Істория села Маластів, якє находит ся в долині потока Маластівка
Автоматычна транскрипция
Милы слухачы витайте при мікрофоні Наталия Малецка проґрам АV радийо Лем фм як што тыжде на тій порі запрашам на познаваня своіх сторін сторін своіх предків або той части Лемковины о котрій Знате о так лем кус Мам надію же по выслуханю того одтинка будете знати о тым селі кус більше як лем тілько же находит ся гын Нарцярскій Вытяг Де будеме довідати ся за момент Найперше послухайте пісні знаменитого ансамблю з Босні і Херцеґовы Мосев днес однок буквы м циґанина І што з циді І што мою душі ра Дали знаш за тежкє по голи што мой драґій другу воли Дали знаш за тежкє волі Што мій дорога другывого Сречной воєно Докру Ґоршыня Ні мою вілує геню людує то моє сел сом лено Еконосмо Сречні білі Свою любу міц сокырі містила сам то міце делікы до процін гычы містила самі дс рече делікы до процін гыч Біває Семой Добру машына мосеґы заню лудує моє сурцем льой зиґорина свіра звіра І сотпесоліш невіра Ликат твойо пес слокожы Кат говолит што не гож Ликат твойо пес слокожы Сричной воли до Кругошына Ні мою серцем ні З єдного боку тягне ся пасмо маґуры острий піл і шопы з другого боку Гыща Бруси Голя Острагора Завірша і Дзямера В долині медже тыма горбами плыне потік Маластівка повысше нашого днешнього села Єпанкна а пониже Ропиця Руска по лівій Рихвалт по праві Стружне і Прегонина Вшытко ясне днес сме в Маластові Додам лем іщы же за Маґуром Маластів сусідує іщы з Прислопом Новицьом і Ліщынами а кєруючы ся на панкну мож набрати або іхаме просто през панкну на нестнуючу уж баницю а одтамали на воловец або крылу Ясюнку або пред панктом одбияме на Маґуру доізджеме до Ґладышова а одтамали то уж пару можливости або на Смерековец Реґєтів Квятонь до Устя або през Ждыню Конечну Бардийова і дале на Угри Але верніме іщы на хвилю до Баниці А чом гын бо гын початок бере потік Моластівка Потім плыне долином попід Маґуром зберат вшыткы воды якы плынут з єй убочы плыне при Спанкну Маластів а на обшырі Ропиці вплыват до прогонкы на прыгонка вандрує до Санківкы а тота вплыват до ропы Ґеолоґічну будову околиці Маластола бадали дослідникы Вальтер і Дуніковскы а результаты опубликували в <unk> році Узнали Маластівску Маґуру за Оліґоцен а цілу решту за Еоцен Першый раз в писаных джерелах Маластів появлят ся в Поборовій книзі з <unk> рока Книга тота то реєстр податків краківского воєвідства Село окрислене остало як новеа Радіс і нарахувано му податок од єдного і піл волского дворища єдного жолтиского і єдного закупного колеса По перешло <unk> роках тоданы з поборового реєстру з <unk> рока дошол до нараховуваня податку іщы єден хлопскій ван Наступный спис з <unk> р выказує <unk> голов што рівнало ся з меньше більше <unk> ґаздівками Шолтисво было цілый час в руках роду Маластовскых В <unk> році шолтисом был Іван а в <unk> Василь З наступного ст про село Мамелем Кусцьок інформаций В <unk> році в Маластові мешкало більше як <unk> осіб <unk> грекокатоликів і <unk> Жыдів А в <unk> році Вільхельм Сєміньскій земскій властитель приказал част свого маєтку од біча по ропу в тым і Маластів свому сынови Станіславови і його жені Петро Нелі Добра тоты хоц великы то обтяжены были іщы векшыма зобовязанями В <unk> році село опанувала епідемія холеры Не была то єдина епідемічна хворота яка шаліла на обшыри Лемковины та і цілой Ґаліциі Практичні каждого столітя дака хворота десяткувала мешканців міст і сел Руси Од ХХ столітя шаліла чорна смерт як называно джуму яка в ріжных часовых одступах то проходила то одходила сіючы з пустошыня аж до столітя Меншебільше в тым часі в ХХ ст коло <unk> рока найперше землі Саноцку і Біцку а потім і цілу Польщу додатково опанувала іщы неспрецизувана ближе хворота за спроваджыня котрой вынує ся турецкых купців ХХ столітя то іщы епідемі туберкульозы ХІ столітя взял си тифус а <unk> Холера называна мором заразом ХХ столітя мама ґеда і періню ма треба те Як хворота покармового укладу холера трафила в Ґаліциі на податний ґрунт праві ціла Европа борола ся товды з голодом Єдна з мешканок Лемковины споминат што памятат з хыжы Головны рокы скінчыли ся на початку ХХ сты пра діда Івана По них запанувала холера Люде масово вмерали а на похороны ани ся нихто не зберал священник не одпроваджал Тівана Цмонтір лем молил ся за душу в церкви тіла не гребала ани родина лем четверо вызначеных до того зо села хлопів збияли провізоричны труны і ховали тіла З інчых спомин про холеру можеме дознати ся же гмерлых вылозили драбнястыма возами під ліс А то было в зимі то нихто іх не закопувал метано іх на купу Волкы розстігали трупы по лісі Памятам такій припадок як єдного хворого непритомного од горячкы вывезено тым возом і лишено під лісом бо думано же вмер По якымсым часі хворый опритомнил дочолґал ся до найблизшого потока і якоси дошол до ся і вернул до села Было вельо хыж де вымерли вшыткы што до єдного лем вітер скрипіл деревами і пищали голодны коты Винных епідемій в <unk> році на Лемковині досмотрювали ся в русийскым ґарнізоні якій стацийонувал в околицях Дукли Інчы вірили же была то боска кара за ґалицийску різню <unk> рока в котрій чынний выділ мала сельска людніст околиц Біча Ясла Тухова і Кросна Русины уважали же за гріхы Мазурів на шляхті за Рабацию они остали несправедливі укараны холером Наступний час коли заатакувала холера то <unk> рік і был то остатній раз коли над таку скалю епідемія шаліла на обшыри Лемковины і цілой Ґаліциі Тырвала піл рока од яры до осени найсильнійше в Серпни забрала пару <unk> тис осіб А якє чысло хворіло не усталено николи Кілько осіб вмерло товды на холеру в самым Маластові того не знаме але прикладово в Крампні были то <unk> особы в Котани <unk> в Мшані <unk> в Полянах <unk> а в Вышолатці <unk> осіб Епідемія чысто выгасла в <unk> році До часу коли Ґалиция влошла в склад Австрийского імпериюм не было реґуляциі кєд ходит о місце закладаня новых цмонтерів Тоты реґуляциі принесло допіро пануваня Австроруского кысарства Шор законів і переписів заборонил хованя на обшырах густо замешканых прицерковных або прикостельных і в криптах Згідні з новыма переписами треба было заперати уж істнуючы прицерковны ци прикостельны цмонтері і новы закладати в безпечній одлеглости од замешканого обшыру Правдоподібні тіж і в товды влошли переписы якы забораняли хованя осіб вмерлых на скуток епідемічной хвороты разом з інчыма вмерлыма Треба было закладати для них новы цмонтері осібне і выгідні одлеглости од села так жебы не стваряти загорожыня заражыньом люди на ново На пласкым обшыри такій цмонтір міг быти оддаленый навет о два кілометры од села де си на пастусках або луках далеко од потоків і рік Коли село положене было в барже гористым місци цмонтері закладано на верхах але на убочах якы не сходили безпосередню сторону села За часів панщыны обовязком пана было удоступніня такого місця а по єй знесіню было то радше добровільне одступліня одповіднього кавальчыка землі Цмонтері закладано тіж на громадскых або парохіяльных ґрунтах году Урбіля і револьвера де має Ґемаль Єма ранора Фера і револьвера Ґерема кан рукун декундер Вшыткы епідемічны цмонтері мали характер єдиного спільного гробу для вшыткых померлых Звінчаного деревяным часом желівным крестом рідко коли камінным Обшыр цмонтеря рідко коли тіж был гідні загороджаный найчастійше границі обсаджано деревами або городжено жердями жебы забезпечыти цмонтір перед худобом На епідемічных цмонтерях ховано тіж самовбийців втопленых ци люди інчой віры Од тых цмонтерів ся потім одднано омияно іх Люде бояли ся гын ходити ци то зато же бояли ся заразы ци зато же бояли ся блукаючых душ вмерлых якых найчастійше ховано барз скоро безтаньства намащыня Бояно ся духів вампірів ци упьорів то тіж іх винувано за выбухы епідеміі Упьорами мали быти босоркы якы при помочы чорта посылали злого духа вмерлых якых тіло зачало ся уж розкладати што скуткувало розношыньом хворіт і заразы В звязку з тым вшыткым коли выбухала зараза люди опанувала психоза Здарало ся так же некотры його мостьове наказували розкопувати гробы тых котрых посуджано станя ся упьором На Лемковині ліквідацийом упьорів занимали ся бачолы Такій бача находил на цмонтері місце з котрого мал выходити упьор одкопувал го обертал вмерлого хербатом до горы і прибиял до землі деревяныма колками або желізныма зубами одбор Часом одтинано небіщыкови голову вкладано медже ногы і приваляно каменями В столітю тоты практикы были барз части Лемкы головні ім небіжыкам якы волочыли ся по ночы по селі приписували шыріня ся холеры Іщы під конец ХХ столітя наґмінні тверджено же зараза не вмерат разом з помершыма лем лем причаят ся в іх гробах жебы в одповіднім моменті зас заатакувати І зато епідемічны цмонтері омияно шырокым луком А з часом попросту о них забивано Ци так было іх о Маластові Епідемія шаліла і гын Але памят о цмонтері ся остала серед мешканців не забыто о ним невышмареного з памяти О тым цмонтері памятают іщы мешканці Маластола і бесідуют же находит ся напротив школы треба іти кєруючы ся на бортне З історийом мала стола затримали сме ся на ХХ столітю коли то чысло мешканців змінила епідемія холеры але тіж і зарібкова еміґрация Бо подібні як тото же всяде в Ґаліциі трафляли ся епідеміі так і выізды за роботом были так само популярны в цілій Ґаліциі не лем на Лемковині Головні де выізджано то до Америкы але споминат ся і о такых якы за хлібом поіхали до Росиі В <unk> році парохію в Малестовій приділено од целы Осифови Менціньскому Урядувал гін аж до смерти в <unk> році Окрем священства отец менціньскій занимал ся тіж соспільном діяльністю і был неформальным кореспондентом львівского часопису Слово для якого высылал кореспонденциі під наголовком Зпід Маґуры або з ґорлицкого Реляцийонувал важны реліґійно політычны подіі на Лемковині і при оказиі підкрислял єй вальоры захвалял єй полемізувал тіж з польскыма дописами описувал реліґійне жытя Підписувал ся псевдонімом Русины Лемко А ти мила а ти мила што здумала Катсой ґлетчер кязой глетчер зоносила Тота єдна думка моя же ты не мія на твоя тыжко моя Тота ядна думка мою же ты не милянна твоя тужко моя чого же сачого же са погнівала то є шыроко є щыро надумала Зостаме лато гниваня бо то было он нам прощаня тошко моя Зостаме лато гниваня бо то был он нам прощаня тошко моя А тих думок од тых думо зас заполе Хто на твоє хто на твоя лобовде ле моя лововзнат лем тама нахочну лем придума на то што моя Моляр возма ламкаме на год былмат Люжто мож просто в тагольскым войхольском тото богальского мила а тым мила што з тым мала Ґєд сой ґвечер ґєд сой ґвечер зо мном спала додаєт на думка моя не твоя то што моя додаят на думка моя Жати немия не твоя то што моя то што моя то ж то моя тородове што моя то родовельо што моє Початок ХХ столітя то І світова війна яка принесла арештуваня мешканців Маластола До Талергофу забрано аж парунадцет осіб а были то Дзюбан Петро Ротко Михал Адам Андрий Баюс Семан ротко Андрий Паюс Федор Высовскій Ілия Шкырпан Павло Желем Петро Кардаш Антоний Іван Киківа Алексий Гривна Феодор і Шкырпан Онуфрий Іщы перед І світовом війном видочне было украіньскє влияня в селі Село не оповіло ся за покликаньом в <unk> р так званой Ґладышівской Республикы а в меджевійню украіньска свідоміст іщы ся зміцнила В селі основано чытельню Просвіты В справозданю того товариства на <unk> рік Маластів обік панкной і ропиці Зарахуваный остал до сел о найбільшым украіньскым влияню в ґорлицкым повіті Мешканці Маластола не згодили ся на впроваджыня в тридцетых роках вчыня лемківского языка в місце літератского украіньского На таку поставу не мали влияня мали тіж і його Мостьове якы в тамтых часах кєрували жытьом і думаньом люди в селах Прикладово парох Маластола отец Юлиян Плешкович през власти ґорлицкого повіту вважаний был за лідера проукраіньского руху в тым повіті В <unk> році основал він орґанізацию Будова Украіны якой заданьом была опіка над Лемками якы вчыли ся в украіньскых середніх школах Перед війном в <unk> році была в Маластові єдноклясова школа в якій вчено в рускым языку Мала двох учытелів і рахувала <unk> діти В селі діяло тіж Товариство Тверз вости до якого записаных было <unk> осіб Был єден християньскій склеп а до суду уряду треба было іхати <unk> кілометрів до Ґорлиц тамтіж была желізна стация і Телеґраф Почта была в Ропици <unk> кілометрів од села Але уж по вийні почтовий уряд был уж на місци в Маластовій В меджевіню Маластів рахувал <unk> хыж і <unk> мешканців в тым лем єдна особа польской народовости был то шануваный в селі Шевц Шура На переломі <unk> і <unk> років Маластів был реліґійным осередком баптистів і дослідників Святого Писма В <unk> році Німці згодили ся на будову украіньской школы в Моластові Хоц село характеризувало ся радше проукраіньскыма симпатиями то коли пришол час аґітациі перша половина <unk> р а в наступстві того час выіздів до Радяньского Союзу на Украіну Зо самого Маластола добровільні записало ся лем пару родин В серпни заострено аґітацию впроваджено примушыня а хто дале охотіл выстати то накладано на него і стігано высокы податкы Сума сумарум в жолтни <unk> р з Маластола выіхало <unk> на <unk> родин Обывательска міліция підозрювала маластів і сусідню панкну о помаганя одділом УПА Зато наступны пробы выселінь піднято уж на яр <unk> рока До той цілі впроваджено специяльні з Ґорлиц батальйон <unk> пулку піхоты польского війска Заряджено же выселяны будут особы з листы од Повітового Староства Листа тота не обняла тых котры мали американьскє обивательство мішаных родин і тых што до котрых напевно не было ниякых підозрінь В акциі выселяня заміст міліциі і функцийонариюшів УБ Уряду Безпекы уділ мало брати війско термін вызначено на <unk> мая Мешканці Маластола і Панкной рыхтуючы ся од долшого часу на війскову акцию Тримали варты і чуваня як лем хтоси дізріл шлід війска вшыткы хлопы мали втікати до ліса Так ся і стало того дня <unk> мая Коли війско пришло до села застало лем старшых і бабы з дітми Зачато переглядувати лісы Але не лем на тым ся скінчыло Воякы заміст выселяти грабили і нищыли злости вшытко Стріляли до звірят а што заграбили продавали польскым осадникам Справу заанґажувала ся міліция яка одберала Полякам заграблены вояками річы і худобы На нич ся то єднак не здало автора Украм автора Украін автор Феросла Споряджены листы выселенців тіж на нич ся здали Війско выселило вшыткых стары бабы з дітьми і тых з американьскым обывательством На стацию в Ґорлицях допроваджено <unk> родин вшыткы неполны без хлопів Уряд Безпекы казал звільнити вшыткых згромадженых Решту селян приблизно <unk> осиб выселено в черсти <unk> рока В десятых і шістдесятых роках парунадцет лемківскых родин вернуло до рідного села і днес маластів Замешкуют і Полякы і Лемкы В посередині села доднес стоіт мурувана церков покровы святых Космы і Даміяна побудувана на переломі <unk> і <unk> рока Репрезентує Йосифиньскій стиль кєд ходит до архітектуру брилом навязує до костелів а прикрашыня є змінімалізуване Фундатором храму был хр Станіслав Сєміньскій Мурувану церков побудувано в місце попередньой деревяной теперішня церков вкрыта є бляхом стіны муруваны сут з каменя а вежа є деревяна Слупово рамовой конструкциі На лежы видочный є пілколистий ґзимс якій мало сланяти зыґар котрого в сумі николи не поміщено Початково церков барз припоминала своім зовнішнім выглядом костел допіро з ініциятивы отця Менціньского замонтувано три бані впроваджено іконостас головный алтар одсунено од стіны і розмалювану част стін в середині Іконостас знищено по выселінях остали ся лем його фраґменты ХХічна поліхромія представлят образы Господнього Воскресіня штырьох Євангелистів святых Ольгу Володиміра Анастазию Юрия Теодора Ізидора і Наталию Церков окружена є дост высокым муром з двома брамками Зозаду церкви сут штырі гробы грекокатолицкых єгомостів і дві різбы Божой Матери і святого Осифа з дітятком єдина така в околици Церков ужыткувана є так през грекокатоликів як і през Римокатоликів На обшыри села находят ся іщы два сельскы цмонтері єден дотепер ужыткуваный напроти церкви находит ся на ним і пару передвоєнных крестів і другій Старий нечынный Уж недалеко нового Є на ним парунадцет камінных старых крестів міцно знищеных В Маластові найдеме тіж два війсковы цмонтері з часів І світовой войны проєкту Ханса Майра нр <unk> і <unk> На першым з них похованых є <unk> австроугорскых жовнірів і <unk> росийскых Жебы ся до него достати треба коло старой школы перейти на другу сторону потока і лісовом дорогом кєрувати ся за біло чорныма знаками В <unk> і <unk> році цмонтір ремонтувано хоц не до кінця задбано о тото жебы лишыти колишній уклад робів і пропорциі елементів помника Другій із монтерів находит ся на границі мала стола з ропицьом на убочы під лісом жебы до него дойти тіж треба кєрувати ся біло чорныма квадратами Цмонтір ма кшталт простокута і занимат простір <unk> квадратовых метрів Огородженый єм муром огородженый є муром з тасаного каменя поховано на ним <unk> жолнірів в штырьох гробах якы полегли <unk> і <unk> мая <unk> р На днешній Ден Маластів найбарже асоциюваный є з модерным нарцярскым вытягом поміщеным на Маластівскій Маґурі Притігат він до села соткы любителів зимовых спортів І на тым зимовым акценті Маластола скінчыме Зато же нам тепер раз розвият ся яр Глядайте єй хоц бы іх в Маластові найперше ся ньом натішыме а пак най приходит зима Спійте добрі чуєме ся в Аяку о тыжден радийом Лем фм а по Маластові вандрувала з вами Наталия Малецка вы
![A Я[К]...? #110 - 7 V 2014 - Маластів](https://podkasty.lem.fm/media/podcasts/aiak/malastiv_medium.webp)
![A Я[К]...? #110 - 7 V 2014 - Маластів](https://podkasty.lem.fm/media/podcasts/aiak/malastiv_thumbnail.webp)