Істория двох сусідскых сел - Мохначкы Выжньой та Нижньой
Автоматычна транскрипция
Добры вечер Видам вас Наталия Малецка радийо Лем фм проґрам а як енциклопедична прогулька по Лемковині Днеска подібні як і тыжден тому затримаме ся на західній Лемковині заветаме до мохначкы Выжньой і Нижньой Оба села находят ся в єдній долині долині мохнатского потока Села находят ся в барз близкым сусідстві та і першы запискы о них появляют ся в тых самых роках зато малиме обі мохначкы за єдным замахом Дойдате ся м ін хто і коли локувал села Якы збійникы ґрасували в околиці а з катастрального австриятского спису Довідате ся якы ґаздове мешкали в могначках найменше більше хто іщы чым ся займувал Зато горячо запрашам дослуханя а зачнеме од пісні Матерман Оркєстры святого Миколая тий дыты матыр мамы дей тыты матырманы де і ды матерман На ярмарок добрий панды тем матерманом на ярмарок добрий пан шо будете торговати Шо будете торговати Шо будете торговаты І тузимку продават Жо буде натарговати Ідузику продавати Відат люде і Бог нема видат людей Війна тлюдний Лабода порошы треба Кійнат лютей Ох нема нам податок грошей треба шо дістане під податку шо дістане під податку што дістане подак то соты рука шо листане Податку зопис за рукано памчыльничном працы ґаном памничном працы Ґом на патрівничном пак родом купну пляци ґон пацільничном пляцом бачу проном куплю клячу кляця в охтам скєра буде кляця в тохту скіра буде Кля чом дохне спиля буде а та спиру зінка буде Клячом тохне спілья буде паскыру Зынка буде ой буй поліом той до ідой тото ідойой той дойдой тото гай дойом польтуры ольполь польой ой тольой польой мойо Як уж бесідувам в короткым вступі обі мохначкы найдеме в єдній гірскій долині над єдным потоком мохначком званым тіж Перумком правым доплывом Мушынкы На обшыри тых сел єст пару меньшых поточків якы влівают ся до перункы Тоты більше то хоцбы Чертеш в Выжній Могначці Фатовскій потіг і Мроковец в Нижній Могначці Долина де оба тоты села обнята є од пілночы верхами якы становлят Водный діл рік Попраду і Білой з горами Гарняків Верх высокіст понад <unk> метрів над рівньом моря Корышевскій Верх і Полянкы понад <unk> метрів а од полудня горами Ясенник Гузары Котельниця і Чертеш Зараз за тыма остатніма верхами находит ся Крениця Перед мохначкы веде дорога яка проходит на пілніч до Нового Санча зас на полудне до Тылича Запасмом верхів по пілночно східній стороні сусідуют з мохначками Перунка Чорна Баниця і Ізбы Першы записы про выжню мохначку то <unk> рік а докладні <unk> червця <unk> р З таком датом фиґурує локуваня села на волоскым праві перес Івана Святківского Мохначка находила ся в добрах мушыньского ключа зато привілей на льокуваня села отримал Іван од бискупа Мышковского Шолтис Іван отримал на шолтистваж шіст ланю землі з чого на єдным лані мало садити руского священника Шолдес мал право до корчмы млина фолюша водной пивы а на границі села повинен осадити <unk> загородників а кмітів міг осадити кілько хтів Але мусіли они му одрабляти аж <unk> дни в році Найскорійшом датом яка стверджат істнуваня нижньой могначкы то рік <unk> Дата тота з записом назвы нижньой могначкы появлят ся в судовых документах Потім село появлят ся іщы в роках <unk> і <unk> Даны тоты походят з записків краківскых бискупів Єйшы інформация з <unk> р <unk> років потім як першый раз фиґурує в актах Нижня Мохначка же бискуп Пьотр Ґембіцкій офірує Штефанови Баницкому ленным правом Шолтиство з Милином Зато наданя Баницкій заплатил бискупови <unk> зл і принял з обовязаня же по його смерти і його сенів маєток припаде в рукы краківскых бискупів То як дуже мусіл заплатити баницкій за шолтысво може свідчыти о тым же село было уж в міру добрі заґаздуване В тій самій ціні в тых часах можна было купити аж <unk> до <unk> ланів землі Перез обі мохначкы од середвіча аж по <unk> вік провадил гандльовый тракт Престилич на Мадяры В <unk> році в Мохначці істнувала гута шкла бо медже інчыма з того рока єст запис о глуті Бесідує він же місцевый гутник продал ван землі місцевому Рускому Духовному Пососталости потій Гуті то осада Гута коло села Крижівка Гута тота была єдном з <unk> гуд на обшыри мушыньской державы краківскых бурскупів Мусіла достарчати <unk> шыб на потребы мушыньского двору ґмір дон шарек алькарсот кам декшобі мадемойзель летве зрек Ардордоль Жыдерлекра В околицях мохначкы ґрасували радше жыли і мешкали знаны на цілу околицю збійникы Подля людовых переказів то власні за іх справом а іх діяльніст выникала з факту же так званом сандецком дорогом провадил гандльовий тракт на Мадяри основану мохначку Тота гандльова дорога ішла од Старого Санча перес Новый Санч Ґрибів далі гырбетом над мохначком през Якубык і гузары до Тылича одтамане през Тылицку Перехыбу до Бердийова і дале Ожывлений рух на тым обшырі спровадил віників Проти ним побудувано деревяный замок на пілні од потім названого верха Якубика а рядил в ним рыцар Коцур Одталем взяла ся назва того місця як коцуровий замок Коцур мал ся звязати зо збійником Фотульом і з той в спілпраці мали ся оба барз збогатити Потім появил ся іщы новый збійник Якубик знаный вшыткым як чепец Збійник тот брал участ в повстаню косткы накєрского Чепец был барз одважным збійником його певніст себе і сила денервувала куцура футулю але і самого пана Могнатского Зато по вельох перепетях збійник тепец Якубик згынул на верхах над мохначком єден з них для його памяти называно Якубиком Скарбы звійників подля людовых переказів мали быти закопаны на гузарах а потім бесідувано зас же сховано іх вєдній з мохнатскых капличок А душы помордуваных перезвійників крутят ся по селі по днешній ден З австриятского Катастрального Спису з <unk> рока знаме хто мешкал в Мохначці В Выжні были то родины Байко Бискуп Біщак Бодак Валящак Ватраль Вытко Волк Гавран Гайняк Горощак Рабскій Дейна Ґмітрак Драґан Дрозд Клепач Клепчак Ключко Копча Козак Колач Кравчык Криницкій Королівскій Кулиш Кумчык Куцік Лабаш Лелюх Марчак Мозділя Мыша Новак Палчак Пендрис Петришак ревак Рудик Русин Савчак Святківскій Силец Смерек Станіслав Чык Сусилька Чепак Шевц Шопей і Шопцьо З того самого спису можеме одчытати хто мешкал в Нижній мохначці а были то м ін Бойко Варзеля Воньмар Ґарбера Гериздрак Жеґєстовскій Кмыняк Кунцяк Кунцік Куняк Кучаля Портняк Поручник Стец Сулич Слухеняк Тенищ Тымчак Федорчак і Чупик В роках під панюваньом цисарства Австоугорского през село перепроваджено биту дорогу В <unk> році село опанувала епідемія холеры Забрала она зо собом <unk> селян На початку ХХ ст В нижнім мохначці вдіяла школа в якій вчыло аж двох учытелів діти записаных до школы было <unk> А ныжній мохначці в котрій тіж была школа Але з єдным учытельом В <unk> році Записаных діти было <unk> В селі діяло церковне братство святого отця Миколая рахувало <unk> членів і братство тверезлости якє чысленне было на <unk> особы Выгнатчаны до суду Податкового уряду ходили аж до Мушыны Найблизша телеґрафічна стация містила ся в Крениці а почта в Тыличы бондже для мі добромружком Юх марушка пуй донцаня спєн rarоц марушка трам м бонд же для небром ужком Гей марушкай же безка або в донцю чымня без гоц марушка трамтны бондже для мне добром Юґмарушка пуй до спєнкы гей марушкай же песка бон же в тойцу пшем не плескол В часі І світовой войны під претекстом Сприяня Русиі Австрияка арештували вельох мохнатчан В обозі в Талергофі нашли ся мохнатскій Федор отец Діонізій Мохнатскій Яков Ґербера Лука Гаврень Онуфрий Поручник Федор Єдинак Михал Гойняк Петро Гойняк Павло Святківскій Никита Силец Яков Цимбаляк і Назарий Вітяк З першого Повоєнного повселюдного Спису з <unk> рока знаме же в нижній мохначці было <unk> хыж а мешкало <unk> люди <unk> хлопів і <unk> бабы грекокатолицкого віроісповіданя люди было <unk> римокатолицкого <unk> і <unk> протестантів Народовостьово русиньску достоменніст задеклярувало <unk> осіб а польску <unk> То дві особы меншы як осіб якы записали ся римокатоликами Знаме тіж хто в тым часі был якым фахівцьом в селі І так бідинарьом был Бойко Тесльом Кмітик Фризєрами были Кривицкій і Сухеняк Ковалями Кмітик і Силец Кравцьом был Штейнберґер млинарьом Тимкович Мулярьом Сливец Шевцьом Шыґєстовскій Тартаку Рову Тимкович Дуган розпроваджал ґербера і рыцек а мясо вардраль Корч мал зас другій Штейнберґер В селі далі діяло церковне братство святого о Миколая была тіж чытальня імени Михала Качковского і діял Річый кружок В Нижнім Мохначці побудувано новый будинок школы плянтровый муруваный штырі салі перезначены были до наукы а решта як мешканя для обох учытелів Єдом з учытельок была Штефаня Дуркот дівка священника Дуркота якого забрано до обозу в Талергофі Она тіж вчыла в школі лемківского языка На єй місце пришла учытелька Штефаня Нагребецка Але она не вчыла уж лемківского а украіньского Проваджено тіж лекциі з німецкого языка Наступным учытельом был Госиф Сидір Были лекциі польского рахунків Ґеоґрафіі істориі Кажду пятницю была лекция реліґіі В меджелійню провадил єй отец Венгринович Ученикы мусіли знати цілий категізм выю а як пришол різдяный піст то обовязком каждого было на вчыня ся вшыткых коляд Зас в часі великого посту треба было вчыти ся вшыткых пістных і страстных пісень Меджевоєнный Спис з <unk> р выказує же в тым часі мохначка ныжня была о піл метра квадратового менша як нижня і рахувала кус більше як <unk> і пілометра квадратового зас мохначка нижня кус більше як <unk> В ижні было <unk> хыж і <unk> селян В Нижній <unk> хыж і <unk> селян Поза Лемками в Мохначці мешкало пару польскых родин <unk> жыдівскых і пару циґаньскых Полякы занимали ся головні роботом в млині были тіж спілвластителями Тартаку Єден з них был Ґайовым а єдна Полька была учытельком Жыды провадили Тартак під Крижівком мали склепы і кортмы найбільша містила ся понизшы церкви Жыдівкы занимали ся тіж шытьом а єдна потрафила ставляти банькы Уж перед війном зачали выізджати до Америкы але вчасі окупациі вшыткы якы лишыли ся в селі уміщено в Ґетті в Новым Санчы Дві циґаньскы родины якы цілый час мешкали в селі прородили кузню іх хыжы містили ся за церквом по другій стороні рікы Циґане пригрывали на вшыткых весілях і потрафили бесідувати по лемківскы розбудєси розбуду єси ліє пойріо ліє пойріо і <unk>rani Областіє осіє цілим цілі мусорыду онай лішы онлішы рівны ром лоґо дівыром ло вели велі полюєш лішый вели другій велі полови зоркы велі дре сі велі тові зодылу зоды Роваро іде по мой де пойой <unk> ціли Выжня і Нижня мохначка творили єдну парохію в обох селах была церков але парох мешкал в Нижній Парохію в мохначці упосажыл бискуп Пшышковскій в <unk> році З того рока має походити І церковный дзвіновазі <unk> кілоґрамів Бискуп Шышковскій на маєток церкви в мохначці перезначыл єден ван землі а другій ван докупил си священник Лука од місцевого худника Єдина оплата яка была на церкви то был чынж раз на рік Зо вшыткого інчого церковны маєткы остали звільнены Церковны метрикы проваджены были од <unk> рока Церков в Нижній Мохначці котра і дотепер находит ся в селі під кровом св Архангела Михала побудувано в <unk> році В <unk> році церков візитувал владыка Сембратович В <unk> р першый раз была одновляна В <unk> році грекокатолицкых парафіян Нижня могначка рахувала <unk> а лыжня <unk> разом <unk> осіб В тым році маєток церкви становили <unk> моргы поля <unk> метра дирва на опал дохід з ґрунтів <unk> короны і додаток з церковной касы <unk> корон Серед духовных мохнатской парохіі нашли ся отці Григорий Йоан Чырняньскій отец Андрий Климко отец Йоан Санчыц отец Діонізий Мохнатскій отец Емілиян Венгринович ци отец Омериян Мартинович Церков побудувана была деревяном і така є догнеска В часі розбудовы ХХ столітю з алтаря і храму вірных зроблено лем храму вірных і добудувано част алтарну В <unk> році зас была ремонтувана Церков та є дост велика орієнтувана тридільна Днес в прилі храму досмотрити ся можна трибічні замкненого алтаря кус шыршого попереднього алтаря тепер полученого і вкрытого єдным дахом з храмом в єдных і велику вежу обіймуючы слупами притвор Стіны ошалюваны сут дошками дахы намітовы крыты бляхом В звінчыню вежы маме привидну ізбыцю з намалюваным зиґаром што є характеристичне бо лем пару церкви на Лемковині має такій намалюваный зыґар на вежы Потім є гелм з маковицьом привидня літарня і крест Подібні выглядают бані над храмом вірных і алтарьом В середині є іконостас ХІХ столітя але находят ся в ним і старшы іконы Поіхромя на стінах є дост молода бо походит з <unk> років ХХ ст Декє <unk> метрів од церкви є каплиця під покровом Рождества пресвятой Богородиці На єй місци мала стояти перша церков При церкви была побудувана клебания і ґаздівскы будинкы Каплицю вознесену в <unk> році уфундувал єй місцевый парох отец Чырняньскій ремонтувана в <unk> р од <unk> ужыткувана як римокатолицка Є то невелика будовля зрубова привидні о єдным поміщыню замкнена вельоґічні з доставленом од заходу вежом Дах має каленицьовый тріспадистый з невеликом вежычком доставлена вежа на пляні квадрату звінчена є стрілистым банястым гелмом крытым брахом а під вежом находит ся невеликій притвор Середина вкрыта є знищеном уж поліхроміом Клясицистично бароковый іконостас з ХІХ ст є комплетный але поменшеный о ряд плязничных ікон Што цікаве односин того іконостасу то же не творит він єдной цілости Бічны намістны іконы поміщены сут барже в сторону алтаря а напереді сут царскы ворота А діяконьскы ворота уставлены сут іщы під кутом Друга каплиця гвыжні в Мухнат побудувана была в половині ХХ столітя з Фундациі родины Дуців Дзвін з той каплиці вывезеный остал перемців в часі окупациі Дві поменьшы капличкы находят ся іщы в нижній могначці льм лыма дым Ельмаль мам ды маль ды ма За часів німецкой окупациі вельо дівчат з Мохначкы ходило на роботы до сусідньой Крениці Там часто працували як напр кугенна поміч зато же в Крениці орґанізувано колоніі на котрій приізджало дуже німецкых діти але тіж зложено гын раненых на фронті німецкых жолнірів Было при чым помагати Част Могнатчан вывезано на обовязковы роботы до Німец В селі порядку пильнувала украіньска поліция Місцевы звали іх жандармами В зимі <unk> рока Німці затруднили селян до будовы копів Скоро бы уж в січни <unk> пришли Росияне Німці ся высофали В <unk> р пришла фаля аґітациі выіздів на радяньску Украіну На <unk> хыж замешкуваных през Лемків аж <unk> опорожніло Місцевый парох в Його мости Венґринович згідні з тым што твердят были селяны мохначкы Коли люде повыіждали до Росиі сам тіж лишыл могначку але пішол до поблизкой Лімановой до польского римокатолицкого костела Похованого на цмонтері в Крениці обіг є тіж ріб Нікіфора На місце Венгриновича пришол його мост Сандович Коли пришол част выселінь тоси пустил поплету же мохначка не остане депортувана зато вшыткы зяздове обсіяли своі поля як все Коли пришли війсковы на спокойня річы селяны достали дві годины Кажда родина могла забрати лем єден віз Пакувано на него найчастійше постіль ідло брано звірята Як хтоси не мал коня то віст тягнули коровы Поза польскыма ронами выселено вшыткых а же мохначка была великым селом выганяна аж в трьох ґрупах През два тыжні тримано вшыткых во Фльоринці зато же не было уж доступного транспорту Першый і третій транспорт скєрувано в околиці Ґыжова другій затримал ся в Лігниці Більшы постоі были в Явожні Освєнцімі О Полю і в Вроцлаві Нихто не втікал зато же заход до саму пробу втіканя горозило уміщыня в обозі Ціла дорога тырвала два тыжні Часто в атракті постоів брано люди на переслуханя прібувано выкрыти даякы звязкы люди з УПА Люди выпущено в Куровій част в Гоментовій Лугах Нюґославію ци в Доấніві Хыжы хыжній мохначці заняли родины з Пігаля а Нижній ґуралі з околиц Нового Санча і Охотниці ци моты Біпшыты внешнім Одтинку авдициі Ак То буде уж вшытко Думам же чуєме ся за тыжден як все в середу о девятій вечером Плейліста одтинка буквы М складала ся з пісні Матерман ансамблю Оркєстра Святого Миколая потім чули сте лібаньскій ансамбль Машля Пісні Джакєт наступні пісню Марушка ансамблю Бубліч якій грат музыку кашубску получену з циґаньском клезмерском і балканьском основаного в <unk> році під назвом Бублічкій кашубян клезмербанд Маль де ля Море заспівала Ясмін Леві перед хвильом Михале Михале заграла і заспівала Серенча а на конец почуєте ансамбль Магаляйбанда і пісню Майте ся добрі до наступного бесідувала до вас Наталия Малецка мадо але до Моля нода лем да Оде ромари лаґелий Миґеле Машаґомале казюкы нок кажука Саморозю Бо было для жыто по дво Яка створи В саморозю жымотя саморозю ма та
![А Я[К]...? #58 - 24 IV 2013 - Мохначкы](https://podkasty.lem.fm/media/podcasts/aiak/mohnachka-vyzhnja-ta-nizhnja_medium.webp)
![А Я[К]...? #58 - 24 IV 2013 - Мохначкы](https://podkasty.lem.fm/media/podcasts/aiak/mohnachka-vyzhnja-ta-nizhnja_thumbnail.webp)