A Я[К]...? #105 - 26 III 2014 - Меланія Собин, Солотвины
Еп. 105

A Я[К]...? #105 - 26 III 2014 - Меланія Собин, Солотвины

•

Опис епізоду

Істория села Солотвины і кус про особу Мелані Собин

Автоматычна транскрипция

Добрывечір Ци сте здравы як ся мате Кєд ня чуєте што ня барз тішыт то означат же залучыли сте радийо Лем фм в якым власні зачынаме проґрам А як і його одтинок Одтинок якій кружыти буде при букві Зачнеме найперше од особливости а пак перейдеме ся на західню Лемковину а властиві то останеме там де были сме тыжден тому то є в околицях Крениці Днес почуєте про поетесу Меляню Собин і про село Злотвины а зачнеме од выслуханя Сусанны прекрасні пісні і до вас діду запрашам до слуханя Наталия Малецка Ніду до вас і іду дни До свыдного До дворо Здале до дрідни рідного до ры Варто до вас арто місне ник лем Никого не ли рознійшы ні з якыйжник ні дорой САІ Поетеса як і вам тепер кусьоґо пові находит ся серед творців повоєнной лемківской народной поезиі нурт тот нурт народной поезиі розвинул ся головні в повыселенчым періоді а властиві в першым окресі коли можливе стало ся друкуваня і публикуваня для Лемків в <unk> р на ламах лемківской сторінкы нашого слова Поезия того нурту популярна стала ся в <unk> і <unk> роках минулого ст Початково творы народной поезиі операли ся головні на фольклорі і описі фольклору были то просты в формі композициі і конструкциі языкови Наступны рокы принесли зміны і заложыти дало ся новы тенденциі присутны тіж в сучасній поезиі Народна поезия образує тепер тугу за втраченым а творы переполнены сут глубокыма особистыма емоциями Нурт тот укшталтуваный остал през трьох поетів Івана Головчака Івана Желема і Меляню Собин і то оні днес пару слів Миляна Собин вродила ся <unk> серпня <unk> р в селі Бортне была дівком фомы Нитя Вязня Талергофу котрого як <unk> літнього мужчыну взято до обозу Коли вернул вмерла мужына і остал сам з маленькым сынком Ярославом Оженил ся другій раз Меляня была його найстаршом дівком з другом женом То повітці Меляня переняла патріотизм і громадскє заанґажуваня Не обышло діти Фом Нетя його заінтересуваня справами рідной культуры звязаны м ін з діяльністю чытельны качковского Миляня од самого дітинства активна была в соспільно культурным жытю бортняньской чытельни брала участ в представлінях і выступах Хору Закінчыла ґімназию в Рымановій В <unk> р вышла замуж за сусіда Алекса Собина Весіля было скромне Отец Лешка бо так звали в селі Алекса Собина не мал того щестя што Фоман Ницьо ци його рідный брат юриста доктор Димитрий Собин Своі косты лишыл під соснами так звано цмонтір в Талергофі Молода Миляна перенесла ся на конец села до мужа і разом ґаздували до <unk> рока Переселено іх на пілніч Польщы в околиці Браніла де прожыли парунадцет років а коли уж была така можливіст вернули до рідного Бортного Шок выкликаний одорваньом од родинного місця причынил ся до того же Меляня зачала писати вершы З далекой пілночы міцно тужыла до свойой земличкы На яр <unk> р вернули з мужом до свойой хыжы Застали єй міцно знищену бо осадникы замінили єй на стайню для овец Немало мусіли ся натрудити жебы зас в ній замешкати Люде любили одвиджати собинів Іх гостинніст знана была на околицю Отец Меляніі не дочекал можливости верніня до себе ани тіж не дочекал дня в котрым першый раз опубликувано вершы його дівкы Вмер в <unk> році в Желізній Горі Єден зо своіх вершів під наголовком Лемковина Меляня Собин дедикує свому няньови Меляня была скромном але о превеликій душы особом Была барз очытана єй сусіды памятают же пожычала томы книжок з бібліотекы В <unk> році на лемківскій сторінці нашого Слова выдрукувано єй першый верш земля моя Кольорамы Розмая Дає зват Може за тоты Замотр замотр наты щедра і Бога Лам ты Лам тя траба тат мот моты Дашта зашта замо тым людми выконы сво Най дорошы мамо твоє Пізно здіаґнозувана Новотворова хворота взяла Меляню дуже за скоро <unk> лютого <unk> рока Нижы Дишла написала свій поетицкій тестамент Коли оды ідут Літературна творчіст Меляні Собин остала головні в рукописах Часто сут то тіж недокінчены тексты Вельо вершы має по пару версий пару єй творів заміщеных остало на сторонах споминаного нашого слова публикуваны тіж были в голосі Ватры і в антолоґіях напримір Лемкови Пішол ци Мамко Кубмі Книжку В <unk> річницю смерти Меляні Собин зорґанізувано в Бортным Лемківску Творчу Осін на єй чест Выступувала м ін Криницка Молодіж з представліньом інспіруваным поезийом Меляні Сомин перетра Мурянкы Петро Мурянка є тіж творцьом музикы до верша Земля Моя яку чули сте хвилю тому Підчас бортняньской стрічы співали і сестры Меляні Желаньом поетесы было жебы єй рукописы трафили в рукы наймолодшого брата Максима Миляна Собин поетеса з Бортного жыла в роках <unk> Цинуй таж тыжытя в ті далекі доро Де баба регти Хян маты мосмо нас лишевшы в чужым бока ты мышка ды незнані серця і незнані звыча Ни ясно тобі Зірка щастя жарінь На твоєму шляху сают квіты надій Ні ясно тобі Зірка щастя жарінь На твоєму шляху Сают квіты на ді Так при ракі не юним дум мам і ком Якопи наш саты в чужыні Якопи наш сата Середолига тот корути де нихто того серца не зможе збагнути Одтоді хоц в мріях назад поверта до свойой родин думками в тіж час Да задає нашу хату і поли і травы і протяве застак і дитя за Ты згадай свого багатька шыди вит ся занеба Із высокого божого храмута А хіба не згадаєш ремы Що та зана Один Сину благо соловляю надійс ся на Бога будздоровы тяжка лужы нам дорога сину благо соловляю надійс ся на бога будздорова тяжка лжы нам дорогы Ты місцену забуть од лохы Твоя чест Потя камені затурубо Радийову енциклопедию Лемковины збогатили сме о наступну особливіст а тепер переходиме до другой части проґраму переносиме ся на західню Лемковину до села Солотвине Солотвины находят ся в долині невеликого потока Крениці правого до вплыву Мушынкы кус більше як два кілометры на пілніч од самой Крениці Колиси солотвины были одрубным селом днес то част устровиска Крениця Гірску долину в якій находит ся село затисняют высокы горбы од пілночы Яворина од заходу Прислоп Верх і Драбяківка од сходу Гавриляківка і Ясенник а од полудня Уздий Верх і Голиця Головном дорогом од Крениці іхаючы на пілніч за Солотвинами мият ся Копцьову потім Крижівку на захід од Крижівкы Яростока Велика і Лосє а на схід Мохначка Выжня і Нижня На полудньовій захід од Солотвин за котыльничым верхом єщавник за паленицьом на полудни Астрябик а за Креницьом є Поворозник Вікы тому єдного дня кардинал Єжы Радзівіл підписал локацийны привілеі для трьох сел Войковой коло поворозника Верхомли Великой і Солотвин коло Крениці мало то місце докладні <unk> жолтня <unk> рока Привілеі для Войковой одобрал Гома Поворозницкій для верхомны Мікута Зубрицкій зас локацийны права для Солотвин достал Гриц Криницкій Шолтыскы парцелі отримал в двох місцях три ваны пониже села з обшыром а в середині села іщы два ланы з гором званом силска нога перезначеном на паствыска Додатково іщы позволіня на млин фолюш корчму і бровар Загородників міг осаджати на новесы а кмітям мал выділити по єдным лані Кмітове мали одрабляти по пят дни а податок сплачати в формі заяців Шавтес міг надто годувати <unk> овец без поношыня за тото даякых оплат а за вшыткы наступны уці мусіл уж платити податок Солотвины належали до маєтку краківскых бискупів добрі знаной нам як мушыньска держава ци мушыньскій ключ села якы готворили поза Солотвинами то іщы Андриівка Дубна Стрябик Крениця Крижівка Лелюхів Лабова Лабовец Лося Милек Мушына Мушынка Матійова Нова Вес Поворозник Ростока Мала і Ростока Валика Щавник Складисте Тылич Угринь Войкова Верхомля Велика і Верхом лямала Зубрик Злоцкє же Ґєстів Баниця Білична Берез Брунары Нижні і Брунары Выжні Чарна Чертыжня Чырна Фльоринка Ізбы Яшкола Камяна Котіл Мохначка Выжня і Нижня Перунка Поляны Снітниця Сталыся і Вашка В <unk> році цілый тот маєток перешол в рукы австриятского ряду як камеральне добра на тзв Реліґійный Фонд В <unk> році тотоляты Фундіюм рахувало <unk> мешканців з чого <unk> были грекокатоликами товды было тото ж саме з тым же были то Лемкы <unk> Были католиками Поляками а <unk> было мой сейовой віры В <unk> році отворено в Мушыні Реґіональный Музей Мушыньской державы якій рахує більше як <unk> тис експонатів В остатніх роках вызначено през обшыр колишнього мушыньского ключа стежку карпатскых збійників якы свого часу были утрапліньом для краківскых бискупів Андрий Салка Василь Чепец і вельо інчых бескідників збійникувало на обшырі Карпат по польскій ци словацкій стороні през долгы рокы на виді столітя Вертаючы до Солотвин то в <unk> віку на обшыри села діяла єдна зо штырьох великых гут шкла яка утваряла і приносила до двору в Мушыні <unk> шыб на рік А поборовы реєстры на тот час бесідуют лем о девятнадцетьох головах замешкуючых село Чысло тото скоро ся єднак збільшыло і в <unk> році жыло гын уж <unk> вірных грекокатолицкого обряду а уж в <unk> році однотувано <unk> осіб А <unk> років пізнийше троє ціль валены Подля грекокатолицкого шематизму початкы парохіі в Солотвинах сігают столітя Село находило ся в руках такых родів як Креницкы сметана ци щычыло Одрубна парохія Солотвины утримувала ся аж до <unk> рока в тым часі прилучено єй до парохіі в Креници Од <unk> Солотвыны ся одлучыли і зас одзыскали одрубніст а рік пізнійше побудувано будинок Клевениі Рік будовы Першой церкви не єст знаный З того што бесідуют народны переказы церков тота мала згоріти так як і наступна полні в <unk> році в середу тыжня великого посту На єй місце побудувано в <unk> з колеі церков Стоіт в селі Доднес побудувано єй на місци попередньой з <unk> рока Церков тота была парократні одновляна медже інчыма в <unk> році По <unk> році ужыткувана як римокатолицкій костел В <unk> році посвячено в Салотвинах новый муруваный костел і тепер церков має уж лем функцию додаткового помічного костела Архітектура храму в Салотвинах навязує до традицийного лемківского церковного будівництва Церкови Трідільна з вельоґічні запертым алтарьом і невеликыма діаконіконами од полудня і пілночы Храм вірных є шырший од фронту находит ся вежа о простых стінах по части входит як бы врізує ся в част притвору Над храмом Вірных дах є ломленый а над алтарьом і притворьом каленицьовий В звінчынях тых трьох части поміщены сут выдатны банясты гелмы В середині сут пласкы полавы прикрашены орнаментально фіґуральном поліхромом з <unk> рока Выпосажыня церкви было перенесене в пядесятых роках ХХ столітя до парохіяльного костела в Креници Здрою Бічны алтары в церкви сут неоренесансовы з кінця ХХ стого выпосажыня церкви остали ся лем фраґменты іконостасу Церков з Солотвин на своіх образах не раз поміщал Никыфор В сусідстві церкви мож назріти фраґменты цмонтеря медже інчыма два помникы зроблены з піскового каменя якы походят з ХХ столітя з <unk> і <unk> рока Посередині цмонтеря вознесено деревяный крест на памятку місиі з <unk> р По другій стороні дорогы найдеме іщы другій цмонтір якій ужыткуваный є і гнеска Початково занимал дуже більший обшыр сігал аж по місци де поставлено нарцярскій вытяг В правій части того цмонтеря лишыло ся <unk> старшых помників з <unk> і <unk> років минулого столітя Сут то здобны желівны кресты поставлены на пісковцьовых цоколах Полыже місця на цмонтері доросне великій шквір поставлено великій простий желівный крест на памятку смерти яку понесли з рук окупанта в <unk> р мешканці села Конрад Йосафа Фатула і Константин Рибеньскій Розстріляно іх за неправне битя худобы на горі при скрижуваню медже теличым а Войковом В селі находят ся два деревяны кресты вознесены на місце старшых <unk> крест з простых желізных рурок і дві сучасны фиґуры Божой матери Серед парохів солотвин вымінити мож на отця Віктора Жыґівстовского отця Габриіла Гнатишака ци отця Володимира Махника Візитацию парохіі переведено м ін <unk> році Візитаторами были єпископ Михал Левіцкій і архієпископ Йосиф Сембратович Лес юбен трембл Тіонсе не сон сури Сі є вра по Лем Юн вітрублим мюр і воля нежі фун Се ман флюри амзю Шасли флон кі тумб Самер єст ном малі фам Саб черчы по ту містер туфлеон сы сон сур <unk>э суй антер су місты Школа в Солотвинах діяла од <unk> рока Зато же в селі в тым часі не было одрубной парохіі а священник доізджал з Крениці наука одбывала ся през пятна <unk> років в старым будинку Клебаниі Осібний будинок вознесено в <unk> році В меджевійню єден учытель вчыл в закресі елементарной наукы в двох языках по польскы і по лемківскы Почта телефон телеґраф желізниця вшытко тото находило ся барз близко до Солотвин лем два кілометры в Креници з Трохів Кєд ходит о окрисліня кілько хыж і мешканців рахували солотвины то єст малий проблем якій выникат з ріжных границ села примуваных през інформаторів Початково границя на сході сігала аж під верх гузари дост далеко границю з Креницьом вызначал крест якій стоял в місци де тепер є ліцей в Креници В <unk> році зєднано три ґміны Крениця Здрі Крениця Село і Солотвины а два рокы пізнійше розшырено границі ґміны Зо Солотвин до Крениці прилучено близко <unk> гектарів Війскова мапа з <unk> рока подає же в Солотвинах было <unk> хыж Подля шематизму з р в Солотвинах жыло <unk> грекокатоликів <unk> лятників <unk> Жыдів і пару циґаньскых родин а місцевы бесідували же стояло гын <unk> хыж і мешкали головні Лемкы єдна циґаньска і дві жыдівскы родины Мешканці з олотвын часто наймували ся до додатковых робіт в устровиску популярным было переложыня курациюшів дорожками При старій дорозі містила ся кузня В часі ІІ Світовой війны місцевы анґажували ся в борбу з окупантом хоц парох отец Махник выказувал ся антипольском поставом і знеохочал до того Некотры зо селян стратили на оді жытя Курєр Штефан Юлщык згынул найпивнійше на Словациі Во Свєнцім згынули Антоній Матийовскій і Юганюк Король Село было базом для діяльности креницкого активісты <unk>r<unk> Володиміра Поруцідлы Зорґанізувал він навет літом <unk> рока малый партизантскій одділ Зберано ся в Креници при улиці Зеленій Тот польско лемківскій одділ мал навет пару збройных акций головні в околици Гуты Некотры бесідуют же партизанты барже крали як воювали і же то за іх причыном замордувано солотвиньского коваля Кєрсту Під конец <unk> рока одділ влошол в склад радяньской партизанткы в лютым <unk> р молодых Лемків зо Солотвын вступило до Червеной Арміі Вельо з них стратило жытя Перше выселіня мешканців Солотвын то уж <unk> рік До выізду намавлял місцевый симпатик в Росиі Майко Криницкій В <unk> році з Радяньского Союзу вернуло пят родин Не был то за добрый час бо власні в товды припала друга фаза выселінь до Росиі Выселено практичні вшыткых мешканців люде Заберали зо собом вшытко што могло ся придати і што были в силі взяти Вывезено тіж част выпосажыня церкви Пару родинам повело ся вернути іщы до Польщы по тых выселінях але третя фаза выселінь тым разом на захід Польщы дополнила діла Опустошене село зачали заселяти люде з околиц Лімановой Уж в <unk> р зачато одправляти першыкатолицкы літургіі в церкви Католицкій парох якій памятал правовитых селян не хотіл заняти вільной плебаниі По його смерти в <unk> році пришол новый священник і запровадил новы порядкы Старый кони дал на піт закупил новы алтарі а од <unk> р реґулярні одправляно католицкы літургіі в церкви В <unk> році утворено в Солотвинах одрубну римокатолицку парохію і товдышній священник привернул по части колишній выгляд храму Ні тамту містєлі <unk>ea<unk> Ето лем гы го Одолянуты Жды є ноляру Он монекли пасал о смысол кєд так ой муха лем тому нам часил циґал га ге ве ге ге геру Ґістля гал Тымушкарел мидия га девушкари Найну лай люмай люй люля ну ляну ла Ля морто лепа до сел <unk>em на сів Он діял дем ламіра Коболямо ци пасе пансіфуа ге ге ге гев чакали ге ге ге манольскыма ноль о нон гун тым Юрчык Пеляк Ющык Чечыло Храпча шеремета Тальпаш Гопей Леснєвич Музела Врончык Гайняк Малярчык Криницкій Копча Гурей Король Данчак Оставлям вас з том недокінченом листом колишніх мешканців села Солотфины Для радия Лем фм проґрам зрыхтувала Наталия Малец Ґід Юри мус дід мы і цінне мір бурло мірі Юрым Бошлер ой ревыґы Йоль ґід іормус ґід мы і ціли бурку Біді Юрд постоль моі рыклы Одыс Суспенты сулины ну плоны пикы цісара пюстаты Лалі су ну Ласпенту і ситу Таплату на трудальны І на мора рыны войом мысляти фіты та мару на трану будовы Амару на трану блутови