А Я[К]...? #4 - 7 III 2012 - Граб, Гнатышак Гавриіл, Гута Высовска, "Господар", Громосяк Миколай
Еп. 04

А Я[К]...? #4 - 7 III 2012 - Граб, Гнатышак Гавриіл, Гута Высовска, "Господар", Громосяк Миколай

•

Опис епізоду

Odcinek „A jak…?“ należy do radiowej encyklopedii Łemkowyny i poświęca się hasłom związanym z literą „H“, m.in. Grabowi, Hnatyszce, Hucie Wysowskiej, „Hospodarowi“ i Hromosiakowi. W udostępnionym fragmencie prowadząca przedstawia historię wsi Grab, jej położenie, najstarsze wzmianki oraz informacje o parafii, szkole i dawnym życiu mieszkańców.

А Я[К]…? #4 - 7 III 2012 - Граб, Гнатышак Гавриіл, Гута Высовска, “Господар”, Громосяк Миколай

Автоматычна транскрипция

Видайте перед нами <unk> одтинок радийовой енциклопедиі Лемковины Як все будут звамо од початку до кінця А в звязку з тым же признаном і радйови Адрис Майльови Наталия Малпа Лем Крапка Фм то кєд бы сте мали дакы увагы пропозициі ци звіданя то пиште сміло постарам ся все або одписати або одповісти в наступнім проґрамі повторю іщы раз адрес Наталия Малпа ЛЕМ крапка Фм а в днешнім А як По правді то повинно быти гаяк буде гаяк граб гаяк Гута Высоска Господар Гна Тишак громосяк галушкы і гомівкы То вшытко чекат нас іщы днеска але закля до того перейдеме то хцу поділити ся з вами Габі Бі лібаньского ансамблю ЛЕПлухайте а може тіж залюбити ся в музыці хлопаків з Бейруту так як і я Дошкєбершы Омрома мом машу чер бы же морма шы мало же Першым селом нашой днешньой прогулькы є село Граб Находит ся на Підкарпатю в повіт Ясєльскым в ґміні Крампна над потоком Рыяк котры вісем кілометрів далі вплыват до Віслока Є то єдно з найстаршых сел околици Істория села є дост добрі удокументувана напевно і для того тіж же граб містил ся на гандльовій дорозі зо Жміґроду і Крампной Перезбескід на полудньову сторону Карпат О дорозі тій вспоминают уж документы з ХХ столітя З <unk> р походит перша змінка о грабі Король Казіміша Ґєльончык освідчыл втовды же Ян Войшак зо Жмігороду записал жені Ядвіді <unk> тис гривен війна і додатково піл міста Шміґруд і сел котры до того міста прилігали в тым рап другє пілсела было правдоподібні родины Стадницкых В <unk> р мешканці сусіднього словацкого Бардийова напали на село яко одповід за атакы грабскых збійників на купців бардиівскых А рокы пізнійше в <unk> році село было описуване яко опущене Коли <unk> років пізнійше село находило ся во областях Миколая Стадніцкого рахувало уж <unk> ґаздівок а докладні <unk> дворів волоскых Єдна ґаздівка коморника без худобы єдна ґаздівка єдного ґазд без поля і двір шолтыса В <unk> столітю до парафіі граб належали тіж Радоцина Долгы Ожена Святкова Вышолатка Незнайова і Розстайне Як можна ся додумувати свідчыт то як важне было в тым часі село В книзі парафіяльні з <unk> рока істніл запис о наданю прав і привілеів хлопам презвластителя села Кохановского такым селом як рап святкова вышолатка Радоцина Тиханя жыдівскє долге мысцова і полями Пасятса вчера грязы Пі другій іх ціпу Як компострем єст патля зробленыма не пусти Якому з рає не слідла Хоци то бына вшыто з кажду ласко єд допроси вшы З Лідсем до весміру А вид яоброзле діру Позійтрес прот тебе кто біснул руков сагай до лебы знайде злір сен до весміру Видлой тес про тепнє <unk> Кустіных выступ возы Клепів Ледосым до весміру а відмови бо сій тес про тепер дописну руков Санч на небес вчера В роках <unk> і <unk> повысше грабу Містил ся єден з обозів Конфедератів барскых котрым доводил Казіміш Пуласкій Часто з того місця выправлял ся жебы атакувати Росян Піднял м ін пробу здобытя Львова але і в поближу Воювану напр Коложмівроду і Швіржовой В стични <unk> р коли конфедераты были неприсутным царскы війска заняли грап <unk> стичня того рока одділы мончыйского пулаского і міліциі Радзівіловской одбыли обіз з росийскых рук Але зо взгляду на великы знищыня перенесли ся до конечной ісб В <unk> році в грабі жыло <unk> осіб Головні были то грекокатоликы Была тіж школа людова єдноклясова а в <unk> році Вспоминат ся о почті в селі а в <unk> році при парафіі заложено братство святого Креста В <unk> році в селі істнувала чытельня просвіты а в школі было уж двох учытелів Парафіяльны документы вспоминают же в <unk> році част Селянів меньше більше піл перешла на віру православну Підчас І війны Світовой Австриякы арештували родины котры прібували зміняти віру а част з них зостала вывезена до Талергофа За сколи в недолгым часі село переняли Росияне шыканували они Католиків В окресі Меджевіня в селі діяло Братство Апостольской молитвы і чытаня імена Качковского Была тіж триклясова школа з украіньскым языком вчыня По пятцятох роках в селі жыло уж понад <unk> люди більше <unk> грекокатоликів <unk> православных осмеро Жыдів і <unk> католиків латиньского обряду Тыма остатніма были Полякы головні воякы котры працували в стражі граничній Три жыдівскы родины котры жыли в грабі провадили склепы Был тіж єден склеп котрый належал до Кооперативы лемківской Мешкало гын тіж пару циґаньскых родин Перед Іном Світовом село уходило за богаты бо і землі як на бескідскы землі добрі родили айм моє пати культий бати Ємос ся камчас з Борси Лем то мія правле бо море море о попланы она полиля то є лима зимен вай перекте покле джыреі пле суче на Морум мекатоличном мене даєм остав при купы А оновытаности памя дай моє курцель Ямо нема рібе ойда ой золчы є предсавдатенній куці весма ма зійда ой да ой дай дакше лем ґєна замодає вархот па рад В вересни <unk> р в грабі Вышоладці і Розстайным розміщены были одділы Обороны Народовой В часі війны Німці утримували пляцівкы в грабі в Школі і в Стрижници обі по около <unk> вояків На роботы выселено понад <unk> осіб в серпни або жолтни <unk> рока В часі дуківской операциі Німці выселили част люди до Вышоваткы незнайой і новиці зо взгляду на близкіст фронту В часі будуваня уміцнінь Німці выкорыстали материял з православной церкви В вересни <unk> р на пару годин село заняли Росияне котры потім софнули ся до тихані Тяжкы борбы тырвали през парунадцет дни Проваджены были медже інчыма льотничы нальоты на село По пару місяцях од війны селяны вернули на своі міцно понищены ґаздівкы Німці высофали ся з села <unk> стичня <unk> рока На яр того самого рока росийскы і польскы війска розпочали примусове выселіня до Росиі Вшыткы мали опустити село Завдякы інтервенциі в Яслі <unk> родин завернуло з дорогы Покликано ся на скорійшы запевніня влады о добровільным характері акциі выіздів Два рокы потім выселено і тых <unk> родин тым разом на захід на землі Ґюжівскы і ґданьскы В пядесятых роках в грабі оселили ся родины з околиц Ясла і Нового Тарґу Гнеска в селі мешкат лем парунадцет лемківскых родин Коли ходит до типовы лемківскы хыжы то пару з них повинни сме іщы мочы зобачыти в грабі На початку села од стороны Вышолаткы находит ся каплиця римокатолицка котра стоіт в місци давной грекокатолицкой церкви Тоту церков під покровом святого Косму і Дамяна збудувано в <unk> році Спалила ся зас в <unk> Теперішню каплицю збудувано в роках <unk> До початку вісемдесятых років його мост котрый приізджал з Крампной одправлял службы і католицкы і грекокатолицкы За каплицьом є великій цмонтір Найдеме гын вельо цикавых желівных і камінных нагробків з ХХХ столітя медже інчыма фиґуру святого Йоана Непомуцена з <unk> рока <unk> метрів на пілніч од склепу находит ся різба святой родины На терені села найдеме тіж війсковый цмонтір з Ійны світовой нр <unk> З дорогы є він невидочний Находит ся в ґрупі великых смереків Заховал ся деревяный крест з прекрасном різбленом декорацийом камінний мурок і штырі нагробны кресты ІІ войсковий цмонтір нр <unk> уж поза селом При дорозі з грабу до границі Дакє <unk> метрів од будинку стражы граничной стоіт стара капличка То іщы дакє <unk> метрів на пілніч од ней є описуваний цмонтір котрый зостал выремонтуваний в роках <unk> Одновлено велику вежу посередині цмонтеря і парунадцет деревяных крестів цікавого кшталту Цмонтір проєктувал выміняний уж в попередніх одтинках Душан Юркович котрий был єдным з головных словацкых архітектів запроєктувал і зреалізувал близко <unk> войсковых цмонтерів в першым Кругу цмонтерным Жміґруд Душан Юркович вродил ся в <unk> році Был не лем архітектом але і будовничым ци культуральным і сполечным діячом Його творчіст є выняткова предовшыткым зо взгляду на безпосередню інспірацию з будовництва реґіонального і неспотыкане вычутя Бескідского краєвиду Вмер в <unk> році На кінци села де крижуют ся зо собом дорогы до Тихані Святковой і до Бардийова стоіт з колей Австрияцкій слуп інформуючий о війсковых цмонтерях якы найдеме в поближу В перві пісня Під облачком В аранжациі гайдамаків о котрых бесідувала єм в першым одтинку аяк в звязку з тым же гайдамакы называли ся скорше актус вачку Йо дію Чуєшоци чередшы сыш што бынут воє ябли і синых тівы сишы очы Сыла Чуєшы гой тирме єс Закляс грабу перейдеме до Гут Высовской Представлю Вам сильветку пана Гнатишака Гнатишок Гавриів вродил ся в <unk> році в вергом Великій Был ксєнзом але тіж діячом культуральным і політычным на Лемковині По высвячыню на грекокатолицкого ксєнза служыл по ріжных селах на Лемковині а найдолже в Чорнім в роках <unk> іх Креници <unk> <unk> В каждым з сел в котрых одправлял закладал чытельні повязане з товариством Качковского в тым тіж в Креници в гноводданым великым будинку чытельны Был тіж спілосновательом Руской Бурсы в Новым Санчы віцекомісарьом Шкіл на терені Новосанчівскым але і членом Народнього Дому Гольвові На початку ІІ Світовой Войны разом з Нітми зостал арештуваный і інтернуваный до обозу в Талергофі На другым процесі Відиньскым котрый был в роках <unk> оскарженого о діяня протілка Австриі оскарженого о русофільство В тым часі вмер Было то докладні в червци <unk> рока в Відны в Австриі І так єм бесідувала на початку другым місцьом нашой прогулькы є Гута Высовска Колеси было то одрубне село Гнеска є то часту Высовой находит ся в Малопольщы в повіти Ґорлицкым в ґміні Устя Ґорлицкє Село находит ся в долині потока Лебка А оточают го взнесіня Од полудня Острий Верх і Цигелька а од пілночы гора Зруб од столітя В тамтым місци функцийонувала Гута Шкла і до при ній основано осаду Гута Высовска котру замышкувала головну людніст на Пывола Коли зліквідувано заклады шкла част селян опустило Гуты а в іх місце зачали мышкати Лемкы з околиці В <unk> році перепроваджено в селі комасацию ґрунтів В <unk> році скінчено будову дорогы котра лучыла село з Поблизком Высовом Село головні замешкуване было перез римокатоликів але часто ходили они зо своіма сусідами грекокатоликами на службы до церкви в Высовій В другій половині сімдесятых років ХХ столітя В селі побудувано невеликій деревяный костел під покровом Преображыня господнього розобраного по <unk> р Підлігал під парафію в Ропі і од Тамале раз місяци доізджал ксьондз Під конец Меджевійня в селі были <unk> ґаздівкы зас по війні З села выселено <unk> осіб а в селі лишыло ся около <unk> Поляків Медже нима было <unk> родин баптистів Перед війном нурт тот розвиял ся тіж в околичных селах Перез долину в котрій находит ся село переходит Синій Туристичный Шляк при котрым до <unk> рока діяла база намітова Студентского Кругу Ведучых Бескідскых в Жышові І кєд бы сте ся плянтали там даґде по лісі то звернійте увагу на губы але в таплых і сонечных місцях уважайте нагады освочыт ся Люблицю ослочыт ся обо цілю освочат ся ци очо Послучыт же думку боютчут другу знає быка гай король осочыт ся до Осочыт ся другу зору бо любіт цю знає пасвя ге ге цу освочат ся другу зо любит ся посвочыт ся другы о любіт цудру знає фабрика ге га Оцо посвочыт ся другу зовничы гоцу ослочыт ся другу субот ся другу знатя ге гей цу ослочыт ся другу цивы полюбичы ок освочыт ся другу ци ру любит шу другу знаты бриґ дай Русиньскій Демократичный Круг Лемків в Польщы Господар Орґанізация політична котра в <unk> році евалювала з заложеного в <unk> році громадяньского кругу Лемків з осередком в Ґорлицях під кєрівництвом пана Павля Штефановского цілю господаря є офіцийне осуджыня през Ряд Паньствовой Акциі Вісла і приверніня Лемкам іх власти котры в тым часі зостали сконфіскуваны Од <unk> рока выдаваный є квартальні Бюлетин Русиньского Демократичного кругу Лемків Господар І цофнеме ся кус дозаду Бо в <unk> році Креници родил ся Громосяк Миколай Был культуральным реліґійным і політичным діячом на Лемковині Одповідал за будову монументальной грекокатолицкой церкви в Крениці котра стоіт до гнеска Мал надію же стане ся она головным осередком реліґійным його рідного села і отачаючого терену Завдякы його ініциятиві в Креници основлено одділ Товариства Качковского в <unk> р котре в роках <unk> як уж знаме отримало свій оддільний будинок Знаком того панове Гна Тишак і Громосяк Мусіли разом спілпрацувати Та і подібні як Натишака громосяка арештувано і інтернувано в обозі в Талергофі В другым віденьскым процесі сказано го на смерт Мало то місце докладні <unk> лютого <unk> р Єднак рік пізнійше австрияцкій цисар Кароль І доконал амнестіі Хромосяк был єдным з головных основателів Русиньской Республикы Народовой во Фльоринці был міністром Рильництва Під конец істнуваня републикы зобрал <unk> лідерів до Фльоринкы было то <unk> марця <unk> р де выбраного до пят членового Комітету выконавчого Было єдным з лідерів котрых польскій ряд арештувал в стични <unk> рока Зостал уней Гмер в <unk> році в Креници Были гады были і губы а лишыли ся нам іщы гачата гусы і гораны Гачата і гусы колиси то здає ся мі же в каждій ґаздівці можна было найти але гавраны Гавраны як все прилітуют то як боцаны в околицях Яры Але здарят ся тіж же част тых інтеліґентных чорных птахів лишат ся внес на зиму а в зимі найліпше перекусити галушкы галушкы робит ся в тот спосіб же треба віляти част зготовленых комперів а част соровых потертых додати яйце сіль одтиснути і уформувати кульочка або кульсочкы што там з рукы выйде і шмарити на кріп і зготовити Коли си галушкы подавали зо свіжым або зжалілым білым сиром Кєд бы сме іщы мали оготу на дашто то можеме собі прирыхтувати гомілкы білый сыр мята кус масла з того вырабляме кулькы укладаме на бляші в середньо наглітым пекарнику підпікаме іх дакє піл годины так жебы ся легко запекли а як кус одстоят выстинут можна істи Наконец як все привитат або так по правді то попращат ся з вами кум Гнат Гавриіл Гарасим Гілярий Гліб Григорий Галина і Гляфіра А бесідую добраніч тримайте ся до наступного