А Я[К]...? #11 - 2 V 2012 - Ліщыны, ґазета Лемко, Лемко Союз, Лемко Гол, Літиньскій Ян
Еп. 11

А Я[К]...? #11 - 2 V 2012 - Ліщыны, ґазета Лемко, Лемко Союз, Лемко Гол, Літиньскій Ян

•

Опис епізоду

Odcinek poświęcony jest Łiščynom/Liszczynom, niewielkiej wsi w Małopolsce, w powiecie gorlickim, a prowadząca przedstawia jej położenie, zarys dawnych dziejów i najstarsze wzmianki historyczne. Dużo miejsca zajmuje też historia miejscowej parafii i cerkwi oraz zmiany w życiu religijnym i społecznym wsi na przestrzeni lat.

А Я[К]…? #11 - 2 V 2012 - Ліщыны, ґазета Лемко, Лемко Союз, Лемко Гол, Літиньскій Ян

Автоматычна транскрипция

Добры вечер З той стороны Наталия Малецка Коли не чуєте знаком того слухате авдициі а як в радию Лем фм Думам же вшыткы ся зо мном згодят же ластівочкы не мусіли нам обищати яры выстарчыт выйти на двір жебы ся о тім переконати але напевно обійстили же днес проґрам іх буквы Радийо енциклопедия Лемковины затримала ся при букві Лакля перейдеме до Ліщын головного але неєдиного пункту нишнього одтинка додам лем же музичным оправом той авдициі буде музыка ансамблю ЛонҐІ Є то словацка ґрупа з Братиславы а назва ансамблю выводит ся од історичной назвы Взнесіня над берегом рікы Дунай на котрым то взнесіню мешкают члены ансамблю тоє і Даніл <unk> Шіна одповідат за спіл і басову гітару А Данієль тіж за спіл і тіж за гітару але не басову Музикуют разом од <unk> р по цілым світі але не раз грали в Польщы а головні в Кракові Та послухайме як грают і співают нашы сусіды Заганя його мышленків на безветря пас безлюдысал Тома Свєдкы А кто огень дохце ави Амло Дохце Ави Амло же чохце аве амор блинний блинди блинний бли чопы загаляюшленків та безвяты Думам же вам ся уж подабат а кєд іщы бы сте не были переконаны на <unk> процент то слухайте до кінця і думам же іх полюбите так само як і я А тепер переходиме до Ліщын невеликого села котре находит ся при полудньовых сторонах верху Маґуры Мастівской над Потоком Присліп очывидно в Малопольщы в повіті Ґорлицкым Од заходу за гором Єсело Лося барже на пілніч по стороні західній Єбілянка а од полудня сусідує з Кумковом а ідучы коритом рікы дойдеме до Новиці Іщы в <unk> році в селі было <unk> хыж і <unk> мешканців днеска остало ся лем пару родин і адміністрацийні село підліхат під сусідню Кумкову Припущат ся же першы хыжы появили ся з кінцьом <unk> стводит з <unk> р Што відомо напевно тото же в <unk> році взмінкує ся ліщыны в записках біцкой Судовой Книгы потверджаючых транзакцию продажы през Самуеля Браніцкого шестьох сел Білянкы Лося Лемківкы Кумковой Новиці Іліщын Купил іх Ян Потоцкій підстаростий Біцкій Землі тоты званы были в тым часі клемківскым ключом Правдоподібні в <unk> році в Ліщынах выбудувано Ірков В <unk> році записано документ в котрым презбітерів церкви в Ліщынах звільняно з оплат В <unk> році в селі мешкало <unk> осіб а властительом был Вацлав Потоцкій По смерти пароха Янцентого Ліщыньского в <unk> році през <unk> рокы в селі не было ниякого духовного Доперо од <unk> рока його мост з сусідньой новиці Штефан Сембратович зачал одправляти Літурґію і в Ліщынах Так было до <unk> р В тым році парафію в Ліщынах переял Теодор Симбратович родина до отця Штефана Сембратовича За часів отця Теодора котрий наукы скінчыл в Тарнополи розбудувано церков а парафія так ся розвияла же прилучено до ній парафію в Кумковій котра скорше підлігала під климківку Од часу його смерти в <unk> р значыня Ліщын яко парафіі зачало слабнути чого ефектом стал ся плян прилучыня Ліщын і Кумковой до парафіі в Племківці Стало ся так аж в <unk> році а в меджечасі піднято децизию о будові новой церкви котру выбудувано і оддано до ужытку в <unk> році До внеска можеме єй одвиджати і подивляти Стоіт та як стояла посередині села при дорозі на Білянку По його мостю Симбратовичу його наступцями были м ін Іван Чырняньскій Іван Костанкєвич Іван Присловскій Петро Поричник Віктор Жеґєстовскій Іван Криницкій Філярет Королівскій Еміль Дубиньскій Осиф Щалиньскій Михал Рицай Клеменс Копыстяньскій Іван Леонтович Константин Константинович Іван Сенета Данієль Пирох а в роках <unk> Димитр Хыляк котрый потім перенял парафію в ізбах загарон <unk>eo<unk>rarani сектора Вед <unk> Они цис тракы ліка Они арциста Вед <unk> ліка звізкы Варга і Томас Крут єдно каждый діяны <unk>o<unk>enen хотіл Ктом такы цала В той тохвіі <unk>э Єдно сус то вус Тото слово тераз Тото слово тераз Тото слово тераз тото слово Під конец ХХ столітя в Ліщынах запанувала епідемія холеры котра найбарже населила ся в <unk> році Коли епідемія перестала уж десяткувати людніст част села зачала еміґрувати за велику воду до Америкы а завдякы присыланым грошам люде могли розбудувувати своі ґаздівкы Займувано ся не лем ґаздуваньом в поли але і ходувано звірята передовшыткым гусы а част мешканців села занимала ся вырабляньом і продаваньом деревяных выробів В околичных селах знаны были тіж шкляре котры выводили ся з Ліщын Шкло здобывали початково з поблизкых гуд а потім уж безпосередньо з Ґорлиц За часів отця Осифа Баницкого котрый походил з села Долины В церкви зроблену поліхром зачато орґанізувати першу сельску школу Село ся добрі розвияло Мало то місце в роках <unk> <unk> І світова війна по части встримала тот розвиток але тіж не причынила ся ани до векшых материяльных ци особовых жертв Під конец <unk> років на час схід з Митылавской лем три особы в Ліщынах перешли на віру православну праві ціле село лишыло ся грекокатолицкым В роках тридцетых жена Його мостя Горчыцкого провадила церковный Хор початково Співале в ним Лем дівчата потім долучыли ся до них і хлопці Першый выступ припал на різдяни свята З часом концерты одбывали ся уж в кажде свято Завдякы вспоминаным уж скорше фінансуваньом на котре робили еміґранты в далекій Америці выбудувано в селі новый і як на тамты часы новочесний будинок школы котрый заступил стару єдноклясову школу Директорьом школы был в тым часі Леопольд Выробєц котрий на жаль запамятал ся яко чловек дост конфліктовий а моментами навет впадаючий в барз остры свары з селом Хоц скорше в школі вчено по лемківскы то новый директор котрий сам был Поляком не дал ся переконати жебы діти вчыти в дакым інчым языку як язык польскій В селі мешкали головні Лемкы але на рік <unk> в селі жыло тіж пару римокатоликів раз дві жыдівскы родины Єдна з них очывидно провадила корчму а друга занимала ся ковальством фм матяко лампа ты ан матя матя коло ланця коло марма тя коман матя то маймарма тя комо Часоватиноциі пеци рекламі бракіракыі апети афі аветы апеті най мотортів мальця памя матя памя ма Памтя коло лам матя коло ламла тя колом мам матя коло лам матя матя В <unk> році Мала місце перша фаза выселінь на совітску Украіну зас в <unk> решту мешканців выселену на західній землі Ото як выселіня описал писатель Мірко Нагач родом з Ліщын Тутай вшытко ся змініло Пришла по ніх тіша на люді але така котрий не можна заґлушыть бо она зляла ся з тыми вшыткыма місцами навет каміні попенкалы Те котре оні зробили попенкалы рамяна Одпады де непотребне Зля то вымысліли Потем была тіша вшытко ниц не шумяло Ты місця не могли в то увіжыть Не могли ся призвычаіти до нового Дотераз вшыткы те місця выглядают так як бы не до конця годіли ся з тым же никто ту не мешка Бо то не єст очывісте они ся єщы не призвычаіли Для когось хто ту не мішка та пустка єст нормальна Але я ту вшытко видзы місце діставы хаты Для ту нема пусткы єст тіша Але пусткы нема Она влязла до сородка Назевнуч єст выполньоне бо могли вымазат тылько древно камінь і зямє Але не ты вшыткы лята котры были пшед А потым влязла в джерева в каміні І длятого попенкалы і никт не приходіл Зосталы сляды мноство сляду Вчесні спат сніг Праві під конец вжесня Жебы прикрыть Може хто ся встиділ Не вім чы віже в Боґа Але як єст то ся встиділ же на то позволіл І мусял вшытко засыпать так як тераз Одтеды не было такого снігу Тераз теж ся чогось вститі альбо собі о ніх припомнял Бо тераз пришла така тіша як втеди як іх выпензілі выґналі вшыткых никт не зостал Ни тераз Людя можят же выґода як бы іх ниґде не было Може то правда напевно бо не могло ся так змініть Може я того так направды не памятам може памятам той зупелні неґо може цале жытя тых сєде тута і выпалям венґіль і ніц поза тым Іх не было я того не видім Тых шнуров котры выплывали з котлін того образу котрий не муг мі ся перебіть през очы котрый выдавал ся змышльовний і правдцівый одошли на заход зоставляют за собом так дужо же то было як смерть Потым пришли пожары Оґєнь скончыл з жечами з попєлів і премінів в чернь дотераз чуть спаленізны запах Його теж не даз взємє разом з пустком Бо віш то не єст так же ся ні кончы Оповім ці о тым же тось може быть трват а потым зника Іли втеди мім лят Та як ты ґєс А тераз єст м старый єстем чорный од того диму од венґля од огня Тен кольор сиф то ве мні вешло Юж ся не дас миць ні схозі Юж навед ні пробує Кєдись так тераз ні Давні бы лем чыстым ял лем біле влосы яко єдины Тутай вшыткы мілі чарны а я ні Я мі біле як сяно Допер по тем зчерняли Тераз можеш то не віжыть але по цо мам ці кламат Цалы почерня лем од сєродка теж од той працы і од того же зосталем праве сам А кєди пришли по ніг мні ту не было Служы лем в войску дінді і комусь то мкнело же єст мем такій як оні То през сте в Лоси і перезто же былим высшы і ниґы не выжы лем в Боґа Єщ як бы мем молодый никт мі не мог переконат але ходілем в неділю і свята Окружыли вісь Втеди люде мыслили же такы же мают уж за собом же ніц такого уж ся не в руці бо претіж Ні были таци злі жебы споткало іхто знову Бо претіж сам віжяк было як было кілька лят вчесній цо ся діяло зо святем Втеди люди мыслили же мают спокій на якы кілька лят до пшоду і оні теж <unk> Мысли же никт не прийде уж до них в Мундуже і Нібенці так як вчесні Были навет готові жыть так як бы тых шестю лят не было Так мыслили А потем того дня кєди зачало сідять выдавало ся ім же то єст неправда сліпо слушні никт ся не вырывал Кажде мыслял же спій же зараз ся буді і навед є хтял ся меншыть уцячком пшез сен бо рано чекало на ніх мнуство звычайной працы Длятого никт ніц не зробил І нині виліго страшом же єдині є хом показать Кто так направды жондіт же то што пришло по войні єст сильнійше од натуры од того когось хто осєдліл тудай іх пшотку же тын новы мателе силы жебы ім му ся протівставі І никт ніц не робил Выходіли з дому цалы родіны Выґондали як циґане Тілько без іх щестя і кольору без пєжын і футер Люде мілі мало часу вшыткы выґналі Шліповолі Ніц не могли зрозуміти з того што ся діяло Доперо по тым як долучыли до люді з інных всі зрозуміли же то што ся діє єст остатечне же понад нєма ніц же зоставляюм пусткы і тішы а там злончыли ся вшыты інні і доперо втеди зачал падать дещ а оні зачали співать вшысты Цала тамаса То уж навет не выгльдало як люде тылько як без ґур сплывало чарного Цось то єст зєдно і не да ся поділить бо то был выґнаня Нашли сме горовас то лопали на ню ішли сме сме домногы дас самі очі єм прийд онас сочыйо приядцьолас нашли сме горовасого ішли сма горла ішли смаром ногы нас сами очыя притьоляс сочыя притьоляс чысана Капусі Мато а Масана і ґеміно Мисапосі Мадолом Медосна Похліє дома цаспазіі Меборнінальниці Мы <unk>eo<unk>ro Єрена <unk> З стом Ході котры Фоторспойтiя <unk>ea<unk> тали дам з Ордины на самоправны ментами св Хотіли Хотіли супти на другым Завы Был то фраґмент книжкы Мирослава Нагача Боцян і Льоля части оповіст старуха Мирослав Нагач написал іщы книжкы Бомбель і незвыклы пригоды Роберта Робра Был лавреатом Літератской Нагороды Фундациі Наталия Ґаль і Ришарда Поляка в <unk> році Остаєме іщы на худочку в Ліщынах По <unk> році церков служыла римокатоликом але уж в <unk> зостала переказана православным Є то церков під Покровом Святого Лукы побудувана в <unk> році Деревяна тридільна орієнтувана Олтар є трибічні замкнене Храм вірных є шырший притвор од західньой стороны окруженый є слупами вежы Церков найперше крыта была ґонтом Єднак на час ремонту на початку ХХ столітя дах вымінено на покрытя бляшане Дах над храмом вірных є намітовий в нижній части ломленый вежа храм вірных і олтар звінчены сут великыма банястыма хылмами В середині находит ся комплетный іконостас з ХХ столітя авторства маляря Бінчара і цікава фиґурально орнаментальна поліхромія Алтар є престол з Бальдахімом і малий алтарик з іконом Ісуса Христа В храмів вірных при пілнічній стороні є рококовый олтар з цикалом іконом Матери Божой з дітятком оточыню ангелів і пискупів На початку ХХ столітя з церкви вкрачено медже інчыма храмову ікону святого Лубкы але в недолгым часі римокатолицкій Духовный Спарафій в Устю очеслав Капыт уфундувал на єй місце нову ікону На пілніч од церкви находит ся цмонтір на котрым найдеме парунадцет камінных нагробків і желізных крестів з передвиганяня Докладный іх опис мож найти в єдній з части інвентаризациі лемківскых цмонтерів выданых през Діцияльный Осередок Православной Культуры Ельпіс в Ґорлицях При польній дорозі недалеко дорогы на Білянку находит ся іщы єден цмонтір холеричный з другой половины XXI столітя Місце означене є латиньскым крестом і невеликом табличком Ани може прим не стой же сме сиво не поко Джыта то старо ледше як пона То не буде та моя Акте су ходні кічонна з цельом своім заполні душа кет заци тіж своя акто нас брафеты подз ци Тотшыя А тішы Горена в кричы тотшо на гора Зазніч Акохой Ачыкет затнем працит нем Мілимо же при м не стоі же антой своі непокой концерт на щака сти малісанти і покови і <unk>onta моліклы і Мосанты і покови Коли сме при букві Л то не спосіб поминути Лемка Ґазеты Лемко А так по правді то трьох Лемків Мам надію же іх не помішам бо каждым з них хувісти два слова Перший Лемко котрий зачал появляти ся од <unk> рока во Львові яко двомісячний додаток до ґалицко русофільской ґазеты Підкарпатска Русь то перша ґазета писана і выдавана по лемківскы Першых сім номерів Недодатків выдано в Новым Санчы а потім аж до <unk> р Лемка выдавано в Ґорлицях Серед редакторів вымінити треба Григория Гнуляка Александра Гасая Александра Віслоцкого Ілію Гойняка ци Івана Андрейка Ґазета описувала актуальны справы презентувала тіж лемківску історию але при тім была барз критичні наставлена і одночасно была протів о розповсюджаню украінізациі в Ґаліциі і проб влияня на Лемковину ІІдаваний по лемківскы для еміґрантів в Штатах в роках <unk> Початково выдаваный як місячник але в недолгым часі Лемка зачатал выдавати раз на тыжден А од <unk> рока уж два раз на тыжден Початково ґазета повязана была з лемківскым Комітетом Штатів але по <unk> році стала ся офіцияльным нарядом Лемко Союза Штатів і Канады Редакторами Лемка были Димитрий Віслоцкій і Симеон Пиш котры перенесли місце публикациі найперше з Філядельфіі до Кливлянд а вкінци до Ню Йорка В <unk> році Ґазета Лемко прилучыла ся до ґазеты Карпатска Русь Переходиме тепер до <unk> Лемка Ґазеты котра была выдавана раз на тыжден в Креници в роках <unk> Як офіцийный орґан Лемко Союза Два першы номеры выдано в Новым Санчы од <unk> до <unk> Ґазету друкувано во Львові Ґазета писана была по лемківскы а єй редакторями были Василь Тыліщак В <unk> році а в роках <unk> Громосяк Вымінены редакторы выдавали тіж шторічный альманах Календар Лемка в роках <unk> Ґазета як і альманах презентували опозицийний погляд до проукраіньской версиі походжыня Лемків промували погляд же Лемкы то одлюдний нарід з сильным повязаньом до загально східньославяньской руской культуры Доткнул на хвіват бы кы доткнул мож мес соспо спава дя єст Апит Го честа на тебе ді вам мислим се там лем пойдем дале далем Каждий разновы на рашсат доміх дівоків Акты горест вам Акот вери кін наш слоный ток ничы не роздялим спомы Акотве древа вогнін наш нашо нихто не розстріли Коли бесідувала єм про три ґазеты о наголовку Лемко появляла ся там назва Лемко Союз і кєд ходит до тоту орґанізацию то тіж маме єй більше як єдну версию І Лемко Союз основано за Великом Молодом і звал ся Лемко Союз Штатів і Канады Тоту найбільшу соспільну і культуральну орґанізацию серед еміґрантів і іх потомків в Пілнічній Америці основано в <unk> році винніпеґ в Канаді Першый конґрес зорґанізувано в <unk> році в Кливлянд в стані Охайо В часі найбільшой силы Лемко Союз рахувал <unk> тисячы членів і мал аж <unk> кружків <unk> Штатах і <unk> в Канаді Першом головом Лемко Союза был Теодор Кохан його наступцями были м інчыма Майкель Баволяк Джордж Шуфлят Джон Головач Джон Адамяк Вільям Варголяк і Александер Геренчак Голова центрального Лемко Союза містила ся в Йонкерс Але в Клівнет діяло тіж під Лемко Союзом Культуральне Центрум Лемко Голь офіцийным орґаном орґанізациі была Ґазета Лемко а потім Карпатска Русь очым вспоминала єм хвилю тому Орґанізация выдавала тіж головні по анґлицкы маґазины і ґазеты для молодых Выдавано тіж шторічный альманах і драматичну бібліотеку Была то серия <unk> короткых штук і вельо інчых публицистичных і популярно історичных прац По <unk> році під влияньом Симеона Пижа і Димитра Вісхоцкого Лемко Союз обрал прокомуністичный кєрунок В часі ІІ Світовой війны Лемко Союз был серед славяньскых еміґрантскых ґруп в Америці найважнійшом левіцевом орґанізацийом Під конец війны Лемко Союз сперал переселеня Лемків на Совітскій Союз як спосіб на розвязаня народовых і социйоекономічных проблемів В роках шдесятых редакторы Карпатской Руси Штефан Кічура і Теодор Докля Зачали квестийонувати прокомуністичну орієнтацию Лемко Союза і міцно критикувати комуністичну політику Польщы в аспекті асиміляциі Лемків і сильной украінізациі серед Лемків в обшыри Першова До кінця сімдесятых років Кічура і Докля остали вышмарены з орґанізациі Прокомуністичну орієнтацию Лемко Союз утримувал аж до Заломліня ся комунізму в <unk> році До того часу орґанізация поменьшыла скількіст членів і рахувала іх лем штиліста Обецні Лемко Союз одшмарило опцю по украіньску і презентує погляд о одрубности Карпаторусинів При оказиях Американьского Лемко Союзу вартат кузищы повісти на тему І <unk> Лемко Голь Початково Лемко Голь служыл як громадскый і культуральный Осередок для Русинів іміґрантів в Клівлянд в стані Охайо збудуваного в <unk> році а запроєктувал го Андрий Корений з пряшівского обшыру По його смерти в <unk> році Лемко Союз выкупил будинок і переформувал го Народный Дім Культуральне Центрум Лемко Голь стал ся головным осередком выступів театральных В часі медже а <unk> роком назберало ся <unk> тис публикы В Лемко Голь одбывали ся музичны концерты конкурсы весіля лекциі русиньского языка для діти дармова чытельня Одбывали ся тіж в ним шторічны конґресы Лемко Союза Вартат тіж додати же в <unk> році Лемко Голь было выкорыстаный в сцені Весіля высоко нагороджаным фільмі о Вєтнамі Зер На час вісемдесятых років Лемко Голь стратил назначыню і в <unk> році Лемко Союз продал го Лемко Голь зостал перетрансформуваный на апартаментовец о назві Лемко а га Лаксберлі лан лан а Оліса прав з ниса Щасний саліс прав зниса Оліса прав з ниса Щасний саліса прав з нисы Долиса Бразнисы Щастниса Олиса Брагазниса Олиса Браснисы Щасниса Олиса Бразнисы а Оє сам празни се щастний саса в правзни салиса прав зниса щастний са І Лемко Союз то прорусиньской орієнтациі орґанізация серед Лемків в Польщы оснувано єй в Саноку в грудни <unk> рока Серед його заложытелів і головных діячів был Мефодий Трохановскій Орест Гнатишак Ярослав Сюкало Іван Перелом Євген Шатиньскій Семан Возняк Теофіль Курило і Іван Гукевич Головным цілью орґанізациі было утворіня друбного бискупства грекокатолицкого для Лемковины впроваджыня лемківского языка в школах усуніня з церкви і шкіл украіньскых аґітаторів серед котрых были йогомостьовы і загальна поміч і вспертя для розвитку Лемків і іх економічного биту Першы два заданя повело ся зреалізувати в <unk> році впроваджено до шкіл лемківскій язык а в <unk> році утворено апостольску адміністрацию Лемковины Погляды Лемко Союзу котры обювали тіж лояльніст вобец польской влады презентуваны были в выдавані два разы в тыжни ґазеты Лемко в роках <unk> Шторічным альманаху в роках <unk> і інчых публикациях Початково орґанізация фінансувана была през польскій ряд котрый зачал єднак зміняти свою політику допровил до усуніня лемківскых учытелів зо шкіл заказал корыстаня з лемківскых букварів і в кінци Цілковиті высофал ся сфінансуваня орґанізациі Лемко Союз перестал діяти разом з выбухом ІІ Світовой війны в вересни <unk> рока Короті ся тепер о єдній з особливости Лемковины буде то Літиньскій Іван Вроду ся в <unk> році был духовным алей публицистом етноґрафом на терені Лемковины По высвячыню на грекокатолицкого духовного в році <unk> Літиньскій обнял парафі на Лемковині Найперше в Камянній Было то в роках <unk> а потім од <unk> р в Ганьчові Ганьчову обслугівал през <unk> років В часі свого жытя транскрибувал лемківскы леґенды в Баі публикувал іх о ґазетах во Львові написал єден з першых текстів на тему еміґрациі Лемків до Штатів під наголовком Про еміґрациі Лемків до Америкы Было то в році <unk> хмер <unk> квітня <unk> р в Чуковій на Украіні І на тым закінчыме гнешні одтинок аяк а на конец іщы припомнул вам імена нашых баб і дідів Може вдаст ся нам перевернути іх блязк на штоден і малы лемчата будеме частійше кликати іменами Лариса Лена Лідия Люкія Любов Любомира Людмила А Музкы імена то Лаврин Лазар Лев Левко Леонти Лешко Люка і Люкіян Тримайте ся добрі Дякую Вам бесідувала для вас Наталия Малецка а на конец остатній раз Ленґіталь Затім до ефетіциі коня тіху красу докончен тот докончы Кажду фільм <unk>ovожни слов Тот само чысленны ством смені по ци гысопачний Оддале вшытко Аддале вшытко вшыткы затім <unk> кончышыт самы вшыткы вшытко левшыткы Тото є вшыткы сут пасанin сиn<unk>Оporetu ста Них само лем тіхо своі столі Них сы рото смашли здолі місце огоре соді собі дифатор І самы дантіхы своі слоі міс А тоє вшытко А тоє вшытко А тоє вшытко А то є вшытко А то вшыткы А то є вшыткы А то є вшыткы А то є вшыткы антошыткы А тоє вшытко А тоє вшыткоє вшытко тотоє вшытко