A Я[К]...? #73 - 7 VIII 2013 - Мушынка, Павло Роберт Маґочій
Еп. 73

A Я[К]...? #73 - 7 VIII 2013 - Мушынка, Павло Роберт Маґочій

•

Опис епізоду

Істория села Мушынка і кус про особу Павла Роберта Маґочія

Автоматычна транскрипция

Витам на антені <unk>or Лемковина од А до Я Лемковина єдной буквы Лемковина в енциклопедичным выданю Вандруєме стижками лемківскых сел уж од близко пілтора рока за нами уж <unk> одтинкы З чого при трьох затримували сме ся на пристанку буква м і была місцева мышана обі мохначкы Выжня і Нижня познали сте тіж пару особливости Лемковины буквы м Максима Ґорлицкого Масцюха Василя і мышковского Тита НсКА запрашам на коротку історию Мушынкы і жыменю інформаций о історику і выдавци русиньского походжыня Але найперше почуєте історию Матермана подля оркєстры святого Миколая запрашам Наталия Малецка тыі ты матыр мамы дей теты матырма де і ды матерманы На ярмарок добрий панды тем матерманом на ярмарок добрий пан шо будете торговати Шо будете торговати Шо будете торговаты І тузимку продават Жо буде натарговати Ідузику продавати Відат люде і Бог нема видат людей Війна тлюдний Лабода порошы треба Кійнат лютей Ох нема нам податок грошей треба шо дістане під податку шо дістале під подаку шо дістане подак то соты стару ва шолістане Подат рукы зопис за рукано папцільничном працы тяно мам циничном працу ґан на памцільничном пакну пляцу Яцільничном пляцу пахцы проном куплю пляцю пляцов бохна шкыра буде пляцов бох скіра буде Кля чом тох на спира буде а на спиру зинко буде Кля чом тох на спину буде а за скіру Зынка буде ты Йой той той оль тоты ольполь польполь ой ольой польойойой Мушынка є селом якє находит ся в малопольскым воєвідстві в новосандецкым повіті і в ґміні Криниця Здрі Ґеоґрафічні лежыт на границі Ледугофскых гір і Низкого Бескіду при самым джерелі потока о тій самій назві потока Мушынкы Колиси мушынка окружена была густо залісеныма горами днес далі окружена горами лем гідні меньше залісеныма Мушынка находит ся на высокости <unk> метрів над рівньом моря Колиси мушынка находила ся при угорскій границі днес далі находит ся при границі лем тепер при словацкій През Мушынку переходил гандльовый тракт од Тылича през тилицку Перегыбу на Куро на Вардиів і дале Та і днес през село іде крайова дорога яка провадит до граничного перейстя зо Словацийом лем же по властю словацкой і польской державы до Уні до Шенґен границя та уж не ма такого значыня Мушынка з озгляду на уложыня граничной линиі од трьох сторін сусідує зо Словацийом Сут то єднак русиньскы свойскы села на пілночы Фричка на сході Петрова надале Циґєлька пониже Кабольтів Курів грабскы На полудньовым заході дотреме през Плазину Свинярку Высокє Берестє до Войковой повыже є поворозник і тилич В дальшым сусідстві Криниця і обі мохначкы Найвысшы верхы найближе Мушынкы то на пілночы Полянка <unk> метрів а од полудня Явір <unk> Неціле <unk> метрів має іщы од заходу выміняне уж высокє бересты Найблизшы Мушынці горбкы і чертеж мают неполне <unk> метрів При ялорі на высокости нецілых <unk> метрів своі окопы мали барскы конфедераты В <unk> році утворено гын краєвидовый резерват під назвом Окопы барскых конфедератів Обшыр резервату обіймує <unk> протинок <unk> гектаря поля Під стислом охороном найдеме в резерваті дві рослины девят сил Безводиґовий і Під колін Білый по части хоронены суд іщы пісковы коцанкы і коральова калина При дорозі до резервату натрафити можна на капличку поставлену з Фундациі грекокатолицкого пароха Мушынкы отця Володиміра Мохнатского в <unk> році Над входом в щыті поміщено образок з символами смерти Середину прикрашат ольо друк з божом материйом Жолтый туристичный шляк провадит трасом од Мушынкы през резерват конфедератскы копы потім высоку горку Войкову камінный горб до Мушыны Час перестя то неціле <unk> годин Село Мушынка находит ся серед найстаршых сел былого Мушыньского кресу обік Андриівкы Шавника Тылича ци Мелика локуваных ХІ столітю Робітний Петро отримал од короля привілей на локуваня Мушынкы на маґдебурскым праві <unk> липця <unk> рока На село перезначено <unk> ланів поля з <unk>літнім звільніньом з панщыны Сам Шолтис отримал аж <unk> ланів землі што в <unk> р Король зменшыл до трьох а поза тым іщы два млины дві корчмы і приходы з варштатів шефского ткацкого ци сольного Мал гіж шолтыс ставляти ся збройні на кажду воєнну выправу В столітю мала місце наступна локация села тым разом на волоскым праві Докладнійша дата той локациі не єст знана Одял Ліжеца а саміжец Одям дівчата Микреса як водит молоды Карпеса Ой на городі лепу хлебу гайокели нижевтику той нехай бух нах має вертає має Плейте леґу сел чумає Ваше дівча та Борного атиє Бондемея Былеза та Лемко Леза То як ся розвияла Мушынка міцно повязане было очывидно з єй найблизшым сусідством Тыличом не без значыня было то же село находило ся на трасі рухливого гандльового тракту од Тылича на Угри Мушынка становила колиси одрубну парохію але в <unk> році прилучену церков Покровы святого Апостола Йоана Євангелисты до парохіі Тылич Церковны метрикы проваджено в Мушынці Юж од <unk> рока Што цікаве в роках <unk> до Мушынкы перенесену православну парохію з озгляду на Спір о Тылицку церков З столітя походит теперішній будинок церкви хоц некотры джерела подают же іщы з ІІ половины ХІХ ст а докладный рок будовы то <unk> ВХ столітю церков перебудувано до формы яку маме днес Є то будовля орієнтувана тридільна алтар є вельовічні замкненый част Храм вірных є выдолженый Вежа дзвіниця обіймує слупами притвор окружена є захадом о высокости рівні стіном храму єдиных На зовні стіны ошалюваны сут дошками Дах над алтарьом є каленицьовий а над храмом вірных намютовый выломленый узуполненый каленицьом Дахы крыты сут бляхом В звінчыню даху маме три бляшаны маковиці з привидныма літырнями і кутыма крестами Середину прикрашат орнаментальне поліхромія з перелому ХХ столітя утримана в ясно синій кольористиці На пілнічній стіні алтаря висит ретабулюм барокового алтаря з кінця з кінця ХХ столітя з образом св Тройци переховувана є гын тіж плащенниця В церкви находит ся тіж комплетный іконостат ХХ столітя увагу звертат ряд пророків якы представлены остали в полни як цілой постаті на поєдинчых выдолженых іконах а не як все на невеликых округлых медальонах на котрых представляны сут лем твари пророків З іконостасом лучат ся два алтарі правый пізнобароковий з кінця ХХ столітя з образом Божой Матери з дітятком яка стоіт на піл місяци Є то типово латиньскє представліня Божой Матери Другій лівый алтар є Роковы XVI столітя з різбами святых Петра і Павла і образом Святій Вальвары Подля традиций образ тот остал перенесений до церкви зваровного обозу Конфедератівы якы в роках <unk> стацийонували недалеко Мушынкы Конфедераты уважали святу Варвару за свою патронку В околици заховало ся пару інчых візерунків той святой уфундуваных през конфедератів або іх родины З столітя походит іщы барокова амбона з малюваныма особами святых На полудньовій стіні є цикаве представліня пророка Абдяша вказаного в цілій особі і преоблеченого на червено Докола церкви заховало ся камінне огороджыня з осібным більшом брамком Серед парохів Мушынкы нашли ся м ін о Йоан Щавиньскій отец Емілиян Вангринович ци отец Володимір Мохнацкій В <unk> році грекокатолицкых вірных было <unk> Під конец ХХ ст парохія рахувала неціле <unk> вірных але уж на початку <unk> ст зозгляду на велику еміґрацию лем <unk> В меджеліню чысло вірных зросло аж до <unk> Недалеко од церкви по другій стороні рікы находит ся єден з цмонтерів але гын ховано лем богатых або упривілеюваных селян як війт діяк ци церковный За місце на ним треба было платити Заховало ся гын <unk> камінных помників з початку ХХ столітя Біднійшы селяны трафляли на другій цмонтір а тот находит ся понизшы церкви Серед захованых нагробків є <unk> піскофцьовых крестів дешука Вікенджонес Одва тык тык тык ты Делошано тумоміло саля пансадера Касиба ся совіты люляти наса Ґєросла єчера Амту <unk>onta Ґсаны <unk>eo<unk> Марте Ґеля <unk>эном Магасара Пасадеркасиба вас дай дан дан дара дарай айля дайдай дай ра дай дай дай дай айда ды дай дай да ды дай ай ай Вейтович на тему за Лемка Уй Уй буй буй яй рам най амй Деношано тумомілсаля масадера Касиба Як уж было споминане в роках <unk> Мушынка стала ся єдным з міст опертя для барскых конфедератів зато же на Яр <unk> рока маршалок сєрадской конфедерациі Юзеф Бєжыньскій зорґанізувал обіз для конфедератів на Горі Явір над Мушынком Был то найбільшый такій окоп Малопольщы званого Коронным уможливлял контролю гандльовой і воєнной дорогы Новы Санч Бардиів Пряшів Коли ґенеральніст перенесено до Прешова поблизкє село Ґабольтів положене по другій стороні тылицкой Перехыбы стало ся безпечным кватером для мушыньскых маршалків Ґабольтів был товды в векшости замешканый през польску людніст Літом <unk> р обіз над Мушынком стал ся барз важным осередком конфедерациі В квітни серпни <unk> р момчыньскій і пуласкій корыстали з обозу Гын тіж схоронили ся по порашці однесеній над бліхнарком На середині обозу стоял образ святой Варвары славленой през конфедератів як іх патронкы По розбірах Мушынка і ціла мушыньска держава краківскых бискупів перешла на річ Австриятского цисарства За австроугорскых часів барз добрі розвиял ся гандель з уграми При тракті од Мушынкы на тилицку перехыбу стояли аж три корчмы Границя забезпечена была двома шлябанами Єден стоял повысше церкви а другій был уж по угорскій стороні За перекручыня границі треба было вносити одповідіню заплату Місцевы Лемкы часто ходили на ярмаркы до Бардіова Пряшова Кошыц з того взгляду же было ім гын дуже ближе До Бардийова было лем <unk> кілометрів а до такого Нового Санча аж <unk> Але стосунково недалеко мали Мушынчане до більшых як іх селоосередків жебы може позагатляти своі інчы справы суд уряд были в Мушыні а почтай телеґраф в Креници На угри выложено продавати кору зо смерека або кору дулову яку скупувано гын до ґарбуваня скір З колеі зо словацкой стороны заганяно на ярмакы до тылича худобу спроваджано тіж дзерно Што біднійшы селяне наймували ся при жнивах по другій стороні границі На роботы ходили уж на яр лишали ся на пару тыжни або місяців і вертали до себе на сінокосы Здарало ся і так же ґаздове мали поля по обох сторонах границі што вказало ся не ляда проблемом по <unk> році Хлопы по ночы ходили переставляти граничны слупкы так жебы іх парцелі не были порозділяны В Мушынці діяла чытельня імени Качковского В <unk> році рахувала записаных <unk> двоє членів В тракті першой війны арештуваня Лемків до обозу в Талергофі не оминули єй Мушынкы пару осіб вывезену В Меджевійню Мушынка рахувала близко <unk> номерів Лемкы займали ся традицийні ґаздуваньом Землі были уважаны за єдны з найліпшых в околиці і роботами в лісі Пару осіб занимало ся іщы вытваряньом полотна В селі працувал тіж млин Найбогатшый на цілу околицю был грекокатолицкій єґомост Стилича котрого маєткы розтігали ся на <unk> хектарів в Мушынці і <unk> гектарів в тыличу В Єґомостя наймували ся до роботы найбіднійшы селяны Богатыма в Мушынці были родины котры в своіх маєтках мали шолтискы ваны а было такых родин <unk> Спосеред них выберано війтів і радных Поза Лемками в Мушынці мешкали іщы дві жыдівскы родины і штырі циґаньскы Єден з Жыдів привадил мурувану корчму находила ся она понизше церкви Циґане мешкали в нижній части села Не было в Мушынці такого весіля цых з тин на котрых бы не музикували місцевы циґаны яку міне друбі В серпни <unk> рока місцеву людніст з Мушынкы затруднено нагнано до будовы окопів околици Крижівкы <unk> вересня <unk> р до села влошли Словацкы дилы в векшости вояками были іх сусідове з поблизкых руснацкых сел По штырьох днях словацкє війско ся выцофало Юж в першых роках гійны польскій підземний руго пору урухомил перед Мушынку єдну страс котрыма перепроваджано люди на угри Переложено головні польскых офіцерів м ін Охаба ци Циранкєвича В орґанізацию таємного перепроваджаня люди заанґажувано было праві ціле село Тыма котры перепроваджали были м ін братя Ізидор і Іван Тенявскій братя Данько і Теодор Костешакы Василь Вычаньскій Теофір Холанец і Володимір Нестерак Част з них згынула потім в Освінці Коли Німці зорієнтували ся яку функцию має Мушынка скоро зорґанізували ген ґарнізон рахувал близко <unk> вояків побудувано навет пару додатковых будинків В околици діяла росийска партизантка На парахыбі мала зорґанізуваный свій десант Над Лушынком згынул єден з партизантів Миколай похованого при дверях церкви мал мати на своім сумліню подібно понад <unk> Німців В обороні перед русийском партизантком Німці перепровадили лению копів і зрыхтували бункры В роках <unk> в селі мешкали Украінці якы втекли з Росиі потім през Австрию выіхали до Америкы По вызволіню перед близко місяці в Мушынці стациювало радяньскє війско якє пильнувало границі В тым часі проваджено усильну аґітацию серед селян за выіздом на обшыр Радяньского Союзу З надійом на дуже дуже ліпше жытя з Мушынкы выеміґрувала <unk> люди В тым часі пришли до села новы польскы осадникы <unk> липця <unk> р Выселено решту Лемків А были то Андрийко Арендач Басалыґа Валянтик Ватраль Ґала Ґаляк Ґойдич Деницкій Данчык Дух Кавал Костышак кочен Кочаньскій Карняк Выґа Ворків Манцак Мацканич Міндер Млинарчык Німчышын Павелчак Пастернак Пацканич Попко Ридзанич Романяк Супераль Сюда Хыля Хома Череп шефчык Янич Яциканич Сіверия бульґанциа Місендоаля акриятурандоаля акрикатура фарава Лемка а того насынта а тогозяндо <unk>atin Вылюднина Мушенка по выселіня гостала зреорґанізувана Лісы і паствиска прилучено до Державного Фонду Поля поділено на <unk> парцелі і тілько Ґазділо выстало заселеных перед новых осадників В <unk> році перепроваджено колективізацию і утворено кооперативу Товды село опустуло <unk> новых ґаздів На полонинах Бачове з Підгаля зачали выпасати своі уці В <unk> р кооперативу розвязано а земля пішла в приватны рукы В сімдесятых роках на державных ґрунтах посадовил ся Державный Осередок Ходовли Стилича В Целі заховали ся фраґменты перевоєнной лемківской забудовы придорожны кресты і капличкы Єдна з капличок находит ся при дорозі до конфедератскых окопів а друга усытувана є повысше головной забудовы і вознесена была правдоподібні в столітю В середині капличкы находит ся фиґура Божой Матери При головній дорозі перезмушынку лишыло ся іщы камінных крестів в початку ХХ столітя При єдным з крестів находило ся колиси джерелко в тым місци находити мала ся стар клебания іщы сперед ХІХ столітя Гнеска Мушынка рахує приблизно <unk> мешканців Переходиме тепер до другой части проґраму і запрашам до слуханя пару слів про особу професора Павля Роберта Маґочцього якій не так давно остал угоноруваний титулом Доктор Гонорис Кавза з істориі Пряшівского Університету Павел Роберт Маґочій народил ся <unk> січня <unk> рока в Енґливуд в Америці Студиювал історию і модерну европску історию на трьох знаных американьскых університетах радґерскым Прінстоньскым і гарватскым В шімдесятых роках ХХ столітя абсольвувал школу славяньскых студий на Карльовым Університеті в Праі і Школу Мадярского Языка і Культуры на Університеті Ляйоша Кошута в Дебричыні В сучасности є професором катедры Істориі Катедры політичных наук ведучым катедры украіністичных студий Тороньского Університету Є медженародным фахівцьом такых науковых ділин Істория східньой і Середушньой Европы Нацийоналізм істория Украіны славяньска і східньоевропейска еміґрация ЗА і карпаторусиньскы студиі Його наукову карєру репрезентує понад <unk> публикаций з вельох науковых дисциплін істориі бібліоґрафіі языкознавства картоґрафіі ци політичных наук Павел Маґочый є ведучым основательом Карпаторусиньского Досліднього Центру заложеного в <unk> році і редакторьом сері науковых перекладів клясикы карпаторусиньской наукы Є тіж членом основательом Світового Конґресу Русинів і членом його Світовой рады Был ініциятором скликаня науковых конференций з русиньской темы і Медженародных конґресів Русиньского Языка в Америці і Европі Є тіж закладательом Преміі за вызначне діло про русиньскій нарід нагороды Александра Духновича за русиньску літературу ци Нагороды святого Кірила і Мефодия за розвиток русиньского языка Да прийме пишыма циє ми майо Лемпиона лемпиона ми А дня сте сами придачка А дня сте сам Більшіст робіт Маґочього посвячена є Русинам в Европі і Пілнічній Америці До знаных його робіт належат медже інчыма <unk> Lemko<unk> Бесідуєме горим бедуєме по русиньскы ноты НО VI Русины на словеньску ци розселеня Карпатскых Русинів Професор Маґочій утримує становиско же Русины становлят окремий славяньскій нарід і мают право до пошырюваня свойой культуры і мовы во вшыткых державах в якых жыют Вельо з його науковых дописів і полемічных дискусий з тыма котры заперечают же Русины уважают ся за осібний нарід было выдрукуваных в двотомовым выданю <unk>a<unk>er з <unk> рока І тепер то уж конец штоправда лем на днес І зато вшыткых котрым мало запрашам за тыжден На наступный одтинок авдициі А як Тепер уж добраніч і холодной ночы Для радия Лем фм Наталия Малецка вышы еспаме мі ся подобаш ся на кінне бля реге маме діж на вечыстє по розмарям записаны выходит цер До спосумни ромиме роме подвачышы великы транспер середит ся єст