Істория села Ожыння і кус про оліярство на Лемковині
Автоматычна транскрипция
Добры вечер як ся мали тысты здраве витам вас сердечні в штотыжневых прогульках по селах і особливостях Лемковины значыт ся в проґрамі а як Цішу ся же цікавит вас Істория землі де мешкате одкале походят вашы предкы ци просто земля котру любите і котра вам ся подабат хоц не мате з ньом ниякых більшых звязків Вшыткых вас слухачів радия Лем фм а особливо авдициі А як здравлю щыросердечні як найсердечнійше і запрашам до слуханя наступного <unk> одтинка Як все на початок музыка днес буде кружыла деси при букві о Выдайте раз іщы і милого слуханя запрашам Наталия Малецка од <unk> выкорну Выберати того могафель од віцо ой фули з готи того пелькы од зо лем тифол будє то будє кото ет у ой буде сого ай пошыткы з того злоцять кудніс ге ге Ты прот охій горош Андрушко Барна Биндас Ваниґа Варгоф Гавриш Гычар Гобиляр Гореш Гриб Дичко Жыжнич Кымак Лежайко Лисик Лупів Мацко Онищак Репа Римар Роздільскій Стогнач Трудий Хміль Черепак Чычыла Чурила Шевкенич Шупшак Шуртей Такы люде мешкали до часу выселінь в долині потока Рияк лівого доплыву Віслокы і потока Чумак до плыву Гернату мешкали в селечку положеным при самій словацкій границі За Бескідом Мірошовскым Лісом Ростоцкым Лісом Пілипяньскым Верхом находят ся Кечковці Розтокы Нижній і Ныжній Мірошов ци Нижня Полянка Село в котрым мешкали то Ожынна По польскій стороні сусідує з Тиханьом Жыдівскым Грабом Вышоладком і Радоцином По правій стороні долины в котрій розтігала ся Ожын сут верхы над Тысовом Чумак дале Приляшівскій Ліс Фешівка зас по лівій стороні Черемха Бескід Волча Яма Дубовый Верх Впілперек до Долины іде дорога од жыдівского Тихані перез Ожынну до граничного перейстя Пригорі Бескід на Нижню Полянку і дале на Бардию Дорога тота была колиси важным гандльовым трактом од Змигороду Крампной на Ярмакы в Бардийовій в Прешовій і далі на Уграх Ожынна находит ся в середушній части Низкого Бескіду В <unk> році вымінят ся пораз Першый Ожынну і штырі інчы села положены медже Ясьовком а Віслоком Поляны Ропянку Ольховец і Тиханю Найближе положеный до ожынной граб появлят ся в історичных записах уж од <unk> р Ожынну і єй сусідів локувал Миколай Стадницкій Ожынна рахувала товды три волоскы дворища і <unk> шолтискій лан уж товды підлігала під руску парохію в грабі під яку підлігали іщы поза лжынном Долгы Розстайне незнаєма і святкова Вымінены села перешли з рук Андрия Стадницкого в рукы його жены Катерины в Дол по рускым воєводі Станіславі Li<unk>e<unk> Іщы товды в Ожынні істніла гранична єдностка Товды находила ся при угорскій границі Найбільше мешканців Ожына рахувала під конец ХХ столітя кус більше як <unk> єй простір выносил коло <unk> квадратовых кілометрів а хыж было близко <unk> Словник польского королівства подає же землі ожынной были зимны обсяяны вілсом а лісы были головні шпильковы низ гыбіно тара да уна далу дайде я Патама не піду і деля дара нада де на рот буду сити да і ле норо Інформация о будинку церкви походит з <unk> рока в котрым то мала быти побудувана Была то церков Покровы Василя Великого В <unk> році была розбудувана в тракті війны знищена а роззобрана по выселінях в <unk> році В шімдесятых роках ХХ столітя парогом церкви был о Лев Чайковскій на початку ХХ ст отец Філемон Кысльовскій а в меджевійню отец Алексій Довидович Коли на початку ХХ столітя граб Вышолатка і інчы села перешли на Православя Ожынна остала ся грекокатолицком до кінця Цікавостком є факт же храмовий праздник Кєрмер орґанізувано не на свято Василя бо товды выпадат новый рік лем гвересни Ден святого Михала Архангела Школа была єдна в грабі для діти з гравы Вушоваткы і Ожынной З Ожынной то было до Берестя на піше дакы <unk> кілометрів Діяла в Ожынні Чытельня Товариства Просвіта і была громадска каса а при церкви діяло братство святого Креста Почта была в Крампці судів уряд в Зынгороді На потяг треба было іде ци іхати Лозом аж <unk> кілометрів до Ясла Част мешканців векша част выіхала на радяньску Украіну в <unk> році а <unk> осіб выселено <unk> мая <unk> рока в рамах акциі Вісла В селі не остал ся нихто В десятых роках заложено гын ПРімдесятых роках минулого столітя при ПРункцийонувал одділ карного закладу Увязнены працували при вытынаню дерева в лісі і в поли На кінци села стоіт будинок колишньой граничной стражы і будинок старой школы тіж пару хыж През село переходят два туристичны шлякы сині на трасі од конечной Пересизачый Верх Перехыбу Бескід над Дожынном Ожынну далі Перехыбу Мадґалиця на верх Бараня а другій Зеленый Шляк іде од горы Камінь през Крампну Высокє до Ожынной На обшыри ожынной воколици находят ся три війсковы цмонтері цмонтір нр <unk> проєкту Душана Юрковича Тяжкі до усмутріня в цмонтерях заховал ся загальный зарис гробу двораменный камінный крест і в добрым стані заховала ся помникова таблиця з котрой вычытати можна же похованых гын остало <unk> Росян Цмонтір стараньом шолтыства остал огородженый плотом з жерды з выгідным брамком Цмонтір нр находит ся недалеко першого Заховали ся на ним помниковий крест таблиця <unk> нарожник нагробка і три слупкы якы вызначают обшыр цмонтеря поховану гын <unk> Росян Цмонтір нр <unk> і номер два находят ся дакє <unk> метрів од села на щыті Черемхы Ема лошык Цкавеґы місаржы да да осуночып варе барыш чыве А то скалджы Ты паресе любо та і саджы далы санотамара ту ареса ло ачишук ци паріпе Ачишук джуали гоцаве гы редачы нияса пареваришук Третіс цмонтерів номеномен нр <unk> находит ся при кінци села Запроєктувал го не хто інчий як Дужан Юркович Поховано на ним <unk>меро австро угорскых вояків <unk> з пулку Піхоты Марібору на Слованіі і з другого батальону польовых стрільців з Борґо і <unk> росийскых вояків Цмонтір остал побудуваны на місци прифронтового цмонтеря заложеного перес самых вояків в недалекым сусідстві неістнуючой уж днес церкви Юркович запроєктувал цмонтір на пляні просто кута огородженого низкым камінным муром достосуваным до ускоків терену поділено го на дві кваты австроугорску і росийску котры одділено мурком зо сходками Австроугорска кватера має помникову стіну з інскрипцийом звінчену трьома камінныма кубічныма костками повытинаныма так жебы од штырьох сторін видочний был крест ґрецкого типу Росийска кватера тіж выпосажена є в стіну з інскрипцийом звінчена повинна быти лем єдным крестом Припущат ся же такій был помысл проєктанта жебы барже выекспонувати армію котра выгерала На початку ХХ столітя цмонтір был в барз злым стані за ремонт забрала ся ґміна Крампна по части при вспертю Австрияцкого Червеного Креста До червця <unk> р одбудувано камінне огороджыня і помниковых стін на обох кватерах выкорыстано ориґінальны материялы В припадку русийской кватеры в зінчыню помниковой стіны зроблено в місце єдиного три кубічны кресты што не є згідне з фактичным колишнім проєктом Додатково вырівнано іщы обшыр кватер і выекспонувано нагробны кресты При дорозі дакє <unk> метрів од остатнього пристанку ПС стоіт задбана камінна капличка з <unk> рока а <unk> метрів дале велика різба святой родины з <unk> рока На Соколі представлено святого Миколая і святых Петра і Павля Назва села Ожынна має ся выводити од слова Ожына што означат олочыт черниці є тіж версия же выводит ся од назвы горы Ожанна при котрій основану селу зас з гебрайского языка Ожанна є жіночым іменом якє походит од слів Гошіянна што означат дай збавліня Госанна Осанна І кєд сме при значыню імен то затримайме ся на кусцьок долше Адам діврийского значыт взятий од землі Александра Езгрецкого Оборона люду Алексий помічник Амброзий Солодкій Анастазия воскрешена Андрий мужні одважний Анна добро приносяча Автаназий безсмертний Варвара проста неокресана Бартольомі то борозник Василь Царскій Кріпост Божа до зєврийского Гавриів Георґій Юрий то управляючий землю то з Грекы Григорий быстрий жывый Далет возлюблений Демко до Богыні Даміі належний Данию з єврийского означат суд Божый Бєла то жытя Євгеній благородний Євфрозина то з Грекы радіст Єлена Олена выбрана Єкатерена Катерна правдива надія Емилиян з Грекы значыт приємний милий зас Єремія вывысшений Зехарий то памят Божа Ігнатий Гнат зроджений з Огня Ірина то мире Йоан Ваньо з єврейского то тот што дає побіду Йосиф умножыня Косма то украшыня Константий з римского твердий Аксеня з Грекы чужа Лазар поміч Божа Лариса солодка приємна Лука з римского при сході сонця народженый Максим превеликій Мария з яврийского особлива Марко вдячный Матвій даруваний од господа Меляня з грецкого означат чорна Амефодий порядний Михал з єврийского Хто рівний Богу а мой сей взяти з воды Наталия з римского благородна Никыта то з Грекы побідитель Николай Миколай Побіда люди Онуфрий то з Грекы початок ціны орест жадаючий безмірно Павел з римского значыт маленькій Параскєва приготовлена Петро то камінь скала Сала то з арабского неволя Симеон Симан послушний Софія грецкого Премудріст Штефан означат вінец Корона Сузана з єврийского Білый квіток Текля з грецкого то родяча Тимофіі прочытаючий Бога а тид достойний Феодор Дар Божый Филип любячий Коній Фома Близнец Кристина Помазана Юлиян Хрецкого Фалести а Яков зачынатель Всвалера зєня назєн Снеломи шалений Снеломи ся Ленеш шалений выставає на <unk> мало <unk> єдеш до Мєтіст Думаля што мяш повязі з Былоно мало другу вый мало різб Але єло незіл не єло неділю але знате не на тим Небояна Небосняю Свати Болялець буне знате не на де Было уж в аяку і про камінярство і про мазярство і кєд сме при букві о то выпадало бы посвятити Хоцкід єдну хулю наіщы єдине традицийне ремесло оліярство Ремесло то было барз популярне не лем на Лемковині На Лемковині практичні в каждым селі все находила ся дака оліярня меньше або барже примітывна праві в каждій хыжы твочыло ся на своі потребы олій і был то найчастійше олі леняний зо льну або олі з конопі Часом вырабляно тіж олі з олоців бука олій з бучыны смаково порівнуваный є до смаку проансальской оливы Єднак коли взяло ся за дуже того олів то боліла голова Шыроко знаний был іщы олій з оріхів Ліщыны В окресі меджевійна діти з Низкого Бескіду потрафили зберати по пару сот коп оріхів В щызяных часах обовязком села было достарчыня одповідньой скількости оріхів до двору До выробляня олів стослано тіж мак дубове жолудя ци песткы сливкы З тых остатніх олій ціненый был як лікарство Поза Лемковином скупуваный был навед до аптик З дикых рослин выкорыстувано лопу білу гірчыцю але олій узысканый з тых рослин мал гіркій і не барз добры смак Поза выкорыстаньом олію до ідла смаревыдло то выжывано до консервуваня нарядів выробляня фарб освітляня поміщынь в ґербарстві косметиці ци медицині Найпростым нарядом до вытваряня олію была так звана праса Льон уміщано медже дві дошкы єдна была над другом і тоту выж обтяжано великым каменьом Олі скоро тратил своі добры властивости добрый смак зато вытварено го часто але в малій скількости найчастійше вытвачали го бабы Інчым нарядом были ручны або ножны ступы альбо прасы клиновы Допіро на початку ХХ столітя на Лемковині зачатосувати прасы выпосаджены в метальовы срубы В новобудуваных о діярнях прасы мали срубы фабричного походжыня докручены двосторинном вагом Під конец меджевоєнного часу і в часі війны популярны стали ся фабричны прасы в кшталті котла з вкрывком докручаном міцным срубом Хоц так найбарже популярны были єднак клиновы прасы з підвышеныма таранами Кєд ходит о оліярні то іх засях обіймувал село евентуальні паньскій двір Фольварк Часом здаряло ся же вытвачано оліі для сусідніх сел а навет скупувано олисты зерна і потім олій продавано іщы на ярмаках Найчастійше властителями тых більшых оліярні были млинаре якы мали своі закупны млины Коли оліярні провадили ґаздове і услугы ограничали ся до єдного села Дохід з того ремесла был єдині узуполніньом до малого буджету Высокє запотрібуваня на Олі на Лемковині тлумачыт ся м ін тым же грекокатолицкы ци православны вірны мали дуже веце постіл Што важне риґористичні перестеріганых в давных роках Річне запотрібуваня на Олі ошоцвано на од <unk> до <unk> літрів на родину од них преклинул Точысо стало доле скрыте забуднуте Буй не превали на отчі чісте Іх то рем листем запомне ві часи Даш за спусті іх запогалят чі покля отчы сереві се часі Даж смусці і хогат чісці Прето чы вым не раз є чысовну тримені просим каждий денстанс уж є давно правні приправене Чыє за дверами просилі надяла на чосы помысли Святло спас в станя крия Меди Наддавена одделена чос помыслий Це то на асфаре списаня крові ніжы медже нами над намигай Льон зберано з поля коли насіня было уж добрі дозріле По выруваню жменю льону вязано в малы снопочкы і лишано на пару дни на поле або заношено до загороды і там досушаного Зерна од стебла одділяно специяльныма деревяныма грибінями або обияно іх ципами Озыскане насіня наступні сушено і допіро молочено Оріхы бука вкладано навет до хлібового пеца жебы были направду порядні высушены Высушены зерна треба было наступні роздрибнити а до того выкорыстувано ступы тоє узкы поємникы во высокых берегах і додатково твок Для улатвіня роботы на Лемковині тлок підношеный был специяльным долгым і угынаючым ся доручком примоцуваным на все з єдной стороны Такій механізм стріченый был тіж поза границями Лемковины в Румуніі Зерно в ступах было роздрібнене і розгнете але было то зроблене недокладні нерівно коштувало то гідній роботы і силы Ступы были тіж голосны На Лемковину специяльны тикшы млинці дотерли аж по першій війні Достіганя лупины з зерна выкорыстлано тіж жорна Роздрібнене і розтерте зерно треба было потім получыти з невеликом скількостом воды і порядин товы мішати зато же в часі долгого мішаня зерна при одночасным загнятаню го олі был выпераний през воду на верх зерна То кілько треба было додати воды залежало од того як тлусты і вільгітны были насіня што не было легкє до усталіня Зато міцно рахувало ся досвідчыня оліяря Приблизно до <unk> кілоґрамів розтертого зерна подавано од піл літра до літры горячой теплой воды Ім барже тлусты были зерна тым воды додавано меньше Найбільше воды давано при вырабляню олів зо льну ци конопі а найменьше при вырабляню олів з оріхів ліщыны Маса была одповідиньо выроблена коли грудка шмарена о берег корыта ся розсыпувала Таку масу треба было потім засмажыти Было то трудне і одповідальне занятя Од того процесу залежала якіст олію В часі засмажаня олію робило ся два разы більше робил ся плынний і выплывал По засмажыню суровец переношено до прасы жебы одділити олій од решты складників Старым способом перед уміщыньом масы до прасы суровец вкладано в невеликы мішкы подібны до тых як до вырабляня білого сира або в хусты з сукна вырабляного в місцевых фолюшах Переложыня масы з пательни пеца де засмажано До хусты мусіло піти справні і скоро так жебы маса была горяча а олі в середині плыный А потім то уж при выкорыстаню мязы рук твочено в прасі олі Прасы могли быти ріжны просты Клиновы шлюбовы ци Лагово Тягаровы На Лемковині тоты остатні властиві не выступували В залежност од того ци тлочений олі выробляный был на свій ужыток ци як чынніст услугова вшыткы роботы повязаны з узыскуваньом олів перепроваджано або в хыжы або в одыдільным будинку Олі мал очывидно застосуваня головні консумпцийне але не уступувало му застосуваня технічне напримір Для утверджыня деревяных елементів машын якы наражены были на долге тертя товды мочено і готувано іх в олію В околицях Яслиск тота метода стосувана была іщы по ІІ світовій війні Олій глиняний выкорыстувано до вырабляня фарб такыма фарбами малювано потім тіл столярку в хжы Ци стіны в середині і на зовні напримір желізову глинку змелену на порох жарнах розпущано олію і потім таком фарбом малювано зрубы хыж на зовні Як медичне засосланя олій тіж был шыроко выкорыстуваний Найпопулярнійше выкорыстаня то было в припадку одморожынь або попарінь такы хворе місця пару раз на ден смарувано олійом Інчым практикуваным способом лікуваня попарінь было смаруваня ран леняным олійом змішаным піл на піл з лапном Олі стосувано в припадках прикорчу засухых єліт при вшелеякых долегливостях в сліджыню і в кроку при затриманях вжылах але тіж на кашляня дихалицю болінирок колькы і дертя в кышках олійом конопным Смалювано з трупы і лишалі на скорі і люди і звірят Давано тіж олі звірятьом до питя коли терпіли на тзв запікы Дост популярный на Лемковині был обводный гандель олійом гандлювано аж до кінця Ійны Олиярство заникнуло по выселінях людности льови чальовіча Ленчаль чальовинча Лемча Лемковинович памяча штаровых ся ровых шальовых шаровых шальовых шальовых чальовых шальовых чальовых шальовых шальовых черенша го нолим голи со чаром шаром чаром чароми чарові чароми чальовин фаромін чаровій чаропами Майте ся добрі кінчыме проґрам слухали сте авдициі а як в радию Руской Бурсы з Ґорлиц Лем фм Бесідувала для Вас і до Вас Наталия Малецка
![А Я[К]...? #74 - 15 VIII 2013 - Ожыння, оліярство](https://podkasty.lem.fm/media/podcasts/aiak/ozhynnja-olijarstvo_medium.webp)
![А Я[К]...? #74 - 15 VIII 2013 - Ожыння, оліярство](https://podkasty.lem.fm/media/podcasts/aiak/ozhynnja-olijarstvo_thumbnail.webp)