Істория села Лeлюхів, якє находит ся в долині потока Смеречка
Автоматычна транскрипция
Добрывечер вшыткым слухачам радия Лем фм Видал вас степлы по святочні Переж Новым в <unk> році Тыжден тому а был то другій ден свят чули сте специяльне выданя проґраму Аяк одтинок про різдяны особливости А як різдво Хто не чул бо святкувал має можливіст надробліня того і одслуханя бесіды з мойом бабом Марийом Тюрик якы оповідали про тото як різдяны свята празвано Вірны в нашым радийовым архіві Запрашам на сторону радя на наш порталь до закладкы Архів А тепер жвертаме в тоты нашы штоты жнивы рамы проґраму і наступну букву плошоры Перед різдлом оповідала вам про крыл Но днес запрашам на вандрівку стежками Лелюхова Чуєме ся уж по першым в музичным перерывнику буквы Л і Лемко Тавер іщы на колядничу нуту Іщы лем припомну перед мікрофоном Наталия Малецка за тимати охороны ФАІ проси на поді рад зати охороны сена не сам през тоти сцена ценария Сантана Дало пати на всакє часа през ора в терписена тися презнатисена Лелюхів то днес маленькє селачко якє находит ся в Малопольщы в повіті Новый Санч і в ґміні Мушына при самій польско словацкій границі Лелюхів є так положене же лем од пілночы находят ся польскы землі решта є уж на Словациі І так од пілночы Люхів од Мушыны Поворозника і Войковой одділяют такы верхы як Мальник Лапенне Дубне Ростока Зимне Крачон Здір Крачоник Пасічне і Млакы Ідучы в гору Потока Смеречне над котрым находит ся Лелюхів дойдеме до Дубного найблизшого сусідского русиньского селечка кєд ходит до польску державу бо дуже ближе хоц Дубне неє далеко єст Лелюхова до Руской Волы і Чырча русиньскых сел але і ж на обшыри словацкой державы Чырч од Лелюхова одділят задня гора а Руску Волю од Лелюхова одділят лем потік смеречок На полудньовый схід од Лелюхова дозріти можна Гуда Колу Острий Верх Долгу Мурянок і лязівскій Верх По західній стороні села за Попрадум є Ліс Курчін Курчіньска Маґура і орльовска маґура Потік над котрым находит ся Лелюхів то уж выміняный смеречок Є він прав доплывом рікы Попрад В <unk> році появлят ся тото село записане як Лелюхів а потім од <unk> р Лелюхів появлят ся як Лелюхова На початку ХХ столітя Лелюхів находил ся в маєтку краківского бискупства в тзв мушыньскым ключу Лелюхів был внен платити бискупови <unk> гривну і <unk> грошы чыншу В наступных записах в якых появлят ся Лелюхів є бесіда о тым же подля ординациі бискупа Францишка Красіньского з <unk> рока Осадниковы і іх наступці з прилеглых сел Містка Лелюхова Мушынкы Крениці Полорозника Шчавника і Андрівкы вынны были одрабляти зо свойом худобом два дни в році на замковым фольварку в Мушыні Наступна нотка пролелюхів з <unk> р бесідує же трачове якых в селі є двох платят по <unk> грошы чыншу В році Пьотр Мышковскій потверджат Луці Люткови привілей нашол тисло в Лелюхові зато же ориґінальний документ згоріл Шолтес може мати в Ледухові два ланы землі як тоты шолтисі млен традку пилу фолюш ступу і корчму Є тіж звільнене од данин о кілько ховат принаймні <unk> овец Наступне запис в якым вымінят ся Лелюхів то <unk> рік і судова справа Отже селяны Мушыны позивают шолтысів сел мушыньской державы в тым шолтыса Лелюхова О рыхтуваня пива палюнкы і продаваня іх в місцевых корчмах на шкоду інтересів міста Мушыны і протілько привілейом Мушыны якы допущали гандлюваня лем алкоголом выпродукуваным в Мушыні В <unk> році Лелюхів появлят ся серед сел мушыньской державы окрисляных як замешкалых през схізматицку людніст В <unk> році Михал Лелюховскій з Лелюхова отримал привілей на шолтицтво в Дубным Селі Сусідскым до Лелюхова Шум даєму рі море бібто шум дає му рі морибій бахто морибохто проклетов Моры бій бохтога проклето Про клету гыту овых гы О цур дже вдан доє герону з Соболі Одзюр джедан дає е рано салай лем роклетовы Проклету ой Проклету ва Роме геге Одевельшоры Роме ге Одевель Море ціль кричы одыл чоры Море ці кричо гы одыл чоры гы Одыблются дивло удвею го Лелюхів як надграничне село мал важну функцию Переходил тама де єден з важнійшых гандльовых терактів званий лепяньском Старом Цестом Ішол він од плявца умітненого Замком през Мушыну вздолж Попраду до Старого і Нового Санча а наступні през Чхів аж до муруваной Любниці Вандрували тамадиль цілы заступы гандлярів везучых на Мадяри сіль А од тамале привозили бочкы барз доброго угорского вина Дорога яка проводила люхова на схід до Бардийова была барз часто выкорыстувана през пастухів гнано тамадель уціловы закуплены власні в Бардийовій якы потім продавано в Новым Санчы Ґрибові ци в угорскых містах Як єм уж бесідувала Лелюхів находил ся перез долгы рокы в маєтку краківскых бискупів тзв мушыньскым ключу а од <unk> рока нашол ся серед земель анектуваных през Австрию під позором так званого санітарного кордону впровадженого жебы запобігнути пригледжыня джумы з Турциі през Польщу Потім в <unk> році постановліня першого розбіру Польщы припечатували поділ тых земель Лелюхів АҐіла Лемковина аж до <unk> р належал до австриятской провінциі Угры Выжні Такій поділ а властиві знесіня границі выкликал сильны асоцияциі тых надграничных сел з руснатскыма селами положеныма по другій стороні Карпат На скуток того Руснакы з Пілночы дуже свобіднійше і частійше ходили гандлювати до Штрапкова Бардійова Старой Любовны Кєжмарку до Красноброду ци на Жнима аж під Дунай на мадярскы обшыри а Русины з полудня з колеі приходили на торгы до Мушыны Ґрибова з Мыгороду а навет на одпусты до Кобелянкы Тарновця ци Дуклі Місом поломничеств без огляду на границі были Чырч і Лючына Не дивит зато тот міцнійшы ниж в інчых частях Лемковины звязок для Люхова ци Дубногом зо спільскыма селами на Словациі Зато і некотры етноґрафове м інчыма професор Райнфусс выодрубнили іх мешканців як під ґрупу Лемків званых Угринцями ци венгринами Професор Райнфусс вымінят три річы якы выріжняли Уграінців од мешканців пілночной Лемковины і ближе іх вязали з пілночном Словацийом Сут то будівництво Облечыня і Бесіда Кєд ходит до будівництво то обік типовых лемківскых хыж творено в Лелюхові ци Дубным за будовы уставлены в штырі обік подібны до тых якє стрічало ся на Спішу А медже ін зачало з колей будувати ужнословацкій взір хыжы зо штырьома ізбами і зосіньом посередині Стіны хыж прикрашано малюваныма лапном коробками або вертикальныма пасами Малювано тіж білы пасы докола выглядів рамы вікенд малювано червеном білом або бронзовом фарбом Ґаздівскы будинкы стояли під простым кутом домешкальной хыжы што творило споминане уж штырьобічне упорядкуваня будинків Николи стайні будувано з характеристичным выступом шамборньом То єст выстаючым даякій метер перед фронт будинку полдом Під тот властивій дашок хоронил перед Дойджом ци снігом Сыпанці будувану тіж на взір словацкых Были они з рубовой конструкциі спілколисті запертыма повалами обліпляны глином прикрывано іх длоспадистым дахом легко здимуваным в разі огня В хыжах обовязковым выпосажыньом были деревяны скрыні купуваны переважні Бардийовій Штробковій а з Прешова або з Поздышови спроваджано до Лелюхова кераміку Жіноче облечыня в способі прикрашаня кабатів запасов і лейбыків навязувало до мотивів стрічаных на Словациі Кабаты і запаскы вырабляно з полотна званого шафором Є то кольорове полотно з кольоровыма квітями Полотно тото спроваджано найчастійше з Бардийома ци інчых міст Закарпатской Руси Леняны кошелі ношено зо стоячыма фарбітками при рукавах і комірах што было часто стрічане і в інчых частях Лемковины на голову бабы уберали чепец выкінчены штивном коронком а на чепец уберано іщы тибеткову хустку на раменах бабы зашмаряли рантухы леняно баловняны плахты тканых в білы і чорны пасы Хлопы носили долгы до колін гулікы На специяльны оказиі спроваджали си шкляны шпилькы малюваны в піперечны пасы Шпількы строіл ся напривір молоды коли ішол до шлюбу На головах хлопы носили чорны фільцовы капелюхы званы угерскыма популярне праві на цілій Лемковині Спільне жытя мешканців руснацкых сел змінило ся по <unk> році коли медже польском а словацком державом зас появила ся границя Напримір допіро в тым часі основано школу в селі Обручне до той поры діти вчыли ся в Лелюхові або в селі Дубне Проблем появил ся тіж і зу земльом Люде женили ся без смотріня же колиси може появити ся зас медже іх селами границя і так вышло же границя поділила іх парцелі Селяны Лелюхова ходили косити зерно на совацку сторону а селяна Руской Воли приходили до Польщы Границю назвали зеленом з огляду на кольор мундурів приграничной стражы але певно і не лем зато За нелеґальне переходжыня границі были кары Як першый раз знімано дакого на тым то оплата выносила два золоты За кажде наступне одвівку більше аж до арешту по <unk> або <unk> разах Часто єднак примыкано на тото око і кару давано доперо в товды коли жычливый сусід донюс на свого сусіда Здарало ся тіж же перекупувано стражників жебы свобідні собі переходити перез границю Часто робили так молоды котрых громадні ходили на забавы по другій стороні границі Жыдівска людніст яка мешкала в Лелюхові до Бужниці Далі ходила до обручного хоц мусіли перекрачати границю бо было ім дуже ближе ниж до Мушыны де містила ся найблизша синаґоґа Грекокатолицкы люде не лем з Лелюхова але і з Дубного Андриівкы Мушынкы Тили Чаци Войковой Масово ходили на поломничества Дульчіны і Чырчу Товды отримували єдино позволіня на перейстя через границю для парудесятьох осіб другє тілко переходило нелеґальні през лісы Але і з другой стороны руснакы приходили на одпусты напримір Гору Явір ци до святого джерела Жеґєстові Село міцно зыскало на значыню коли в <unk> році передлелюхів перепроваджено колейову трасу Получыня тарню Орлів з получыньом з Будапештом Зачато товды барже дбати о зовнішній выгляд села Іщы в часі Меджевіня плачено бабам жебы поволи і чыстили стежку яка ішла при торах В часі І світовой війны село было свідком дрібных потичок Вслід за втікаючыма Австрияками переходили та мадель козацкы патрулі Мало дойте медже нима навет до стрілянины Локура Талеко Сохо ля а і для Лоту для Ґокярди я В окресі Меджевіня Лелюхів рахувал <unk> нумерів а мешканців было понад <unk> з чого лятинників Решта то головні грекокатолицкы Лемкы але жыло тіж і в Лелюховій пару Жыдів і Циґанів Поляками были головні граничны стражникы працівникы колеі і млинар Жыдів мешкало в Лелюхові дві родины родина Мосея Ґринґлера і родина Єремя Шаґолота Єден з них провадил в склебі корчму котра тішыла ся великым поводжыньом в Лелюхові Тот Жыд был єдном з найбогатшых осіб в селі Заложыл в <unk> р сельску касу Єдного дня Словакы перекручыли границю і напали Жыда домагаючы ся од нього грошы Його жена выскочыла през выгляд і полетіла по поміч До згромадженых на похороні селян лелюховляных побили Словаків а двадцетох з них одставили на постерунок Хомушыні Циґане в Лелюхові занимали малу хыжку повысше школы выпаляли деревяний угель клепали косы мотичкы нияк сядли музикували Найбогатшым в селі был грекокатолицкій єгомост Мал маєткы в Лелюховій глубным а додатковым його доходом были іщы обовязковы складкы одвірных Грошы метало ся на службі до специяльного мішочка привязаного на долгым Кыю до котрого привязаний был іщы дзвоночок якє інформувал о каждоразовій вплати даякого Лелюхоляна Богаты в селі были тіж і тоты якы вернули з еміґрациі з Америкы Штырьох з них побудувало перед іном єдины муруваны хыжы в Ледуховій В селі діяли два млины Єден стоял посередині села а другій містил ся медже Лелюховом а Дубным тот другій згоріл зараз по ІІ світовій війні Были два склепы єден провадил Лемко а другій выміняный уж Жыд Некотры зо селян поза ґаздуваньом але такым як знаме жебы ґаздюка была самоустачальна для ся занимали ся іщы вырабляньом різбленых деревяных скрын прикрашаных малюваныма квітями Скрыні тоты потім продавали на торгах наймали з того додатковы грошы В тракті ІІ війны Німці утворили в Лелюхові війскову пляцівку а в <unk> році побудувано осібны муруваны будинок в Стражниці якысий час по війні містило ся Хрониско <unk>Ú польского Товариства Туристично Краєзнавчого Потім стражниця стояла порожня а в <unk> р остала розобрана Комендантом німецкой пляцівкы был пан Домбек зо Шлезка Покликано го на тото становиско зато же знал бесідувати по польскы Был жычливі наставленый до Лемків якы мешкали в Лелюхові Подібно сам намавлял іх до шмуґлюваня даякых річы на Словацию ж жебы люде могли даяк пережыти тот тяжкій час війны Переселихів єздили транспорты з жыдівскыма людми зо Словациі і з Мадяр якых ввезено до таборів Увязнены вымітували по дорозі грошы знали ци чули же ім ся уж певно не придадут Місцевы скрупулятніх зберали В часі окупациі населила ся украіньска пропаґанда При німецкым війску в роках <unk> служыли Украінці ходили по селі і переконували до ідеі утворіня вільной Украіны яка мала бы сігати аж по Креницю а сама Крениця была бы столицьом реґіону Тота пропаґанда поділила село на три части Єдны сприяли Німцьом тоты котры улегли украіньскій пропаґанді двох селян навет вписало ся до сесиі інчы поперали Росию і чекали на вкрочыня Червеной Арміі Решта бесідувала же они сут в себе і не ідентифікували ся з нияком з опций В <unk> році в околиці появили ся радляньскы партизанты стацийонували по другій стороні границі Іх найбільшом акцийом на тым терені было высадиня колейового мосту ыр Най гори шкєру Не бери бери уготу на Высові было тоді Не хочу лем бію любі беріньой волеси бери готи рубы Лой за ні Не бери Не бери порой за <unk> Не бери поро Не бери породу а Дост несподівані для села пришло вызволіня Німці не здовали ся іщы выцофати і вкрачаюче росийскє війско стріляло до каждого ворожого патрулю якє стрітили Росияне перез піл рока од вызволіня стерегли границі В тым часі тіж впроваджено сильну пропаґанду выізду на радяньску украіну пропаґанду так скутечну же на выізд записало ся ціле село Остали лем родины мішаны польскы В часі выселінь Уряд Безпека арыштувал <unk> ґаздів Тоты котры вертали з обовязковых робіт з Німец застали практичні порожнє село помалу заселяне потім през польскых люди з околиц Лимановой Пілничньой Доброй і Вонцка Пожыючых гын Лемках не остало за вельо Єдиній щырков Покровы святого Димитря є незатиральным свідоцтвом народу якій мешкал в Лелюховій Церков побудувану в <unk> році Єдну з попередніх церкви в роках <unk> перенесену до села Венеция на угорскым шаришу тепер луков Венеция на Словациі але нич більше про тоту церков і єй перенесіня не знатя Церков яка тепер стоіт в селі тотрівільна орієнтувана деревяна будовля стрібічні запертым алтарьом і шыршым храмом вірных В передолжыню притвору находит ся слупова вежа Стіны церкви обыты сут ґонтом Дах над храмом вірных є наметовий а над олтарьом і притворьом Каленицьови покрыты бляхом Середину прикрашат орнаментальна поліхромія з початку ХХ ст Іконостас з ХХ ст зробил в <unk> році спровадженый з Бардийова знаный маляр Віктор Зомб В бічным алтари поміщено іконы зо старшого іконостасу Вельо забытковых ікон з Лелюхова находит ся в округовым Музею в Новым Санчы Цілый прицерковный обшыр окружат камінный мурок а обік церкви стоіщы слупова Дзвіниця накрыта ґортовым дашком Тепер церков служыт як римокатолицкій костел Ван Суха Гора Крачон Крачоник Колібы і Млакы то пару місцевых назв для земель Лелюхова Тепер Лелюхів рахує лем <unk> номеры а колиси рахувал понад <unk> селян о назвисках Ґомуляк Книж Кундра Циганьскій Токарчык Пида Похліда Петрик Сайдак Пастырчык Стайда Нітро Зубрицкій Дубняньскій Костышак Чупак Бабей Хомяк Кнапик Криницкій Жыдівскій Ковалич Поляньскій Навальны Ґруцеля Барна Мартєль Будай Копчар Красовскій Ковальскій Кырпяник Куруц Дзюбиньскій Припутен Савчак Кєпчар Крапчак Варголик Трищыла Квасняк Барош Колчан Плетеник Дудяк Міттер Ґаян Барівка Гащак Босак і Полячек ля могата І то буде уж конец вандрівкы по Лелюхові Запрашам за тыжден был то проґрам Аяк чуєте радийо Лем фм а я ся называм Наталия Малецка Майте ся добрі села
![A Я[К]...? #95 - 15 I 2014 - Лeлюхів](https://podkasty.lem.fm/media/podcasts/aiak/leljuhiv_medium.webp)
![A Я[К]...? #95 - 15 I 2014 - Лeлюхів](https://podkasty.lem.fm/media/podcasts/aiak/leljuhiv_thumbnail.webp)