Істория села Команьча, якє находит ся на східній Лемковині
Автоматычна транскрипция
Дорогы слухачы витайте ваяку на што ти жневі прогуці по Лемковині єдной буквы Днес маме авдицию нр <unk> посвячену букві К В попередніх окружыня газбукы трафили сме до Крампной і Клемківкы Тым разом завандруєме до єдной з тых барже знаных місцевости Лемковины до Команчы Довідате ся м ін як велькє упосажыня отримал Першый удокументуваный шолтис Команчы Я ся называм Наталия Малецка а вы слухате лемківского радия Лем фм плейлисту отвердят Коломийка Ансамблю Бердо Состарема депороти Маґоватыя то Де таком доробо деяко ті поході до є любила пила понето тепер полодий о того доплю ол А є тові треба сме роза штобы требаза Початкы Команчы а властиві Кшемянной сігают початку столітя Миколай з Камінця Воєводай староста Краківскій зозволил Іванови Крайникови Щавіньскому зо села Щавне на оснуваня нового села в королівскых добрах Сановского староства над потоком Команча Локуваня остемплювано датом <unk> вересня <unk> рока Привілей тот потвердил король Зыґмунд в документі з <unk> рока Крайник Іван зо Щавного мал осадити село на волоскым фраві Шолтис отримал богато посажыня триваны землі мылин ступы Фолюш выгін пілвана коло Ялорника корчму Оплачут дівчат якы выходят замуж до інчого села третю част од розпусту з радці розводів <unk> част стышів і занин задавкы загородників коваля і третю част кар В рамах своіх повинности шолтис мусіл брати уділ в війні лем на уграх на кони Осаджены кмітове поза тым же обтяжены вшелеякыма оплатами і одступовым винны были працувати для шолтиса по три дни в році в часі жнив і по єдным дни в каждій порі рока Давати му наріздло по два когуты і два колачы ановеликтен по піл копы яй і два колачы Повинны тіж были працувати при направі мылина Мылинар і коваль отримали попіл вільного лана землі А кєд бы всеі появил ся такій новий осадник котре бы втіхал перед кымси не може быти здраджений і выданий на суд такє привілей мал заохотити до осаджаня ся в Команчы Локацийний привілей передвидувал для церкви єден вільний лан землі Село початково зване Кшемінном уж в <unk> році фиґурує як Команча В тым році село рахує <unk> мешканців якы звільнены сут з обовязковых робіт і оплат В пізнійшых роках з початкового обшыру Команчы вызначено землю під локацию Должыці Чысто Горбу Яворника і Прилуків Запискы з <unk> р бесідуют же король Зыґмунд зозволил Іванови Ковиньскому на гляданя соли на обшыри сел Команча і Соровиця Поборовый реєстр з <unk> р выказує же Команча рахувала в тым часі дех кмітів на <unk> і лана І што цікаве поберала мито од вандруючых тамадель гандлярів В наступных роках село ся повекшало богатило але в половині XXI столітя наступило затриманя тых процесів в звязку з тым же м ін обшыр Команчы нашол ся в засягу діянь козацкого повстаня шведскых наіздів а татарскій наізд в <unk> році лем докінчыл діла Серед першых осадників Команчы нашли ся такы назвиска як Максим Гладаш Олеско Дорож Милиян Копцьо Гріч Зарич Іван Миклич Вахько Махников Нестор Сорока Данько і Елько Лукачов ци Іван Князік В столітю появлят ся в Команчы шляхецка родина Куманецкых з кульчы гербу Лелива Поставили они великій двір якій перечол аж од <unk> рока Днес Команча адміністрацийні підліят під саноцкій повіт і підкарпатскє воєвідство по активациі аномі пактує ботый слом і спіл <unk> най рокы най <unk>ou<unk> боґат не куле слом і співом ляй ном ціба ды найде За часів австриятского забору Команча так і ціла Лемковина перешла як камеральне добра в рукы Австриятского цисарства Простір села выносил близко <unk> кілометрів квадратовых і замышкувалого <unk> грекокатоликів <unk> латинників і <unk> Жыдів В <unk> році нарахувано <unk> хыж замешканых уж през <unk> осіб в <unk> родинах Хлопів было <unk> чого <unk> женатых а <unk> неженатых і вдолців З ґаздівскых звірят на рахувано <unk> коні <unk> волы і <unk> коров До Найблизшого суду і податкового уряду треба было удавати ся до Буковска натоміст телеґрафічна стация почта і колейова стация были на місци селі Великым выдаріньом в істориі села Было одданя до ужытку <unk> листопада <unk> рока одтинка першой угорско ґалицийской желізной колеі з устрік до Команчы а Вісна <unk> грудня одтинка Команча лукків Будова колеі вязала ся претіж з затрудняньом люди тіж той на місци І село остало получене з великым світом бо з Команчы можна было доіхати просто до Будапешту В наступных роках розбудувано колей і утворено получыня Кошыці Перемыш <unk> вересня <unk> р перед Скоманчу переізджал потяг котрый вюз самого цисаря Франца Арсифа ІІ якій опущал Ґаліцию В <unk> році до двору в Команчы поза польом і лісами належали іщы Брор і Ґожельня Діял Тартак бельґійской фірмы Фальтер і Датнер і дві корчмы В <unk> році властительом Команчы остало грабя Юзеф Потоцкій з Рыманова Целі была двоклясова школа в <unk> році діти записаных до школы было <unk> В тым часі основано тіж селі Чытелів Просвіты а од <unk> рока діял в селі Кружок Сільского Господаря Был тіж постерунок жандармері почта і стация телеґрафічна В тракті І світовой войны вересне <unk> р селі стацийонували одділы австриятской арміі До квітня <unk> р Команча <unk> разы находила ся в засягу фронту а і в самым селі воювано полеглых поховано на двох цмонтерях Арештуваня Австрияків доткнули місцевых До Талергофу вывезено Параскєву Пишняк Василя Терлецкого і отця Ілярия Венґриновича Як може памятати при оказиі одтинка о селі Віслок Бесідувала м вам о утворіню Републикы Команчаньско Вісловской котра мала на ціли прилучыня східньой Лемковины до західньо Украіньской Людовой Републикы Утворено єй на осін <unk> рока і перетрвала єдині до кінця січня <unk> Першый повселюдный Спис Людности перепроваджений в <unk> році выказал же русиньску народовіст задеклярувало в Команчы <unk> особы польску <unk> жыдівску <unk> осіб і німецку <unk> Подля віры даны розкладали ся так осіб грекокатолицкого віроісповіданя <unk> Римокатоликів і <unk> Жыдів Хыж нарахувано <unk> што означало же середньо в єдній хыжы мешкало <unk> осіб Ціла забудова села розтігала ся вздолж комонецкого потока тзв вальваркы по лівій стороні дорогы в сторону Яслеск стояли жыдівскы хыжы Божниця і Мыква Ідучы далі по правій стороні за церквом был деревяный Двір і ґаздівскы будинкы в Фольварку В <unk> році реактивувано діяльніст Чытельны Товариства Просвіты А з ініциятивы Ілиі Чурмы і Миколая Гаргая в <unk> р основано в Команчы охотничу Пожарну Страж мая є <unk> мая де Під конец <unk> років ХХ столітя в селі працувал коваль Челяда Шевц Кельман Столяр Рудер гандльом товарами ріжныма занимали ся барна і двох брандів а продажом напоів выскокых труднил ся Левін З колиі в тридцетых роках склепы з вшелеякыма товарами провадили Спрунґ Штерн Сушольт Шыякович Пеннер Зелер а деревом гандлювали Дим і Гершкович Локальным пекарьом был Пещох Склеп з мясами і кортму провадила родина Збуковска Кароля і Клементины Ярош А місцивы Лемкыні свынули на цілу околицю з вырабляня гафтуваного спіднього облечыня яку головні замавляно для молодых дівчат як весільне війно Команчане ішли з поступом Од <unk> років ХХ ст будувано лем такы хыже котры мали в Комины А в звязку з тым же Команчу зачато уважати як атракцийну туристичні уж в початках ХХ столітя ставляно в пілночно східнім обшыри сталабы будинкы о выпочынковым перезначыню В Меджевіню активні діял Стрлецкій круг якій провадил додатково Выпозычаня книжок хор і аматорскій ансамбль В роках <unk> выбудувано будинок монастыру Сестер на залетанок Архітектонічні будинок навязувал до швайцарского уздровискового стилю А в роках <unk> поставлено пенсийонат Віра выпочынковый обєкт кругу працівників умысловых колейовых во Львові З часом до села приклеіла ся назва Літниско Під німецком окупацийом село нашло ся в Центрі выдарінь Діалеґн Німецкы посторункы поліциі В хыжы сестер назадно <unk> зорґанізувано выпочынковый дім для німецкых офіцерів В будинку римокатолицкой плебениі утворено пляцівку украіньской помічничой поліциі През село орґанізувано трасы котрыма таємні на другу сторону границі перепроваджано Поляків Жыдівску людніст з Команчий околиц Німці умістили в Ґетті Пуковску В <unk> році в лісі на схід од Команчы Німці розстріляли зо села понад <unk> осіб циґаньской народовости На місцеві людности в <unk> році німецкы антрополоґове з Інституту Фірдой Остер Байд В Кракові провадили докладны баданя на людьох робили шкідци з Нимкы описували і списували квестийонариюшы Ефекты іх діянь находят ся тепер в Архівом Університету Яґемского в Кракові В часі тзв Карпатской Операциі в долині Ославы і Ославыці людніст сел мусіла хоронити ся по баблизкых лісах В Команчы згынуло <unk> цивільных осіб <unk> осталоненых <unk> хыж ушкоджено Римокатолицкій костел і Клебения згоріли згнуло <unk> кони і <unk> штук худобы По закінчыню війны в <unk> році покликано в селі Ґмінну Народову Раду Шолтисом села остал Тимофій Должыцкій Мало хто в Команчы дал віру аґітациі добровільных выіздів на радяньску Украіну Коли по інчых селах здаяло ся же понад піл люди выізджало з Команчы віхала Лем барз мала част Зато в Квітни і в маю <unk> р выселено близко <unk> Лемків з Команчы Позволено остати родином лісничых і колеярів потрібных до обслугы побільского рапецкого тартаку і лупівской колейовой лініі По <unk> році до Команчы вернуло <unk> выселеных Лемків Ждарварати ге ей дирваляти ге и діди ватава ле дідит аба ле дідит ама булю дерва ей іди ребура дервакы ей ди бура блябара дервакы ейди цомбура біля є емо є ей ей ір дервакы е іди де варакы еыды дервакы едит єрвакы ей ліди абы ярвати ей ліди ґранжа дярмура дервакы ей діди бора бара ярванакы ей іди цумбура ґара дерва ера дарваґы ен ґаре яван ґен ело до орґана дарва де а бодати богати не богаты тото тото дакульна дене геньо <unk>ear макєнна Якеба Бісєпа єба Нерба нерба для пита ґене тото Мукає має попаднав кабуля дерба інкіля повіт Першы інформациі о церкви в Команчы походят іщы з часів локацийных села значыт з часів передусталінями уніі Бжеской Коли церков в Команчы приняла постановліня той уніі не знатя В початках ХХ столітя парохія в Команчы Покровы Божой Матери обіймувала єдині Команчу і належала до коростяньского деканату дієцизиі Перемышко Самборско Саноцкой З записів деканальной Візитациі з <unk> рока довідуєме ся же церков в селі была деревяна дост велька з великым алтарьом а в середині была деревяна підлога і поліхромія в цілій церкви Церков звінчена была трьома банями дві были обыты бляхом єдна ґонтом В церкви были два великы і два малы дзвоны В <unk> році місцевы зачали будову нового храму потім як попередню окражено і спалену В <unk> році позыскано до церкви іконостас якій походил з Волосянкы Пароховы Команчы часто ся зміняли Єдным з них был отец Іляриян Венгринович котрый в <unk> році остал часово інтернуваный перевстриятскы власти в обозі в Талергофі В часах Меджевіня діяло при церкви Товариство Ферезвости а під парахію в Команчы підлігали іщы філияльны церкви Чысты Горбі і Должыці Покликана в <unk> році апостольска адміністрация Лемковины не обняла деканату луківского до котрого належала Команця В другій половині <unk> років ХХ столітя вікарюшом в парохіі Команча был отец Іван Тетєрка котрого діяня якы пропаґували украіньскы народовы ідеі серед місцевых поскуткували тым же державны власти выдали заказ його перевиваня на пограничным терені перед окрис трьох років Коли в роках <unk> велику част Лемків выселену на радяньску краіну Польща приступила до ліквідациі структур грекокатолицкой церкви В звязку з тым же з Комончы выіхала барз мала част села до Союзу а части парафіян удало ся уникнути выселіня на захід Польщы Парохія в Команчы діяла непервані Єй функцийонуваня было парукротні квестийонуване през державны власти і по смерти отця Каленюка в <unk> році адміністрацийны власти замкнули і опльомбували церков Літурґі зачала одправляти в місцевым римокатолицкым костелі Вірно одобрали то як пробы латинізациі і польонізациі зато част вірных звернула ся в сторону православія Зобрано підписы і деклярациі і на рукы митрополиты Штефана зложено петицию о прилучыня церкви в Команчы до Польской Автокефалічной Православной Церкви <unk> грудня <unk> р одбыла ся перша по понадвох столітях Православна Літургія в Команчы котру одправил отец Левяш До великой траґедиі дошло <unk> вересня <unk> р Деревяна забыткова церков згоріла Од огня уратували ся єдині крест сперед іконостасу начыня на олі і святе Євангелия котре лежало на престолі Не спалила ся тіж осібна дзвіниця Римокатолицкій духовный отец Шуміґрай заохювал костел до тымчасового одправляня літургіі для вірных православных і переказал фінансову поміч од римокатолицкых парафіян Команчы і латиньского архєпискупа Перемыской Діцезиі на одбудову церкви По візитациі на місци владыка Адама піднято децизию о одбудові церкви А до <unk> р літурґію одправляно в заадаптуваній до той ціли дзвіниці Покликано Комітет одбудовы Церкви його ведучым остал отец Феленчак Здесидувано на одбудову будинку в формі сперед пожару Поміч заоферували Державны Лісы Ґміны Команча Загіря Соліна Саноцкє Староство Маршалковскій Уряд Підкарпатского Воєвідства Міністерство Культуры Воєвідскій Уряд Охроны Забитків і вельо вельо поєдинчых осіб і православных парагін з цілой Польщы Урочысте посвячыня новоодбудуваной церкви мало місце <unk> жолтня <unk> р Присутны были митрополита варшавскій і цілой Польщы Сала владыка перемискій новосанчівскій Адам владыка любельскій і голмскій Авель як і в роках <unk> был парохом в Команчы ґорлицкій владыка Паіси і львівскій і галицкій владыка Авґустин На днишній ден парогом церкви і отец Ґоцко Нераз певно стрітили сте ся з публикациями і книжками о Лемках і коли появляла ся тема облечыня то найчастійше презентуваны сут знимкы Власні з Команчы Команецкє облечыня кус богатшы як з інчых части Лемковины Бабы носили ґорсеты з волняного сукна в кольорах од синього до ґранатового богато вышываны а хлопы сині лейбикы вышываны на червено здоблены мосяжныма ґузіками Бабы воі кабаты мали двокольорово друкуваны Друкуваны были найправдоподубнійше в голій Воли і Маньовій Там містили ся варштаты проваджены перез Жыдів де друкувано самодів На фартухы нашывали по пару рядів кольоровых басамомок Спідниця в місци де лежала на ній запаска мала вставку з інчого туйшого материялу позбераного кус більше так жебы коли дівчыны котра носила тоту спідницю прибыло в пасі можна было з чого попустити Штоденны кабаты не были прасуваны то значыт шыти так жебы робило ся плісуваня лем были збераны ручні на закладках в двох ци трьох місцях Богаты команчанкы носили правдивы коралі але передовшыткым носили шыроку крывульку Коралікы на такы крыулкы были барз дорогы Єден ряд коралічків коштувал <unk> грошы то тілько кілько міг заробити дорослий хлоп в єден ден В звязку з тым же сме перед великодныма святны послухайте як святкувано іх в Команчы На квітну неділю рыхтувано пальму з галузок вербы пристоєну квітками і басамонками Рыхтувано тіж пару додатковых для тых котры бы собі забили Посвячена пальма мала хоронити од бурі коли приходила палено кавальчы галузкы Коли ся єй по церкви приносило дохыж то треба было зісти єдного базя жебы не боліло карло і жебы ґенеральні быти здоровым На великій четвер ходило ся до церкви на страсти Бесідувано же того дня приходили тіж до церкви Босоркы Зберали ся під дзвіницьом і штоси там порабляли Того дня не можна было ім нич пожычыти Велику пятницю на заложыня господнього гробу не ужывано дзвонів лем деревяны коладкы Од пятниці высклано уж яйця высклане яйце фарбувано а потім стігано воск Шкорупины з посвяченых яєц закопувано потім на загорідці што мало хоронити перед рядом До свячыня односило ся вшытко што ся ліло яйця масло сыр кобасу шынку але предовшыткым паскы Є то специяльный сліб пшеничной мукы Был звычай же зосвяченым треба было як найскорше вернути домів зато же як скоро пришло ся домів то і скоро і слабо потім на ґаздівці робота Понедільок обливано ся водом а в віторок святкувано уж без векшых цереґєлів єнця литром ліженом лем ін керда ляком а сум на ґм ля ля пена ля гой то бы згеро поно Дорогы слухачы то буде вшытко нагнизка Дякую Вам за увагу і чуєме ся заран Запрашам од рана на надаваня нажыво заран з Руской Бурсы Буду бесідувала до вас Я значыт Наталия Малецка Дякую Чуєме ся за тыжден або заран од рана Добра ніч аы ма ва Форва др ангорова а Анспотым будло
![A Я[К]...? #56 - 10 IV 2013 - Команьча](https://podkasty.lem.fm/media/podcasts/aiak/komancha_medium.webp)
![A Я[К]...? #56 - 10 IV 2013 - Команьча](https://podkasty.lem.fm/media/podcasts/aiak/komancha_thumbnail.webp)