Кошаліна В нижній части Дольовой при дорозі на Тыляу находит ся присілок званый перше медже лісом а потім Спаленым так называти зачато повійні На західнім кінци присілка обєкт Лісничівкы на поляні Радів побудувал Вілю Перемискій бискуп днес уж святы Святый Юзеф Себастиян Пельчар З його побытом гын вяже ся ідею утворіня згромаджыня серцанок в яслисках Вілля в пізнійшых роках остала розобрана а част выпосаджыня до молой каплиці перенесено до сідибы сестер Серцанок в яслисках на памятку присутности гын єпискупа стараньом парохазя Слиск на місци Вільлі побудувано каплицю і уфундувано памяткову таблицю Беатифікувал бискупа Пельчара папєш Ян Павел ІІ в <unk> році в Жешові а в <unk> році канонізувал го в Римі Подібно пару місяців перед конклявем товды ксьонц кардинал Кароль Бойтила ночувал в Дальові З Дальовой выводит ся отец Зеновій Федорович член капітулы апостольской адміністрациі Лемковины анна а Давно не было аяку лемківской особливости Спішу то надробити і тепер запрашам до выслуханя біоґрафіі ґенерального педаґоґа нацийонального поеты драматурґа мыслителя історика публицисты Александра Духновича котрого голос в літературі нацийонального одроджыня Підкарпатскых Русинів прозвучал з невывалом силом Был то голос гуманісты і демократы голос творци русиньской педаґоґікы і драматурґіі голос составителя першых літературных альманахів підручників Автора найпопулярнійшого молитвинника Хліб душы автора гымну Підкарпатскы Русины Осталте Глубокій Сон і нацийональной Пісні вручанє Я Русин был єсм і буду Я родил ся Русином Вродил ся Александер Духнович <unk> квітня <unk> р тоє <unk> років тому В малым підбескідскым селі Тополя на Снимщыні де його отец Василий Духнович был священником Мати Мария была дівком отця Івана Гербрія Основны грамотности мал Александер з початку присвоіл коло родичів якы з тополі переселили ся на фару до Стащына а дале до Уйка по матери в русиньскым селі Старина і Вдяка коло діда Івана Гребрія селі в Клокочові недалеко од Собраниц Духнович штонеділя чытал гына Постола і молитву Віруюл В році одвезли <unk>літнього Лем Александра до Ужгородской Народной Школы де три рокы вчыл ся під руком учытеля Івана Бенювского і Антония Бема Потім перешол до ґімназиі де закінчыл <unk> кляс <unk> і клясу з предметом філософіі выходил в Кошыцях а теолоґів студиювал в Богославскій Семинариі в Ужгороді По закінчыню семінариі пряшівскій єпископ Григорий Таркович принял молодого священника на становиско єпархіяльного писаря Духнович жыл гын скромні і в біді як потім споминат Промучывшы ся три рокы коло чудного і скупого єпископа Духнович вертат ся до Ужгорода і піднимат роботу домашнього выхователя піджупана Штефана Петролая А в роках од <unk> до <unk> обслугує боговійных Русинів в селах Комльоша і Біловежа на Пряшівщыні Оддале на запрошыня мукачівского єпископа Василя Поповича зас переносит ся до Ужгорода Де од <unk> рока аж до кінця <unk> з полоджыньом трудит ся в резиденциі єпархального управліня Ту має можливіст зазнаюмити ся з богатом бібліотеком яку основал архієрей Андрий Бачыньскій Товариство Вченого Михала Лучкая і єпископа патріоты Пополчына утверджат і поглублят нацийональны почутя Александра Духновича В <unk> році нажычыня єпископа Юсипа Ґаґанця Духнович остає каноніком в пряшівской єпархіі і вертат гын початком січня <unk> рока ложками ложками ложками Насоспа то з рушком з рожками з рошком з рушком дечыя чытали джы я дея чыт тебе шты Гуляте гулят напитане чыя чыя я чыя яй дочыти дой ден ж ти ти девчало ложками ложкам на з лом гардо з рушком з ружками з рушками з люшком о дечыє ночыя Чыя дичыя дичыя Чыме гулят Гулят В Пряшові створил Духнович своі знамениты педаґоґічны історичны церковнотеолоґічны Філософічны і публицистичны труды Там зложыл літературны альманагы поздравленє Русинов на рік <unk> од літературного заведеня пряшівского єден <unk> рік і поздравленє Русинов на рік <unk> Там опрацувал першы календарі В Пряшові были написаны найліпшы вершы Духновича знамениты афоризмы патріотичны медитациі і басі В Пряшові Під патронатом єпископа Йозифа Ґаґанця Александер Духнович орґанізувал літературне заведенє Пряшевскоє членами якого были не лем русиньскы писателі але і словацкы До найголовнійшых творів великого Будителя з пряшівского періоду заарегувати можна медже інчыма такы праці як Книжниця чытальна для начынающых Будапешт <unk> рік Першы шкільны підручны написаны русиньскым языком Краткіст за влепис для Молодых Русинів Перемыш <unk> Скорощенна є ґраматика писменного руского языка Будапешт <unk> рік Народна є педаґогія вползу учылищ і учытели сельскых част Львів <unk> рік В <unk> році в Перемышль была выдана клясична штука Духновича Добродітель перевыщаєт богатство Написана на основі народной бесіды з околиц Старины і Стащына барз популярна іщы навет в два <unk> роках ХХ ст на Словациі а і днес выставляна през Театр імен Александра Духновича з Пряшова В <unk> році были выданы в Будапешті його літургіческый катехізм і знаменитый Хліб душы і набожной молитвы Пісні для высточыня Церкви православных Християн а в <unk> выдано молитвенник для рускых дітей Тоты молитвенны книгы особливі хліб душы пізнійше выдавано іщы не лем на Підкарпатскій Руси на Пряшівщыні Алеі в Америці Югославіі і в Галичыні Історичны труды Духновича удано посмертно в Росиі Етномовный рукопис Істория пряшівской єпархіі выдану в <unk> році в Санкт Петерсбурґу а істинну історию Карпаторусов і угорскых Русинів выдану в <unk> році в Москві Не здолал выдати за жытя вшыткого што написал Духнович вольотворів лежало по його смерти іщы долгы рокы в рукописах закля іх напечатано Вымер Александер Духнович <unk> марця <unk> рока поховали го в крипті Катеры святого Йоана крестителя в Пряшові Александер Духнович был культурно освітным діячом нецілого ХХ столітя был народным будительом был педаґогом поетом і писательом драматурґом журналістом і выдавцьом а надовшытко был русином Вшыткых вас Русинів слухаючых радия Лем фм а і вшыткых слухачів радия ЛЕМ фм без огляду на то кым сте Здравлю сердечні і жычу спокійной ночы Чуєме ся в наступным маяку юж за тыжден Наталия Малецка Ты си прим А я сам престар зачека нєрі суз ґарє одґада твоє се о самоці санове доці боці н А бох калипсу спіли цилі різной звятому коси ріто Добит ся све А моду підти на юлі сати радо тепляти Анксе Вічымо ступы адарти знати од товаришы ци такою сада Ясдай боє году еґза Піщы неґза