А Я[К]...? #43 - 26 XII 2012 - Смеречне (друга част)
Еп. 43

А Я[К]...? #43 - 26 XII 2012 - Смеречне (друга част)

•

Опис епізоду

Істория села Смеречне на основі книжкы «Касарня причыном драмату 1939-1944» авторства Лешка Грабвского

Автоматычна транскрипция

Добри вечер По тій стороні Наталия Малецка Видом вшыткых уж святкуючых і тых котры тоты чудовы дни свят мают іщы перед собом В тым одтинку будеме континуувати темат попереднього проґраму де то нашли сме ся смеречным а основом до отворіня жытя з часу ІІ світовой війны в тым селі сут спомины Лешка грабского Тыжден тому довідали сте ся уж о початках Окупациі в Смеречным о порядках впровадженых перез Німців о порядках тіж дословні селяне зостали зобовязаны до упорядкуваня своіх ґаздівок і обис Было тіж про тяжкє одсніжаня і о тым як вымінний гандель обудил карцяного духа серед молодежы смертного а дорослых позбавил ґузіків Дошли сме до яры <unk> рока Минумарец зачали ся уж великы розтопы Высокы стіны по сніговых заспах зваляли ся на дорогу і унеможливляли переміщаня ся Жолнеры зас примусили людніст до усуваня з дорогы топнючого снігу Тота робота вказала ся ста раз гірша як скорішнє од сніжаня Зараз в другій половині марця зачала ся сильна аґітация молодежы на заробковый выізд до Німец Аґітаторы в скоряных куртках з пістолетом схованым запасом обіцували высокы заробкы і люксусове жытя В умовах мал быти заґварантуваны выбір місця до котрого іхано тип роботы урлопы і высока заплата Така візия роботы нашла скоро охочых были медже нима тіж дівчата Першыма одважныма зо смеречного были Михал Анна і Анастазия Буґєль Андрий Пихаць Наталия Гончар Гриц Кащак Анна і Тереса Ґубик Михалсенко і Василь Пихац Першы листы од них котры дотерли до смеречного переполнены были жальом злістю і заведеном надійом Не зостали там нич з обіцяных річы Было дуже гірше Молоды смеричане остали вывезены до бараків зрыхтуваных для решты подібным ім робітником де были пильнуваны през жандармів Приділено іх до фабрык де продукувано бровня муніцию част до чолків самольотів ціле воєнне выпосажыня Пропаґанда люксусовой роботы і доброго жытя вказала ся великым і паскудным циґаньством А о можливости верніня до хыж не было мовы А як бы дахто хтіл втечы чекал го концентрацийний опіс На першым весняным згромаджыню Шолтис оголосил же од осени <unk> р зачынают ся першы обовязковы доставы пльонів на війсковы цілі званы континґентом Натоміст достава худобы обовязує од наступного дня През рокы війны обовязак континґентів справил же люде терпіли голод а хто не был в стані зреалізувати доставы міг трафити на роботы альбо навет до обозу Од осены сорокового рока зачали ся уж примусовы выізды молодежы на роботу до Німец В наступных роках выложено уж молодых од <unk> рока В роках <unk> <unk> зачали ся уж реґулярны лапанкы орґанізуваны през специяльны одділы німецкой поліциі В меджечасі з Німец надале приходили смутны листы од молодых Скаржыли ся на брак ідла на тяжку роботу Некотры старали ся шыфром переказати же Анґлія і Америка бомбардуют фабрыкы міста Писали шыфром бо листы были контролюваны Такы інформациі были бы претекстом до сурового укараня особы котра го написала Шыфр выглядал в тот спосіб же особа котра писала лист покликувала ся на когоси хто был або єст в Анґліі ци Америці теталуйкостры або выміняну конкретну особу з назвиска І комбінували напримір Прилетіл до нас Уйко Михал і высыпал вельо булок і повіл же заран тіж буде што мы розуміли сме в тот спосіб же Американе штоденні бомбардуют Інчы шыфры колеґа достал по голові од Сенькы Пилипа Знали сме товды же хтоси был ранний або вбитий Часто застанавляме ся же хыбаль Іван Грабскій вшыткых нас до ся скоро забере Як такє прочытали сме то знали сме же діє ся велика масакра бо Іван вгынул траґічні в Америці Такы смутны вісти приходили од них праві штоденній Ту веро і вельо і вельові на те мой двар мой гвар мо <unk> мали то онда бін пара пара пара пека леґарта мали та Дериш Ґарида Нотеґо Непртува ЛАсила пародия Не су лем ґенео Паратя на діаґ асистен Канґанты Ліна дереґаром ґани Витайте по перві в Аяку про гульці по Лемковині єдной буквы Чули сте пісню Ясмін <unk>re Послухайте як розвинула ся картяна ситуация в смеречным На газартове картярство і пружнуваня діти нашы родичы не могли уж смотріти Глядали на то розвязаня котре нашло ся з початком січня <unk> р Звільнила ся єдна хыжа родина з той хыжы выіхала глядати ліпшого жытя Шкільна таблиця і лавкы были лем чекали а учытеля скоро найдено Был ним учытель Онишко Походил з Украіны Старно Поля Добрі знал польскій язык ґімназиюм кінчыл тіж польскє Науку зачали сме в клясах полученых перша з другом і третя з нові зміны Лекциі трвали по три годины Учытель вчыл нас з математикы писаня і чытаня по німецкы польскы і кырилицьом Раз в тыжни провадил зо вшыткыма клясами нараз ґеоґрафію получену з історийом Было нас <unk> діти в селі В першій клясі вчыли ся діти од <unk> до <unk> року жытя в другій были тіж і од <unk> року жытя до <unk> В IV решта В залежности хто што знал Найцікавше было то же вельо діти не знало в котрій фактичні сут клясі В меджечасі родина котрой хыжу выкорыстано на школу вернула і зас треба было перервати едукацию В <unk> році Німці звільнили школу і товды зачали сме ся вчыти наново В меджечасі закля іщы Німці займували школу вернули сме до гры в карты і інчых збыток Раз старшы хлопчыска выкомбінували з тонькой руркы пістолет выпхали го порохом заткали деревяным колком одпаляли го нагрітым дротом Сила і галас выбуху был праві такій сам як правдивого пістолету Молоды мали забаву дорослы страпліня а Німці оказу до стіґаня і даваня кар Так мияли наступны місяці і рокы гітлерівской окупациі На яр <unk> рока дало ся зауложыт же Німці як бы меньше уж підзерают жытя люди Переконали ся же жытя ґазды на тых теренах не є легкым же обтяжены высокыма континґентами ледво вяжут конец з кінцьом Людям выразні зачало бракувати ідла Війсковы свою увагу перенесли на патрулюваня границі Каждого дня по двох жолнєрів з великым псом ішло в сторону границі ліс перез котрий летіла границя был великій барз густий зо старыма наветслітніма деревами од віків званий перез місцевых зимным верхом Здає ся мі же зато же мій тато воз офіцерів на возі або бричком перез два рокы до Барвінка Дуклі Кросна і всяди де лем розказали а тіж зато же цілый час пожычали од нас роверы на різдяны свята принесли нам раз убрану яличку была то перша різдяна яличка в нашій хыжы Та і в цілым селі В нашій традициі было лем приоздобляня стол сіном і вношыня до хыжы снопузерна Яличка не была барз богато оздоблена але была барз гарда На чубочку мала срібрну звізду підсвітляну жалівочком на батерів На галузках были ланцухы папіровы ангеликы пташкы зроблены з ведмушок по яйцях оріхы ябка Перез цілий місяц смы єй не розберали бо з цілого села приходили люде єй обзерати приходили навет з сусідніх сел была то цикавостка на цілу околицю ні бости єду Ґудля мецном вжетку смітля без насадку а моя лейны леісі є в простытку Удля мецна вшетку святла без насадку а мой райный леісі є в простытку О ні мало цопити буду дам бецпівечко сматлам безслідечко а морайний лейсі Мальмасию бесківечко шматлям беслідечко а мой айний лейсі малмасию ні мамо со єст ту мам пецкужынлю шматбампецку сину аминай мийсі компаніну мам пецкужым шматбампецку силю аминай лейсі компанє ну ні го мокайскат буду кутля пецно для безшматля бецводлям безоляйди вейсі од бесину кудля пецно для безшматля бецло для безоляйди вейсі по бесину Жолніры перед сороківком барз охочо приходили на орґанізуваны перезмолодіж танці Штоправда в селі были лем молоды по <unk> і <unk> років бо старшы были на роботах в Німцях Не перешкаджало то Німцям приходити початково лем свилили а потім самы зачали гуляти Одраз появили ся малы проблемы по перше дівчата гуляли на босака або в мягкых кєрбцях а они в тяжкых війсковых бутах Такій застав параліжувал танец тым барже же они на вченных вальчыка не барз си радили танцюючы нашого обертального Денерувало іх то не могли трафити в ритм нас то барз смішыло але по недолгым часі і они зачали ся сміяти Атмосфера была штораз ліпша не было аж так видно ріжниці медже цивільом а вояком некотры штоправда навет не прібували танцювати лем обсервували нашы пары і видно было же подивляют як ім то рівно выходит Наступным разом дівчата переняли палочку і взяли іх спритом Загуляли з нима в іх такт пальчыка Завдякы тому кус полюзувала ся в селі дисципліна Німці не были уж такы суровы і неуфны як скорше В <unk> році в смеречным зачала ся будова касарні В нашым выображыню мал быти то такій війсковый готель пристосуваний до полніня оборонной функциі Не до кінця знали сме што то буде за буджено ґале плян Выбудуваня го означал же Німці лишат ся в нас на все Місце выбрали барз добре Крас рівний плят пожыдівскій корчмі великі на кінци села З початком яры коли снігы уступили селяны остали запряжены до копаня вырівнуваня і выложыня землі Од того моменту не мали сме вільного дня ни в неділю ни в свято Працували сме так през добрых парунадцет тыжнів Звільніня з роботы ґварантувала лем тяжка хворота До роботы выкорыстано не лем люди зо Смеречного але і сусідньой Вільшны і інчых Німці наяли найліпшых фаховців з Дуклі Кєрівником будовы был інжынєр Вєчорек спровадженый аж зо Слеска Бесідувал лем по польскы На цілый рік спровадил ся до нашого села разом з <unk>літнім сыном Был найліпшым картяжом Огрывал нас вшыткых грошы без найменшого проблему Касарня вказала ся величезным будинком як на пятнадцетьох війсковых котры мали в ним урядувати мала більше як <unk> метрів долгости і <unk> метрів шырокости На цілій долгости мал пивницю Поміщыня гын поділены были на маґазин Броні маґазин амуніциі маґазин на мондури лазню пральню маґазин ідла кабіну з тоалетом і поміщыня на аґреґат На партері была кухня покій де ся столувано світлиця чытельня бюра покоі і ґабінет для докторя Під дахом уряджено єдноособовы сипяльні выпосажены в елеґантскы меблі На двох протилеглых кінцях касарня мала оборонены бункры з грубого каміня выпосажены в машыновы карабіны і діры до стріляня Бетоновы бункры зостали так сконструуваны же позваляли провадити стріляня докола В нашых очах тот будинок зо своім выпосаджыньом выглядом припоминал найгаршы гірскій готы Деревяну архітектуру того будинку псули єдині бетоновы блункры што робило з нього фортецу Цілый будинок высадженый был на высокым фундаменті котрий зроблено з грубых лупаных камени мал служыти яко додаткова оборона Світло якє мали в середині і назовні походило з іх аґреґату Коли Німці вынесли ся зо школы до касарні мы мусіли сме вернути на лекциі На нич были нашы протесты же зачал ся окрес вакацийный Родиче скоро выпрятали і одмалювали будинок школы і нашли нового учытеля Стал ся ним Михал Шквыр і походил з місцовой мал <unk> два рокы Хоц был барз суровым учытельом одразу взял ся за нас а діти і так го барз полюбили Тоты молодшы старшы мали в голові лем карты комбінуваня і цванякуваня В роках <unk> В селі было лем <unk> хлопців і дівчат в віку од <unk> до <unk> років Пусте місце по кавалерці заняли молоды по <unk> і <unk> років Барз были думны зо свойой новой ролі і каждого дня орґанізували вечіркы Німці провадили лапанкы на молодіж уж од <unk> рока але в остатнім лапали вшыткых хто лем впал ім в рукы Єдного дня а была товды погода барз брет міцно дуло снігом курило В такы дни найбарже любили орґанізувати лапанкы іхали самогодом в сторону Тылявы але велич заспи затримали іх медже гором качурком а лапну Там мусіли лишыти авто побудили і пішли до ліса званого під Циґлами А село оминуло о добре парусот метрів Всы іх вынюхали наробили рабану і практичні вшыткы хлопці молоды ци стары повтикали до ліса Никльовец Навет дівчата повтікали в хыжах лишыли ся лем діти барз стары люде і бабы в тяжы Жандармове того ся не сподівали барз іх то розгнівало зачали перетрясувати кажду хыжу глядали по стайнях боісках на поді де лем бы міг ся дахто сховати Перевертали бочкы скрині никого не нашли Злости повыганяли діти старых з хыж і повіли ім же як ся не найдут хлопы і решта то зачнут підпаляти хыжы Стояли так пару добрых годин на снізі морозі без ниякого обутя Тым разом на роботы взяли нат тых котры были звільнены з того обовязку ає гоє гоє гає го Михал ковпіру келю рыва кеталя пувпіры ке рывок гол ай аль аыны ковпіру ґелю вока ковпі іры ґелюру гола одны ан Ой Ольы алы ады новы алы ає ає Од <unk> рока аж до Свинной Бітвы о Смеречни жандармовы і війсковы обавляли ся партизантів котрых полну было уж по лісах Вечерами і в ночы не орґанізували ниякых акций а тоты котры сідили в касарні до ничого ся не анґажували Мали підозріня же пару хлопів з села контактує ся з партизантами В червци <unk> р дошло до збройного нападу на касарню акцю провадил невеликій одділ Ака з околиц Дуклі Бітва тривала пару годин в ночы Партизанты атакували зручной броні ґранатами і коктайлями молотова Цілю атаку было здобытя або підпаліня касарні По пару годинах заперестано выміны зо стороны партизантів ранений был єден а Німці вышли без шланку Для селян было то великє пережытя і страхо хыжы кулі діравили нашы соломяны дахы як лем хтіли а в обаві ого жытя перележали сме пляцком на землі цілу стрілянину З початком липця вказало ся же Німці опущают касарню Зажычыли си жебы вывести іх фурманками до Нового Санча Ціле пакуваня і выпроваджаня не заняло ім більше як пітора годины В Новым Санчы вказало ся же Німці хтят лишыти си нашы коні котрыма іх везено і хтят нима поіхати аж до Німец Фронт арміі радяньской зближал ся уж до Кросна Ним фронт до Тардосмеречного Пережыли сме вельо гіркых і небезпечных хвиль Два раз на полянах Смеречного в ночы выльондували русийскы спадохроняры якых потім глядало бы стапо по нашых хыжах Як бы в дакого нашли найменшый слід іх бытности то тот стратил бы жытя По єдній і по другій стороні граници польско словацкой розвязано словацкы дивізиі котры сприяли Німцьом Дошло там до здрады Німці котры переняли по них наш терен были барз аґресивні до нас ставлены Мстили ся вытігали люди до копаня окопів заберали нам худобу На два тыжні перед надийстьом фронту на полях Вільчны і Ольховця розограла ся велич бітва медже Німцями а Росиянами Вальчыли през дві добы по обох сторонах згынуло барз дуже жолнірів а на смеречне впало пару ґранатів В першу неділю по <unk> вересня <unk> р Фронт Дотер до Смеречного і перед <unk> радяньскы воякы окопали ся на горі лапну од стороны Тилявы Скоре вызволіня Смеречного мала отворити марш радяньской арміі без векшых страд на Ольховец Поляны уфортифікуваных в Івлі місцовій Крампні і далі в сторону Змигороду Перодолжыня Валько Смеречне было причыном затриманя ся фронту на <unk> місяці на ліні Поляна місцова Івля Заним до того дошло вернийме іщы до пятниці перед надийстьом фронту В селі панувала абсолютна тиша Німці окопаны были в ріжных місцях артилерия легка бронь машынова Цм і піхота вшытко готове до валькы Німці чекали на Росян в садах при доросі під лісом в потоках выдавало ся же як лем появлят ся Русияне Німці зметят іх безпроблемово До нашой хыжы пришла родина з дуплі і герой в надіі же смеречне о минут валькы Наглі почули сме одголосы чолґів самоходів моторів возів Затрясли ся і выгляды і двері Переражены галасом припали сме до вікен То Німці ся высофували Великым поспіху замішаню і нелади Были сме прещастливы Німці втікают За хвилю будеме вільны Фронт котрого так сме ся обавляли оддалят ся Смотрили сме в сторону Тулявы бо од тамале сподівали сме ся на дейстя радяньского війска котрого в нашій опініі так страшыли ся Німці Але нихто ся не появлял Здає ся нам же хоц окупували ся на Поблизкій Горі Лапно не мали понятя же Німці опустили село Вшыткы Смеречане потім уважали же кєд бы Росияне выкорыстали тот момент на вкрочыня до села то Смеречны Вільсня і ольховец не зостали бы так змасакруваны як то ся потім встало Наша радіст не тырвала долго Коло семой вечером од стороны Вільшні до Смеречного вернули три німецкы танкєткы Доіхали до кінця села і перес льорнеткы зачали обсервувати гору лапно Нихто іх не атакувал і по годині з Вільшны вернули вшыткы чолґы артилерия піхота і ціла решта Позаймували своі попередні становиска а в саді коло нашой хыжы замосквано чолк і становиско Цошло до нас же тепер то допіро ся зачне Минула пілніч спаньо не приходило каждий думал лем о тым што то буде рано Рано на щестя не стало ся нич Подібні як през цілый наступний ден Барз хтіли сме втечы але не было як і де з єдной стороны Росияны а з другой Німці Не мали сме інчой можливости як остати в хыжы Над раном до нашого боіска влошол німецкій офіцер і повіл же маме десят минут жебы втікати і забрати худобу За нашыма плечыма чули сме уж першы коменды і одголосы ладуваня карабінів а потім ся зачало Перша куля трафила в нашу хыжу Втікали сме як найскорше ся дало до хыжы стрика Там сме ся сховали Грид котрый был вояком на фронті В <unk> році зна як ся забезпечыти перед кулями На стіні од стороны атакуваной Уложыл варсту снопів зерна высоко аж под суфіт Кулі на щестя не переходили далі затримували ся на тій варсті соломы Чули сме як назовні кули сыпали ся як грац з неба пару хыж горіло Дусил нас дим Зозаду хыжы было становиско німецкого цкаму Видным часі были сме на цильовнику і Німців і Росин Німці хтіли перенести своє становиско але Росияне были скоршы Тіла німецкых вояків розстрипало по подвірци Не было часу на думаня Взяли сме нашы тоболкы на плечы і шмарили сме ся втікати в сторону потоку до котрого было не більше як <unk> кроків Росияне думали же то Німці і скєрували на нас кулі Якысым чудом удало нам ся скочыти до схрону На Кыю выставили сме білу кошелю і на пару годин дали нам спокій В схроні великым на <unk> метрів квадратовых сідило нас девятнадцет осіб нихто не нарікал на брак місця Перед нами на рівнійсих луках і паствисках літала здичала од выбухів худоба По годині не рушало ся жадне звіря Потім был спокій і зас парогодинна канонада выбухів Коло <unk> надлетіли першы самольоты По місцях де зошмарили ладунок не остало ниякого сліду За пару минут наступны атак і заскан надакуль як дакє торнадо За хвилю з за верхів лапны і жбиря зачала выходити росийска піхота Прибували короткыма сусами чолґати ся на колінах Німці стріляли до них през пару годин Нихто жывий ся не піднюс Як перестали стріляти не было ниєдного крячка єден великій цмонтір По нараді старшызна рішыла же треба втікати до ліса Никльовец де сховала ся векшіст селян Коло <unk> вечером причолґало ся до нас двох росийскых вояків ґадали же виділи перез льорнетку наш схрон з білом фляґом і же старали ся повстримувати атакы артилерийскы в нашу сторону Інтересувало іх розміщыня Німців і іх Карабіны Одчекали сме до пілночы і постановили сме передостати ся до Заладкы Дотового увійка Перез цілый час над нашыма головами літали кулі Думали сме же трафили сме з єдного пекла в друге Рештками сил дотерли сме під луйкову хыжу Попетрі нич не достало Досіли сме ся до огниска По трьох днях Бітвы Русияне заняли лем пілсмеречного на ціле село стояли лем штырі хыжы Наступный тыжден пересідили сме в Камянці в Тети Єй хыжа тіж згоріла Од Тамале річком Ясолком пішли сме до Дуклі Дорога Стилявы до Дуклі занята была през війсковы поізды і жовнєрів По парунадцетох годинах дотерли сме до млина в котрым робили нашы дідо Там нашли сме схороніня удало нам ся пережыти Остра бітва о смеречне тырвала дванадцет дни По обох сторонах згынуло понад <unk> вояків Вшытко остало втиснене в землю і вымішане з війсковым желіством людскыма костми звірятами Тяжко было познати де находили ся нашы ґаздівкы Дякую Вам за увагу был то проґрам А як чули сте історию смеречного того тяжкого окресу якым была ІІ світова війна Дякую раз іщы за увагу чуєме ся о тыжден Наталия Малецка фм Андрівка Астрыя был Бортна Віршня Воловец Граб Ґладышів Долге Дешниця Ждыня Заладка Ізбы місцова незнаєла Одрехова Перунка Переґєтів Святкова велика тиляла Устя Волоскє Фльоринка Хырова Циклиньска Воля Чорне Шляхтовска Русь Щавник Ясюлька Там смо уж были На новы прогулькы запрашам як все в середу на девяту вечеру Наталия Малецка А як