Істория села Ставиша і кус про віріня Лемків звязаны зо смертю
Автоматычна транскрипция
Витайте при мікрофоні Наталия Малецка є середа <unk> мая <unk> р година девята вечером Година о котрій в радию Лем фм надаєме проґрам А як В тракті котрого візитуєме Лемковину і лемківскы особливости Здає мся же друга част нишнього одтинка буде цикавша для вшыткых одважных Зато же призриме ся смерти Перша част то клясична прогулька до села Днес сме при букву і С і одвидиме середню Лемковину Запрашам до слуханя і думам же днешній а як вас зацикавит Зайдеме гнеска до села положеного в долині Сталышы потока якій вплыват при Снітниці до Білой А само село зеле ся так само як і Потік Сталыша Сталыша то село в Малопольщы в повіті Ґорлиці колеси повіт Ґрибів і ґміні Устя Ґорлицкє Товариство Ставишы то од пілночы Снітниця з лівого боку Чорна а за ньом Перунка пониже Баниця а на полудне од Ставишы але ближе як Баниця є Чертыжне Правым боком тягне ся гірскє Пасмо з найвысшым бордовым верхом дільцьом і ковальовым лісом медже Ставишом а Чертыжным Тягне ся Мале Пасмо з комірками сточысками і зяром на полудни села якыма найвысшыма верхами На пілніч Ставышу засланят гора тіж Ставыша о высокости <unk> метр над рівньом моря Травні село остало ульокуване з рук краківского єпискупа Францишка Красіньского якій видал локацийный акт для грица стина Стечка а стечко його отец походил зо сусідньой Снітниці Акт тот остал опечатаный датом <unk> вересня <unk> рока Гриц осадил на волоскым праві <unk> кмітів на <unk> ролі В <unk> році Бискуп Пьотр Тиліцкій одновил локацийный акт села Ставиша До першого розбіру Польщы село входило маєток державы краківскых бискупів тзв мушыньскій ключ зване мужыньском державом Поборовый реєстр з <unk> рока подає на цілу мушыньску державу скількіст волоскых дворищ діє іх <unk> І бесідує же на обшырах сел той державы діюдищымы тартакы і корчмы З наступного реєстру з <unk> рока чысло волоскых ґаздівок звекшат ся до <unk> В часах коли Сталыша входила в склад мушыньского кресу в селі істнувала іщы гута шкла яка достарчала до <unk> шыб на рік до мушыньского двору В окресі австриятского забору ожывил ся нелеґальний гандель селами по словацкій стороні границі Завышане ходили найчастійше през реґетівску перехыву і одтамали шмуґлювали коробку попер ци дуган В <unk> році Ставыша рахувала <unk> ґаздівкы і <unk> селян Втім <unk> Лемків <unk> Поляків і <unk> Жыдів В селі находил ся маєток австриятского Реліґійного Фонду і рахувал він моргы горных ґрунтів <unk> моргів лук і <unk> моргы ліса Ґаздове під управу мали в сумі <unk> моргы поля то є близко <unk> км квадратовых моргів лук <unk> моргів паствыск і <unk> моргів ліса Коли потім в меджевійну обміряно село доґмінных статистик річепосполитой польской То простор села вызначено на <unk> і <unk> кілометра квадратового Было то уж по комасациі ґрунтів яку на Лемковині перепроваджено по <unk> році Для порівнаня сусідня Снітниця то был кус більше як <unk> кілометрів квадратовых чер тижня нецілы <unk> баниця <unk> і чорна кус більше як <unk> і <unk> кілометра квадратового Сладко ли ге любі тайну сладко ли воля сладкоє Орбіт Ґіркєтци носиш мой уз лик курдий о но стиш мою слем кудий коля Лем віко єд є славко Лешто є сладко сладко є сладко што є сладко другы дально се пришуреч ся трима ґарсова Сес груды місце соля рульна Лече з сама душом Моя майка і двоя Орбін Ґірґєнци Скриіваш моя писмо Діков Скриіваш моя піс Сладинько да невиний Лемко і деря славко лежно є слабко сладко є слабко што є сладко люби пально меше морат мій обляцит ним нитселіциєше полу вітам єй поштаре пораплеше сасна душо Моя майка і двоя епац не лігы знати самой Ярипі сладко єславко лем лежко в єславко сойко єславко Што є славко недже морозний обляций гмінкєт сили свєджеу і поштаре подах недже ми канетше сазнатушов моя майка і двоя Дай Як може сме хоц на тис самоєти тайти уу Орбірґєрґєдци носиж мою слиґкудийко ностиж мою слемкудийкой там небіт є слако Лем ле што є славко Сартво є славко што є славко другы тагально сады час часты шлекжа трима ґамсама Саты час бы се зога бурма миска неєд же сама душо моя майка є твоя Іщы перед І світовом войном была в Стовышы єдиноклясова школа в котрій наука одбывала ся по свому Был єден учытель а діти записаных на науку <unk> Платня для дяка обіймувала штер моргы поля для його ужытку і церковны приходы Діяло при церкви Товариство Терезвости але не было ничытельны шпішлідя в селі А до суду уряду на стацию ходили до Ґрюбова оддаленого о <unk>надцет км По сусідскы в Слідниці была почта Найблизшый костел был в брунарах до якых лем <unk> і <unk> кілометра В часі І світовой війны в селі стацийонували австрияцкы одділы Напротив школы жыд провадил корчму і склеп Але селяне з якысого поводу од певного часу зачали бойкотувати тот склеп і в селі отворено три інчы пункты а Жыд збанкрутувал В селі робило трьох столярів діяли аж два тартакы єден з них моторовий Поставлено го за грошы еміґрантів бо подібні вістьовой Лемковины і зосталийшы част люди еміґрувала за роботом найчастійше то до Америкы і Наугры В селі бы іщы млин і Кузня В Сталышы остатній будинок церкви о якым знатя а была то парохія під покрылом св Димитря выбудувана была перед <unk> роком а замінена остала в <unk> на римокатолицкій костел Спалена остала в <unk> році правдоподібні было то підпаліня жебы затерти сліды обробуваня церкви Образы і паукы розпознано пізнійше в інчым селі Была то церков тридільна з вежомо похыленых стінах котра обіймувала слупами притвор Дахы над олтарьом і храмом вірных были намітовы Ускоково ломлены Як парохію прилучено осталишу до Снідниці під конец ХХ столітя Парохами были м ін отец Григорий Копыстяньскій ци о Кароль Карел Церкви в Снітниці і Столышы візитуваны были в <unk> році пересвядику Симбратовича В <unk> році Част парафян слід за тыма зо Снітниці перешла на православія Повысше церкви на єй місци побудуваный є тепер костел єцмонтір В старій части найдеме лем <unk> старых лемківскых нагробків єднак понищеных і занедбаных Селі іщы капличка яка походит з ХХ столітя і уситувана є недалеко школы Близко цмонтеря є єден з двох більшых оздобных крестів другій з крестів найдеме на перехыбі поміркы колис аж до того місця доходило село Тот Крест єст <unk> рока вознесеного з Фундациі Александра і Меляніі Бесалыґів Єден з переказів бесідує же недалеко Креста має быти похована учытелька яка сама собі задала смерт а скорше отрула свого мужа і діти Єй дух подібно іщы до недавна страшыл в школі В тракті ІІ Світовой війны Німці якы стацийонували в поблизкій Высовій штоденні візитували село і заберали што ся ім подабало Під конец війны по лісах появили ся іщы партизанты якы часом сходили до села жебы ся пожывити В околици Сталишы льондували тіж росийскы скочковы Єдного разу хтоси зробил донос і Німці окружыли ґрупу скочків з <unk> пережыло двох По вызволіню в селі появили ся аґітаторы але на выізд до Радяньского Союзу здецидувало ся лем пару родин Зато цілу решту выселено на західні землі На іх місце пришли осадникы спід Нового Санча і Лімановой На днешній ден Сталыша рахує приблизно <unk>осип і <unk> ґаздівок Находит ся гынтіж римокатолицкій костел під Покровом святого Анджея Боболі Найдеме пару старых полемківскых ґаздівскых будинків хыж сыпанців навет такых з початку ХХ столітя Отранспонтіраны машын з цюкань до сиґане писмові <unk>eonaн машынка HeV бовну писмом старіте уж будены влясы куляри поміртаю механічне серце з пассажа Адре ноли бул з масажом падре нол з масажом падре ной з массажом Квадре ноли трансфонтіра машыны з чуканы дво Пісмо цюкам постари темос буде бударику мільдо чукам постаро то механичку сырце з Масажа адре але з Масажа адре дале бу в Масажы адре дале в Фальсажа адре дале у зад В тій части проґраму призриме ся смерти з пункту виджыня старых лемківскых людовых вірінь і переказів Смерт от все была трактувана як момент перейстя з жытя того на землі до того позагробового як натуральний елемент істніня натуральний порядок якій досігат вшыткых Цілу натуру в тым і чловека Смерт была акцептувана Згідні з науком церкви вважана была смерт не як одділіня ся од тіла але не од душы і не є то остаточний конец По земскій смерти душа жыє своім жытьом або в щастлива ведені або в прекольных муках од котрых можна увільнити ся медже інчыма перез молитву альбо не можна Вірено же каждый має згоры окрислений час смерти але не єст він для чловека знаний бо смерт не трубит коли убит Але каждый зобовязаный є одповідньо ся до ней зрыхтувати так в вымірі духовым як і тым материяльным Ходило о закінчыня і підсумуваня вшыткых справ інтересів поділу маєтку землі Допіро коли чловек вывязал ся з того вшыткого товды міг спокійні одійти за світы Вшыткы чынности звязаны з розставаньом ся зо світом были усталены перезвельовікову традицию штывно іх перестерігано бо невывязаня ся з дачого могло мати барзівы консеквенциі Смерт выображана была як позберана на біло стара баба така як та котра ходила з колядниками ци з переберанцями на вечірках Смерт яка выступувала при забалах при вмерлых то в рустацкых селах по словацкій границі позберана была в біле пристирало а твар крывано білом або чорном хустком евентуальні ґамбу і рукы білену муком Смерт в часах заразы епідеміі то невіста облечена в чорны лахманы з косом в руці але некотры вважали же смерт Зато же тішыт ся на барз великє жниво товды строіт ся як панна Ци єднак то была баба барз худа або збудувана з самых косты высока і барз бридка так бридка же бесідувало ся же штоси є бридкє як смерт Высокій рост символізує подібні як дереву жытя в звязок зо вшыткыма трьома сферами Космосу Смерт часто тіж мала барз великы вышкірены часом в макабричным усміху зубы На Лемковині смерти котра ходила з колядниками або по вечірках тоты зубы вытинано з карпелі зубы за сто символ з єдной стороны того што переходит а з другой стороны силы Білий кольор то барва світла чыстости і досконалости Лучыт в собі абсолют початок і конец подібні чорний Є то кольор абсолюту Може быти однесіньом до полны жытя як і його кінця як жалобний кольор символізує резиґнацию і біль Брак твари смерти закрытя єй хустком то брак жытя в сенсі духовым брак звязку смерти з тілом а закрытя ніг смерти символізує зоруваня звязку з людми і з соспільством Смерт приходила звыклі піше але часом і на кони Повідали же носила Косу часом Серб то символ смерти і часу якій заберат вшытко Магла мати тіж зо собом мітлу до замітаня кырлы стятого небіщыка Граблями смерт мала розбияти груди землі на гріф або просто мала граблі до грабліня свого покосу шляйте цело овєци всякы Стількы ванажы нациі в світі требо Стількы вынажы вноці в світі требо прийде смерт Коле прийде смертушу зо мною <unk> непы зо мно себе тво всеро скоши склада Себытво серо оскоє В єдным з оповідань колядникы з Высовой якы ходили од хыжы до хыжы і серед свойой ґрупы мали смерт Коли приходили обік церкви узріли якысу білу особу Была то правдива смерт Вшыткы повтикали лем неправдива перебрана смерт зато же облечена была в пристерало і не могла скоро втечы остала Правдива смерт розказала єй товды взяти ся на плечы і занести до сусідньой циґєлькы де мешкала молода невіста Попристю Правдива смерт зашмарила єй обруч на карг і невіста вмерла По тому правдива смерт казала ся занести з повротом до Высови В інчым оповіданю Смерт більо облечена панна хтіла забрати зо собом єдного Лемка якій пізно вертал з корчмы до хыжы ле піддала ся його прошыню і лишыла го при жытю але під варунком же никому николи не повіст того што она му выявит Лемко дотримал слова николи ся не выґлятал надийця смерти сиґналізувати мало напримір витя пса гуканя солы краканя вороны по три раз але тіж момент коли впал зо стіны образ або люстро Заповід смерти може появити ся во сні напримір коли снили ся зубы то загальні означало нещестя коли снила ся мертва пщола в улі То означало смерт близкой особы В припадку старшой і похвореной особы ознакы надходячой смерти то напримір стуканя до выгляду челещыня на подвірю Коли хворому снили ся святы звірята або яйця то відомо было же смерт Прийде барз скоро і треба кликати духовного а з захованя отцового коня переповідано ци хворий пережыє ци ні Як кін ся встрашыл підскочыл то означыло же хворий пережыє Як стоял спокійні і гребал копитом в землі Хворого чекал гріб Найчастійше є так особа яка мала вмерти попросту то чула Такого дару не мали вшыткы треба было собі на него заслужыти Подібні як можна было вымолити си інформацию о моменті смерти Хтоси там все знал когоси там хто в тым окрисленым дни жегнал ся зо світом цілувал землю єднал ся з ворогами просил выбачыня клал ся на постіль і вмер Коли дахто вмер наглі обряд перепрашаня одмавлял давний ворог над тілом вмерлого вымавляючы формулку Пращаю Вам най і Бо Господ пращат По три раз Ввірано в маґічну силу трикы слова выповіданы по три раз мали мати більшу силу Домовникы не могли розпачати плакати при вмираючым бо душа вмерлого не хтіла бы опустити тіло а то передолжыло бы терпліня і унеможливило бы перейстя до інчого світа Стосувано вельо обрядів якы мали приспішыти вмераня і улатвити розлучыня гмерлого зо світом жывых Іх нестосуваня могло поскуткувати забраньом зо світа когоси з близкых Зато вкладано напримір громницю в рукы вмераючого бо вірено же то скорачат терпліня і приспішат гмераня Для душы рыхтувало ся на столі воду жебы повистю з тіла могла ся охолодити Вельо осіб вірило же виділо як в моменті сконаня близкого вода выразні ся порушыла Душа выображана была на подобу даного чловека приписувано єй людской властивости душы потрафили ходити одвидати хыжу видіти і чути Уважано же душа тулат ся по земскым світі аж до похорону або закля три раз не буде било ся в дзвони Першый раз рано другій в полудне і третій раз вечером Три раз зато же першых двох дуже могла не чути а по третім якє напевно чула одходила фотося Того На вшелеяків выпадок лишало ся для душы філь чеснок хліб і воду Якы небуд сліды рушыня тых річы уважано за довід же душа одвідила свою ґаздівку В хыжы вмерлого отварано комору стальню вшыткы скрыні жебы перез припадок душа деси ся не замкнула і не остала на земскым світі на все В засаді попохороні Душа повинна уж дефінітивні одыйти в засвіты але в некотрых селах часом вірено же в першу ніч по похороні душа приходила остатній раз жебы обыйти ґаздівку зато ціла родина стерегла хыжы при свічках і співали Пісні молили ся Як бы того не зробили душу опанувал бы великій смуток На выгляди рыхтувано для ній воду і ручник Жебы м могла очыстити ся з гріхів Коли не видно было слідів побиту душы то означало же мер был правым чловеком і його душа не потрібувала очыщаня ся з гріхів О душах вмерлых памятано напримір налістяни свята Не прятано зо столу жебы вмерлы могли ся почастувати Домовникы розставляли по кутах Жыці як докотра на наступний ден была рушена То властитель был наступным як мал вмерти Часто по смерти домовника засланяно в хыже вшыткы люстра жебы вмерл і не высмотрил си дакого і смерт не забрала го зо собом або жебы сам не змінил ся на твари Страх перед высмотріньом ся кого сперезгмерлого до забраня на тамтот світ была так велика же коли роблено труну уважано жебы не было ниякого сука бо през діру по ним вмерлий міг бы підсмотрювати згромадженых при ним люди І так само смерт могла бы когоси забрати Вірено же навет коли голова вмерлого ся перехылит то хтоси з присутных за недолго тіж одыйде Вірено же з хыжы мерлого не мож на нич пожычати бо пожычыт ся смерт Бо пожычыт си ся смерт Гребінь якым чесано вмерлого треба было вышмарити бо вжываня го допровадило бы до вылітуваня волося Ґенеральні вшытко чого ужывал перед смертьом вмерлий назначене было смертьом На обличыню вмерлого не могло быти ниякых бунтиків жебы не завязати жытя когосы з близкых завязати напримір можливости выйтя іщы раз заміж вдолы ци унеможливити гымерлому встаня на остаточний суд Жебы тіло ся не псуло під труну на землю коджено желізны річы напримір сокыру Желізо в людовій традициі то од все была найліпша оборона перед злыма духами демонами і чорном маґіом Труну робил звыклі місцеві Тесля зо смерека або Ялиці і за роботу николи не брал грошы До середины вкладано улюблены річы небіщыка Здарало ся же під голову вкладано свячены зіля а в некотрых селах навет честнок якій хоронити мало дчорта Додавано до того грошы до заплаты за отворіня брамы лоскований мотузок жебы скорше перед інчыма вмерлий міг трафити перед Бога А некотрым Сипувану зерна маку Тым котры могли бы страшыти Вірено же коли упюр піднесе ся з гробу і буде ішол до старой хыжы зачне рахувати высыпане зеренця маку займе му то час аж до першого скрипліня ковута а товды позбавлены маґічных сил буде мусіл вернути до гробу сынду Нові Хомонкым ма ык так Вмерлых на цмонтерях одвиджано головні на зелены свята на Русаля але і в Великым Тыжни вынятково важний был Великій Четвер Товды то душы вмерлых блукают ся по світі отварают ся гробы і волчы ями Зато священник одправлял тот ден парастас на цмонтери а близкы зберали ся на гробах помершых осіб Появляют ся тіж серед людовых вірінь Лемків віріня в дводушників і упріорів назват водушник Взяла ся од ввідіня же некотры люде за жытя мают дві душы Єдна остала окрищена і по смерти спокійні одходит за світы а друга неокрещена лишат ся при цілі і справлят же небіжчык заховує ся по части як жывий Пришлого дводушника іщы за жытя можна было розпознати по червеній ґамбі і темных зросненых бірях По смерти тіло не штывніло а зарумінена скора оставала Дводушникы могли быти злосливым страшыти люди звірята робити непорядок в хыжы Могли товчы горці і товды званы были упьорами Але были тіж двошникы нешкодливы якы лем одвиджали своі ґаздівкы доглядали діти і опікували ся родином Найбарже злосливы были упьоры люди якы самы задали си смерт Зато же ховано іх дале од інчых Не трафляли ани до неба ани до пекла лем тували ся по світі Здарало ся же упьоры не годили ся жебы вдола выходила іщы раз заміж Подібно в Ждыни была ситуация же по смерти ґазды його дух одвиджал каждой ночы о вдовілу жену з котром хотіл оженити ся інчий молодый хлоп Тот знал што му горозит зато все носил зо собом свячену креду Але коли раз забил дух прав його втопил Селяне жебы увільнити ся од злого духа одкопали його гріб Одрубали небіщыкови голову положыли єй медже ногами і закопали гріб Од того часу Был спокій Старало ся часто же одрубувано небіщыком головы але то в припадку гмерх на таку заразу бо вірено же зараза вертала до села власні перез блукаючы ся душы вмерлых на дану заразу Вірено тіж же коли по смерти дакого приходили барз міцны дойджы то жебы одвернути тоту ситуацию треба было одкопати тіло і одвернути тіло ґамбом до землі По світі тулати мусіли ся тіж покутуючы душы Слід по такых зявах то розляна на землі чорна мась Небезпечны были зявы описуваны як дикы бабы званы мамунами Мамуны сідили по кряках над потіками лаками были стары бридкы убраны на біло так покутували звыклі душы злых невіст Займували ся передовшыткым порываньом новонародженых діти або під шмарюваньом своіх якы были брыдкы верскливы і мали велику голову Над потіками покутували тіж іщы душы плячок тзв богыны од дикых баб ріжнили ся тым же ходили без облечыня котре по ночах вылучыли і праль в потоках Як лем почуло ся одголосы праня треба было скоро втикати богыні могли втопити такого заблуканого вандрівника І на тым кінчыт днешнє вандруваня по селах і особливостях Лемковины Ни што ж Спокійной ночы Памятайте же то вшытко то лем старе людовил віріня Але в такых Цефра тіж Заренце правды остає спийте добрі Наталя Малецка Сур інсюльдрансамты Он Ломны реконфо ЛАПарпа до
![A Я[К]...? #63 - 29 V 2013 - Ставиша, смерт](https://podkasty.lem.fm/media/podcasts/aiak/stavisha-smert_medium.webp)
![A Я[К]...? #63 - 29 V 2013 - Ставиша, смерт](https://podkasty.lem.fm/media/podcasts/aiak/stavisha-smert_thumbnail.webp)