Істория Креницi, єдного з найпопулярнійшых уздоровиск на Лемковині
Автоматычна транскрипция
Шановны слухачы увитайте в <unk> одтинку проґраму А як І так як бесідувала м остатню а з буку маме уж добрі вывчену зато не мусиме ся тримати колейности як в попередніх сериях і днес зас затримаме ся при букві Коц то при ній кружыли сме і тыжден тому Тыжден тому было село Котан а днес місцевіст котра селом уж давно не єст Є то дост великій курорт барз добрі розпознавальны не лем в лемківскым світі днеска завитаме до Крениці І думам же каждому хто лем подумат о Крениці нас сам перед приходит одраз на мысль Думка про нашого сучасного учытеля вельолітнього крениченины пана Петра Трохановского Зато як музичны перерывникы товаришыти нам будут творы і композициі того знаменитого чловека оркєстры творы якы можете найти на платні пісні і співанкы Петра Мурянкы друга выдані Стоваришыньом Руска Бурса Запрашам до слуханя Як все при мікрофоні о тій порі Наталия Малецка мибідни уздіі да праді да то духом хоц будме богати І чести не дай мез до птари не зломит нам бій чести не дай мез до птага ти а віри не зломит нам бій Ни темны так варят не легемкы то треба ґусонцю нам ііти Бо сонце і для нас за свій не будме все вколо по темкы бо сонце і для нас за свій не будме все вколо потемкы Мы слабы як гача до пугу га то одружно ся берме до дііла І буде в нас до раз міци гла лем треба з помоци друг і буде в нас до раз міци гіла лем треба з помоци друг другу Нас мало то єдну громаду всі Ходме і смо тра ди трима оцями сокого Хто з нами в раз іде хто замисоко Хто з нами в раз іде хто за Мы мягкы так гварят як лигы нагаритуйме ся вситкы на груду Пламени наукы труду і стузат внед наса роди пламены наукы труду і сту затвнед наша роди Днешня Крениця то залюднений курорт выполненый курациюшами зо світа і необрахуваным чыслом санаторів і пенсийонатів Одраз приходят на мысель Уздровисковы Воды Яворина Креницка Ян Кіпура но і очывидні Никыфор Призриме ся Крениці єднак кусцьок плише жебы не лем така характеристика того початково чысто лемківского села приходила нам на мысель Кєд подумаме о місці Крениця Зачнеме од познаня назву верхів якых не мало довкола Крениці а сут то хоцбы Рокытняк Мірянче Раківска Чертеш Бардів Шалины Гузары Гора Паркова Ясенник Гавриляківка Жыдівка Ялоринка драбя Кілка Прислоп Палениця косариска очывидні Яворина Букова Котольничый Верх Зарубы Быстрий Верх Щавна Гора і Астряпска а то лем тоты найблизшы Крениці горбы і верхы Для порядку лем повім же Крениця находит ся в сандецкым повіті в долині потока Креничанка і його доплывів Днес є то місто малопольского воєвідства На полудни од котрого лежыт Мушына по дорозі найдеме поворозник кєруючы ся наступні на захід є Астрябик Злоцкє Щавник Розтока і Крижівка то уж на пілніч од Крениці дале на схід находят ся выжня і Нижня Мохначка а пониже Тылич Першы знаны писаны джерела змінкуючы Креницю то локацийный акт з <unk> рока Товды то краківскій бискуп Самуель Мацяйовскій признал привілеі Данькови Змістка Так товды называл ся сусідній Тылич Данько змістка отримал привілеі на локуваня села на так званым волоскым праві Новый шолтис отримал два ланы землі як шолтискы і позволіня на будову млина і корчмы Незаписаны джерела леґенды бесідуют же Крениця находила ся початково в долині Чорного потока высоко аж попід Яворином Основательом села мал быти Гома і од нього называно село Гомовым селом В селі был Млин Тартак і Кафлярня Єдного дня Млинар пішол перез Яворину до Санча Вертал як была ніч і нияк не міг трафити до хыж Подумал си же то чорт так голодит і так ся стало Вказал ся му діявол і загорозил же як не підпише цироґрафу то не дозволит му вернути до родины Чорт зажадал жебы ґазда оддал му тото што єст в його хыжы А о чым він іщы не знат Ґазда ся згодил вернул домів гын його бріхата жена наглі передчасно вродила сина Переразил ся хлоп што ту зробити порадил ся жены і усталили же як зявит ся чорт то повідят му же то паця ся ся ся ся ся освынило і дадут му пацятко Так тіж і ся стало але чорт не увірил в тото і лем ся зызліл Постановил же понаносити в ночы великы камень жебы завалити млин принюс єден камінь другій але скоро мусіл кінчыти бо заспівал перший ковлут і зачал свитати Не здолал завалити млина Од того часу тоты камені зовы ся диявольскыма каменями пониже єдного з них находит ся влойстя до збійницкой Яскыні подібно колиси впущено до ліп пса з привязано млином І тот пес вышол з попідземли аж в Новым Санчы віже ся Лусі вечырні росінок тварды до земличку ентедрів барз любові чыку тварди до земличкы Енґедрів барзы боко свого розпустишко норем полоси внутридным коле розпустишко носой внад вечернє рызі оклат бардычкы анґедрів барзе бы земличкы барзо было козого Мешканці Крениці занимали ся пастырством ґаздуваньом а з часом іщы обробком дерева і ткацтвом З парохіяльных документів знаме же уж на початку <unk> столітя была гын церков шематизм подає <unk> рік як дату ерикуваня парохіі Наступна удокументувана змінка проістніня церкви походит з <unk> рока коли ток краківскій бискуп Анджей Требеніцкій Зозволил купити Михаловы Попы в Креници ролю Тымка што мало становити власніст священника В <unk> році поле його мостя побільшено вельома ланами землі Коло Тылича на граници з Могначком В <unk> р Крениця рахувала <unk> ланів землі і <unk> оселеных кметів Мешканці креницкых земель активні брали уділ в політичных замішках і столітя В роках швецкого потопу воювали як мушыньска піхота яка медже інчыма боронила Кракова Пару років пізнійше мусіли воювати при обороні Нового Санча Околиці Крениці нашли ся тіж в засягу барской конфедерациі яка стацийонувала гын од <unk> рока Назва горбу гузары взяла ся од валкы в якій полегли конфедераты з угорском гузарьом в <unk> році В <unk> році пришол на тоты землі ґенерал Пуласкій Для упамятніня його присутности в <unk> р Власти Крениці поставили помник авторства Станіслава Войціка Крениця перезвікы находила ся в обшыри державы краківскых бискупів тзв мушыньского ключа аж до <unk> рока товды тота част польской державы припала в уділі Австо угорскому Імпериюм Пануваня Габсбурґів для Крениці принесло вельо корысти Крениця зачала розвияти ся як уздровискова місцевіст а слава лікуючых властивостях місцевой воды розходила ся штораз шырше Як перший лікуючы воды Крениці описал духовный Ґабриєль Грончковскій в <unk> і <unk> році В <unk> році австриятскій урядник Францішек ван Санберґен выкупил од місцевых хлопів землі з джерелами мінеральной воды Од початку мал єдну ціль хотіл зробити з той місцевости устровиско якє очывидно буде приносило великы доходы Побудувал першы здройовы будинкы єден з першых то так званий малый домок з <unk> р Побудувал тіж стайні для кони якы мали привозити курацюшів Задбано о одповіднє о будуваня джерел воды будову лазєнок ци мешкальных хыж для курацюшы Потім заложено іщы здройовий парк уреґулювано потокы побудувано дорогы спацеровы алейкы а навет обєкты культуры Крениця видочний спосіб ся розвинула І коли початково в <unk> році курациюшы было коло <unk> осіб то в перетязі трьох років іх чысло звекшыло ся уж до <unk> Конкуренцийні до Крениці розвияло ся уздровиско в сусіднім Бардийові на Словациі В <unk> році Крениця стала ся здройовым закладом і зачали до ней масово зізджати часово або на все Полякы і Жыды З часом штораз міцнійше зарысувала ся одрубніст Крениці колишньой яка остала лемківскым селом од скоро розвияючого ся уздровиска Одвиджаючый Креницю в <unk> році ґубернатор Ґалициі грабя де Ґс переказал велику сумму грошы на розвиток Крениці Побудувано затото новы дорогы і будинкы для Ґурацюшы м ін хыже під Замком і під Баранком Збудувано тіж Дім Здройовой Комісиі Першым здройовым докторьом остал Юзеф Ненель його наступцьом был Фридерик Вільхельм Гаральд Оба міцно прислужыли ся розвиткови крениці Іх наступця заслужыл ся але одворотні За його урядуваня Крениця підупала Вельо было девастаций і мальверсаций найбільшый упадок діткнул Креницю по <unk> році коли то брако якого небуд здройового закладового дохторя Гарендаровы крениці помалы розграбляли уздровисковы маєткы По кєпскых роках пришло ліпше Крениця одродила ся з кінцьом <unk> років ХХ столітя а причынил ся до того практикуючы в самым винни доктор Юзеф Дітль Земльо моя рінко мояты кольором Кольорамы розможы Дає ны Може за тото може тота Ну так дуже Замлот самоты щедра і бо то Лам театры Лам тя траба тот мот моды заты Як док до того што є Дашто зашта заудба выкоры своіма В пядесятых роках ХХ столітя в уздровисковій части Крениці побудувано днешні Стары Лазєнкы проєкту інжын Фелікса Кєнжарского Заінвестувано тіж в місцеву локальову базу В <unk> році в Уздровиску было <unk> мешкальных покоів з <unk> лазєнками а уж в <unk> році покоів было аж <unk> і <unk> лазєнкы Тоты чысла цілый час потім росли бо місця для курацюшы і так цілый час бракувало В сезоні од <unk> до <unk> вересня <unk> р принято <unk> тисячы люди Зато гості часто вынаймували і ґаздівскы хыжы в Крениці селі Од <unk> років значно розшырил ся тіж закрес оферуваных лікуючы в купелі Удоступнено купелі ваннови на тресковы желязісты боровіновы бальсамічны і ґазовы Стосувано інхаляциі курациі пневматичны кліматичны але тіж і лікуваня електрыком практикуваном реґіональном методом было лікуваня жентицьом В залежности од потребы питом з мінеральном водом цукром медом або і вином Експорт мінеральной воды збільшыл ся з <unk> тисячы фляшок в пядесятых роках ХХ столітя понад <unk> раз кратні Крениця помале ставала ся кліматичным місточком в якым квитло інтелектуальне і артистичне жытя През цілый сезон гости бавила здройова оркєстра на котрой в <unk> році вознесено специяльный павільон званы пізнійше концертовом Мушльом З выступами приізджал тіж і театр з Кракова для котрого тіж поставлено страсом театральный будинок Популярном розрывком были прогулькы по околиці найчастійше выберано ся до руін Замку до Мушыны і Любовны на верх Яворины і підсвинный Діяволи Камінь Орґанізувано прогулькы до сусідніх уздровиск Вардийова Щавници ци Жыґєстола Проломовым для цілой Галициі в тым міцной для Крениці было заряджыня кысаря Франца Осифа О будові галицкой трансверсальной колеі рахуючой <unk> км з чатцы през Жывєц Габілку Новый Санч Ясло Кросно Санок Іванофранківск аж до Гусятиня Крениця зближыла ся до світа а курациюшом было ближе зо світа до Крениці В <unk> році побудувано для цілого міста Світ Волотягів Під конец ХХ ст Крениця была модным і елітарным місцьом де перебывали Яну Матейко Генрик Сєнкєвіч Артур Ґродґер ци Юзеф Іґнаци Крашевскій В пізнійшых роках в Меджевійню были легын Людвік Сольскій Гелена Моджеєвска Владислав Реймонт Юлиян Тувін Константий Лефонс Ґалчыньскій ци Іан Кєпура В Меджевійню село находило ся во властях реліґійного Фонду <unk> липця <unk> р суд розграничыл Креницю Село од Крениці здрою Уздровиско отримало містне права утворено тіж три оддільны ґміны Креницю Здрі Креницю Село і Солотвины Розвияюче ся уздровиско хотіло зєднати тоты вшыткы єдносткы повело ся то в <unk> році В <unk> році Крениця рахувала <unk> Русинів Поляків і <unk> тис Жыдів В части яку традицийні называно цілый час селом стояло <unk> типово лемківскых хыжыдівскых і по <unk> польскых і циґаньскых Лемкы занимали ся типово ґаздуваньом і експлютацийом ліса Великы торгы орґанізувану на місци або мушыні курацию же охочо скупували свіже молоко Доходовым занятьом было наймуваня ся до переложыня гості дорожками Але на тото треба было мати специяльны позволіня Головна гандльова част Крениці находила ся при теперішній улиці Крашевского Жыды провадили там пи і дві корчмы Лем єден склеп провадил Поляк і коли го отворил Лемкы збойкотували тоты жыдівскы Креницкы Жыды молили ся в двох быжницях мали тіж обрядову лазню і кошырну різню Жыды провадили тіж школу Гайдер для своіх діти На початку окупациі вшыткы остали вывезены до Ґетта в Новым Санчы Циґане мешкаючы в Креници занимали ся головні ковальством і музыкуваньом В тракті окупациі выіхали разом з выселеныма Лемками част до Радяньского Союзу а част а част на одзысканы землі Іду по своіх стажках О своіх стажках Бос іхоц Мач Я дале сну Хоц ня уж жывых нає Хоц мі ту добры в Богы Заєдно гля мли думів дорогу От переліска сый ду на воєнны і будут за стежка дітинства мого стежка мойого літы Не заросля были В Меджвійню діяло в Креници пару індустрияльных закладів был млин властитель Миколай Криницкій два Тартакы Оліярня родины Цапаків Фолюш Хорощаків дві Цегельні єдна з них находит ся полжы церкви і діє по днешній ден і різня Тылищака Динамічні діяла в Креници орґанізация Лемко Союз важна для достоменности Лемків в часі міцной проукраіньской аґітациі На челі той орґанізациі стоял адукат др Орест Гнатишак а єй прасовым орґаном был выдаваний од <unk> рока тыжденник Лемко Редакторьом ґазеты был учытель Методы Трохановскій Більше о ним послухайте в аяку нр <unk> зазрійте до архіву радия Трохановскій опрацувал лемківскій буквар і інчы підручникы до помочы при вчыню рідного языка На пару років перед війном Трохановскій отримал право вчыня лемківского языка в учытельскым семінарію в Старым Санчы Освіту здобывали там тіж і польскы учытеле якы потім працували в лемківскых селах Осередком культурального жытя Лемків в Креници была чытельня ім Качковского і Грекокатолицка плебания Зорґанізувано там предшколя проваджено театральны занятя і пробы хору Гір тот сумірахувал близко <unk> осіб З Крениці Тыличай Поворозника был знаный і цінений на цілу околицю не раз выступувал і в уздровиску Тоту традицию підтримує тепер парохіяльный Хор Православной Церкви в Креници де в сезоні часто орґанізуваны сут концерты для курацюшы презентуючы церковну музыку Хор тот веденый є през пана Петра Трохановского Так близкій контакт з містном культуром мусіл мати влияня на місцевых найбарже видно было тотого облечыня Одходжено напримір од онучы на місце Пончох Тяжкій час для Крениці і Креничан пришол разом з окупацийом Од <unk> р обовязуючым урядовым языком установлено языкы німецкі Заряджыньом якє вышло од горы было перекшталчыня крениці в курорт для німецкых офіцерів Консеквентні перепроваджано выселенчу акцию Жыдів Вывезено іх найперше до Ґедта в Новым Санчы а потім до обозу в Белщю а іх маєткы знищено і розграблено За окупациі будинок школы замінено на Касином зліквідувано бібліотекы знищено помник Пілсудского спалено тіж схрониску на Яворині В часі окупациі на роботы до Німец вывезено <unk> осіб Окупанты провадили зміцнену акцию притіганя до своіх шереґів місцевых Лемків некотры під примусом підписали тзв украіньску розпознавчу карту што нибы давало ім даякы корысти напримір більше ниж для Поляків приділи на ідуло Крениця стала ся осередком пропаґанды для Украінців Дошло до того же Ханс Франк перезначыл част уздровиска на рекреацийный осередок для Украінців На місци находил ся постерунок украіньской поліциі а навет одділ украіньского леґіону якій мал быти перезначеный до диверсийных діянь проти Радяньскому Союзови Одночасно з фаворизуваньом проукраіньскых постав репресийонувано тых Лемків якы ся не піддавали про украіньскій аґітациі В <unk> році арештувано і інтернувано в кєльцах разом з ґрупом лемківской інтеліґенциі Методого Трохановского Увязнено і замордувано в обозі в Освєнцімю ведучого Лемківского Союзу Орестагна Тышака Кленецкы Лемкы зорґанізували свій одділ якій протиставлял ся німецкій і украіньскій поліциі Украінці помалу занимали опустошены хыжы заклады склепы утворили украіньскы осередкы вчыня гандель переняла украіньска Кооператива В <unk> році прибыли до Крениці Одділы Січови Вшыткы тоты діяня мали на цілі реализацию пляну установліня Крениці столицьом західньой Украіны Противником той ідеі не давано за великых шанс Замордувано м інжынєра Дуркота разом з женом і дітьми в <unk> році В Креници діял і розвиял ся тіж польскій рух опору Динамічні діяли пункты прижутів курєрів на Словацию і Угры Німці высофали ся з Крениці <unk> січня <unk> рока Уж минуло Я вілито зышол терпличы уж не кодит радіст світом уж не єдна ковраночку милы ми єст замишку дівск уж не чудны на полями дві чудовы стрі вітер теля конарек же не жолте лем смутку ні мам креко дуга душу єй шковраночку милы ми єст замишку діж не чудний над полями твій чудовий зві постит ля плачы жебы молчы то Чурба серо з терньом крача дозма до говраночку милой ми не одберка з моій мрі Най ся ади Красной весны вчую за свій спій шковрамочку милей місце неберґайс Назяв ґасно Ебе чую Вызволіня од німецкого окупанта для Лемків так направду не принесло правдивого вызволіня Першы выселіня зачали ся іщы за окупациі в <unk> році По селі ходили німецкы аґітаторы якы переконували о шансах поправы жытя за східньом границьом Податны на слова пропаґанды были молодіж і бідота На выізд товды здесидувало ся парунадцет ґаздів трьох з них повело вернути ся домів і пережыти війну В липци <unk> р по Крениці зачали кружыти радяньскы аґітаторы Обіцували Золоты Горы і такій пропаґанді улегла уж більшіст Лемків і некотры мішаны родины з Крениці село Потім пришли зас неспокійны часы в обаві перед наступныма выселінями Лемкы якы остали зачали вступувати до партиі некотрым повело ся остати в першым етапі коли выселіня провадило війско В пізнійшых фазах власти не были уж так ласкавы Єден з транспортів выселенців якій мал іхати на Західні землі стримано завдякы Поляка з Жывєстола Пощастило ся тіж части Лемкам з Крениці з Здрою Заряджыня о выселінях не тычыло ся міст З другой стороны іщы рускы мешканці Крениці были боронены през товдышнього начальника міста докторя Завадовского Звертал ся він з прошыньом о затриманя Лемків твердил же сут они потрібны місту як згідны і робітны люде Повыселіня до Радяньского Союзу зліквідувану грекокатолицку парохію в Креници Селі В пядесятых роках минулого столітя зачали вертати першы Лемкы Неструдженый в вертаню был Никыфор Про Епіфана Дровняка слухайте <unk>r<unk> АV нр <unk> До Крениці зачали наплывати Лемкы якы походили тіж з інчых сел Крениця притігала і была атракцийна зо взгляду на можливости роботы і закоріне гын лемківскє середовиско Появил ся проблем храму Властиві його браку браку місця де Лемкы могли бы ся молити грекокатолицку церков перемянувану на римокатолицкій костел Як перша в <unk> році утворена остала православна парохія рік пізнійше поставлену невелику каплицю а обік розпочато будову вынятковой церкви Ефект той будовы можеме обзерати неска Церков стоіт в мальовничым місци і презентує ся унікатово В <unk> році право до справуваня літурґіі отримали тіж і Грекокатоликы Початково службы одбывали ся в каплици святого Антоніого а од р грекокатолицкы вірны спілужыткуют свою колишню церков яку як уж бесідувалам замінено по выселінях на римокатолицкій костел Полыжы грекокатолицкой церкви находит ся цмонтір якого част то старий лемківскій цмонтір Є тіж цмонтір Здройовий при улиці цмонтарні коло православной церкви в його части находит ся з колей війсковый цмонтір з <unk> рока На здройовым цмонтері похованый єпифанДравняк а при улиці Польні находит ся жыдівскій Кєркут Крениця єдне з містом знаным в цілій Польщы де одбыла ся вельо знаных і знаменитых фестівалів і культуральных імпрез орґанізуваный є Формы економічны а раз на два рокы маме можливіст брати участ в бієнале лемківской культуры орґанізуваной Стоваришыньом Лемків Такє бієнале выпадат і на тот <unk> рік орґанізуване буде на осін і майте певніст же радийо Лем фм буде го для Вас реляцийонувало Для радия Лем фм короткы подіі криниці зрыхтувала Наталия Малецка дякую за увагу і майте ся добрі Вылетіли ластівочкы летіли Мене з крытьом приломляным лешыли Я остала як серодка осталы Зіра осін буде зо мном плакал І остала як серодка оставы Зіра оцін буде зо мном плакалы Ой застище вітерниця застиж гіркєликом морозиком запиш Ой за крешен бозоне мо закрешы Рипкій хлібусь маннул білу принесы ой за креше бозоне бо закрешы Рипкій хлібусь маннул білу принес Вім ня вкрыє в селю блящый він вкрыє Під білідком перелочком загриє З весном красном застрелятят сестричкы Лем безмены доспівают пісни Весном красном застрелятят застречы Весмене доспівают пісніч За тот сопы ци інче За тоты рок шарше евес тым знов не чы не даде сві Таку проповіди Знайжат той самой воды в етым лем єден го ле Остасным ча чер з тоби а
![A Я[К]...? #104 - 19 III 2014 - Крениця](https://podkasty.lem.fm/media/podcasts/aiak/krenicja_medium.webp)
![A Я[К]...? #104 - 19 III 2014 - Крениця](https://podkasty.lem.fm/media/podcasts/aiak/krenicja_thumbnail.webp)