Істория села Свіржова Руска - неістніючого лемківскгоо села
Автоматычна транскрипция
Добрывечер Шановных слухачів радия ЛЕМ фм Запрашам нас <unk> одтинок проґраму А як Лемковина од а до Я ся зову Наталия Малецка і перед наступных Парухвиль представлю лам подіі єдного з лемківскых сел Тыжден тому оповідала му лам о репедиі А коли в попередніх одтинках а як затримували сме ся при гнешній букві то презентуваны были істориі Святковой Смеречного і Сталышы Могли сте тіж довідати ся про особу Сільвестра Сембратовича і Петра Смериканича А єдным з проґрамів оповідалам Вам тіж про звычаі і традициі звязаны зо смертьом што буде гниска переконати ся по першым музичным перерывнику витам і запрашам ту Днешнє село находит ся на обшыри Маґурского Народового Парку і лежыт в долині двох річок Жышівкы і Свіржівкы обі сут доплывами Віслокы Днешнє село то Свіржова Руска Од пілночы од Фолюша Гуты Перегримской Перегримкы Дешниці одділят Свіржову Пасмо Маґуры Більшы верхы краєвиду Маґуры од Свіржовой Толанткова Свіржова Майдан Лусий чубок агалка Остереж і колянин За перехыбом майдан по західній стороні найдеме Бортне а пониже Бортного за марешком шопами і лугерцьом і воловец Зо свіржовой дорогом на полудне трафиме до найблизшого сусіда Святковой великой і малой Од Святковой провадит дорога на полудне колиси важний гандльовый тракт на другу сторону Карпат през граб Ожынну граничне перейстя на перегыбі Бескід на Нижню Полянку Смільно Зборів і Бардеів А тракты тім споминают документы уж з ХХ столітя Саму Сюржову в потвердженых історичных записах находиме допіро в <unk> році і є то поборовый реєстр для бідского повіту Село локуване было правдоподібні єднак скорше в <unk> році Подля устных переказів першыма мешканцями Свіржовой были Русины з Закарпатя В <unk> році село рахувало штырі дворища з земльом єдно без землі і млин Было то королівскє село В <unk> році Свіржова мала уж <unk> ґаздівок і тартак Поза шолтысом в селі мешкал тіж Крайник Крайник згідні з волоскым осадничым правом то особа котра заряджала краіном адміністрацийном єдностком яка скупляла в собі пору <unk> або пару <unk> сел Крайник якій мешкал в Свіржовій заряджал лемківскыма селами біцкого повіту <unk> липця <unk> р на обшыри Свіржовой дошло до потичкы медже одділом конфедератів Казімє Кулаского а росийскым войском Понад <unk> конфедератів прібувало зорґанізувати засадску на царского ґенерала Росияне не дали ся єднак заскочыти і по затятій борбі то конфедераты высофали ся з великыма стратами Катастральный реєстр з <unk> р выказує же свіржова а была в тым часі в маєтку левіцкых была поділена на дві части більшу і меншу і рахувала Більша част в котрій была корчма проваджена през жыдівску родину <unk> моргів землі під управу <unk> моргів лук <unk> моргів паствыск і <unk> моргів ліса в сумі <unk> моргів Менша част рахувала <unk> моргів землі <unk> моргів лук і <unk> моргы паствыск Земля описувана была як гірска планно вроджайна глинкувата а лісы были з перевагом смерека Зогляду на строміст долины в якій находило ся село Хыжы побудуваны были вздолж потока і дорогы котра переходила през Свіржову а яка колиси лучыла святкову з Бортным граничны села по обох кінцях Свіржовой При кінци од стороны Бортного містил ся великій фольварк якій звали Майданом Мешкали в ним робітникы якы робили в лісі Землі свіжовой поділены были на <unk> части огороды і загороды лас білик поміркы высше потока і поміркы низше потока Посередині села стояла церков анда ведаю паває го єпа што кеба з вартандру коли мама цирава го Єпа што ґе є бажмакы омом Дай гоєпа што ґе є бажмайера не шана Ло липа і праці рава го є пас дуке є пасмаґе опта го єпас дуґе є пасмаґе гопанды вертаны маґеране бай браці наш до ґема змаґе гос до ґема змаґе го Од <unk> р церков Свіржовій Рускій перестала становити осібну парохію прилучену єй до парохіі в Святковій Церков Покровы Йоана Крестителя яку розобрано в <unk> роках побудувану в <unk> році Церков розобрала Кооператива праці з Явіря якє находит ся медже Дишницьом а Беризовом Розобрано єй жебы мати материял на нову Овчарню Грекокатолицка церков была деревяна тридільной конструкциі з вежом од західньой стороны з алтарьом і храмом вірных крытыма ломленыма намітовыма дахами Церков стояла по середині села Жебы найти місце по ній треба піти дорогом од Святковой в сторону Буртного даякій кілометр за остатніма забудуванями в Святковій колиси был тож обшыр фіржовий Мият ся різбу сводины з <unk> р дакє <unk> метрів од різбы по другій стороні потока на скарпі стояла церков Обік церквиска єцмонтір а на ним іщы даякє <unk> крестів більшіст різблена в камени Найстарший крест походит з <unk> рока є тіж єден нагробок з польском інскрипцийом з <unk> рока В <unk> році парохом церкви был отец Йосиф Ючакєвич а грекокатолицкых вірных в Свіржовій што практичні рівнало ся з чыслом вшыткых селян было <unk> років назад вірных было <unk> а то означат же свіржала нашла ся серед тых сел котры в окресі медже кінцьом <unk> ст Зарахували найбільшый прирост людности на Лемковині бо аж <unk> процент меньшы але барз не вельо <unk> процентовий прирост людности зарахували такы села як Душатин Терстяна і Панкна На початку ХХ столітя парохом был отец Захарій Барновскій а в меджевійну отец Йосафат Кабаровскій Была в Свіжові каса і громадска і церковна был склеп была школа клясова з єдным учытельом В <unk> році до школы ходило <unk> діти І дале была тіж корчма проваджена през жыдівску родину котра рахувала товды <unk> осіб Од Ясла Свіржова оддалена была о <unk> кілометрів і там містила ся найблизша колейова стация суд уряд і телеґрафічна стация Од Змигорода Свіржова оддалена была о <unk> кілометрів а од Крампной де містила ся почта о <unk> кілометрів В половині ХХ столітя село находило ся в маєтку Авґуста Стернега якій выкупил село од Юзефа Левідского По Стернезі село набыл Антоні Митровскій а в <unk> році село вернуло в рукы левіцкых Під конец ХХ столітя Свіржала трафила в рукы графыні Полютулицкой З років в котрых будувано церков конец ХХ столітя походит леґенда о хытрым сельскым філософіі якій хтіл отуманити самого чорта Пожычыл од нього грошы і не мал заміру єй оддати Повіл же оддаст товды коли верхы марешкы і колянина горы тоты находят ся по двох сторонах долины зыйдут ся докупы Потому зобрала ся велика ґрупа чортів і давай зсувати марешку на стрічу з колянином Ситуацию пришол ратувати єґомост Заґварантувал посланцьом пекла же долг остане зверинений лем жебы лишыли марешку на місци Вперти селянин грошы єднак звернул а по роботі чортів остал ся великій і глубокій яр І свого дівка поводу безселеру закроду Безселеру заду Видів одтом сул ти Зацоло тові реці за цоло товіре Не дамяте мінец боти зпекла посвалец боти спекла бослане чым же свято зла же свята Кыслава же свята позналам Дябом ро по шантайскым ваді по шантайскым <unk> бекло Боже Боже надпекло Боже Боже накло Одферайте ка братя оферой тебі братя оферайте народы Но што тамта отверан каже т отвераны На сел дошол ідимо Шо напекосу Шына пекло сужело Я сам дужой діва жона пекло служыло жона пекла В І світовій війні участ брало <unk> осіб зо Свіржовой Троє в тракті Згынуло В липци <unk> рока село перешло на православну віру <unk> осіб Дві родины остали при грекокатолицкій вірі Першым православным священником в Свіржові остал отец Спіридн Лазука заступил го отец Павло Швайка Людніст в квітни <unk> р постановила же великодній літурґіі одправит в грекокатолицкій церкви зо згляду на то же не было кому ся в ній молити Інформация та дошла до державных власти котры на скоро зорґанізували <unk>собовый одділ і в ночы пришли до села і опечатували церков Православны выбудували в <unk> році нову церков напротив грекокатолицкой по другій стороні дорогы Была то мала деревя на часовня о вымірах <unk> на <unk> метрів Дерево походило з громадского ліса Старостом остал Василь Балоляк В <unk> році Свіржова рахувала <unk> селян <unk> православных грекокатоликів і двоє латинників По выселенях до Радяньского Союзу в <unk> році церков остала розобрана натоміст селяне зобрали зо собом на схід ціле выпосажыня церкви В <unk> році заложено чытельню про світы што є дост цікаве зато же во вшыткых поблизкых селах закладано чытельні імени Карчковского Діла тіж в тым часі в селі Коператива Наш Труд Был тіж приватный склеп ведений перед Лемка была корчма тартак і была школа вчено в ній по лемківскы Єдным з єй учытелів котры найліпше вписал ся в памят селян был Осип Звірик В часі війны перервано науку зато учытель Звірик мал што робити коли пришол до школы І хоц част діти уж мала за дуже років на школу то вечерами орґанізувал для них специяльны додатковы курсы Звірик не был лем педаґогом был тіж соспільным діячом провадил ціле культуральне жытя села орґанізувал концерты выставы спільне чытаня книжок Допровил до того же в цілым селі кажде цецко знало писати і чытати А з тыма найздібнійшыма працувал індивідуальні жебы послати іх до ґімназиі і дале Єден з його учеників Петро Смереканич был першым редактор часопису Наш Лемко во Львові Він і пару інчых здобил высшу освіту на університетах Хоц з дібных діти было в Свіжові більше то не вшыткых родичів стате было на посланя своіх діти до ґімназиі зато вшыткы активні брали участ во вшыткых сельскых культуральных подіях Коли учытеля Осипа перенесли до святковой Орґанізацийом концертів выстав фестинів заняли ся селяны а найбарже Василь Судик Василь Ковдра Семен Гандяк Іван Русин Михал Баволяк Ілия Дилин Мария Гансяк Юлия Дилин Ганна Коваль Анна Чувик і інчы Найбільше подій орґанізувано в літі під голым небом на імпровізуваных сценах а выставы роблено в боісках найчастійше в боіску Штефана Судика Назар стодола за двома заяйцями Ци Дай серцю волю заведе в неволю то лем некотры зо зорґанізуваных выстав якы выміняют селяны Фестины орґанізувано на Майдані або на пляцу при школі В осінно зимовым часі приготовлювано ся до ліздянного вертепу Найменшы діти сходили ся в хыжы Івана Щербы старшы в хыжы Петра Щербы а дорослы в хыжы Василя Колдры Поза свічыньом вертепу орґанізувано тзвечіркы Вычіркы то было получыня роботы з розрывком Вечіркы одбывали ся на зміну в пару хыжах в нижній части Свіжовой В тракті пряджыня Лену дівчата выспівували єдного вечера по пару десят пісні і колядок а в перервах хлопці орґанізували ім і собі забавы Вечіркы кінчыли ся так звомаником гостином на чест Ґазды в котрого найчастійше ведено вечіркы Нова орґанізация сельского жытя пришла з розпочатьом ІІ Світовой війны в <unk> році свагаком покоіды свагаком покоіды Новы ratie р не <unk>eo<unk>yні немов новыя Новысарданы і мы Смо До села на посаду учытеля пришол колишній ученик Осипа Звірика абсольвент перемиской ґімназиі родом зо Святковой Петро Дрань член оун орґанізациі украіньскых нацийоналістів Як бесідуют до роботы забрал ся з великым ентузиязмом Зачал провадити з молодежом драматичну і спортову ґрупу Основал тіж єдностку Олун до якой позаписувало ся пару селян зо Свіржовой Учытель Дрань хотіл жебы як найбільше діти по школі в Свіржовій пішло до ґімназиі в Ярославію За його діяньом уж в <unk> році спроваджено до села вельо украіньскых книжок В місцевій бібліотеці Просвіты нашли ся творы Тараса Шевченка Івана Франка Лесі Украінкы Євгена Гребінкы і інчых З учытельом Драньом спілпрацувал директор з сусідньой Святковой тіж член Оун Василь Гірний Іх цілю было выховуваня молодых руснаків В украіньскым Нацийонально Патріотичным Духу Вечерами в школі проваджено репетициі Хору і спільне чытаня ґазет Краківскы вісти Учытеля Драня в <unk> році Олун одослало на східню Украіну де в <unk> році згынул з рук большевиків в Дніпро Пєтровску Новым учытельом в Свіржовій остал Омелян Цьок з Панкной Вельо молодежы забрано товды на обовязковы роботы до Німец Село бідніло бо велика част худобы і ідла ішла на німецкы континґенты а люди заганяно до роботы при вытнаню і выложыню дерева з ліса В часі дукєльской бітвы при фронтовы села крампну котан грапожыны Розстайны обісвятковы евакуувано на захід Вельо Лемків мешкало товды перез пару місяців в хыжах сусідів напр в Ґладышовій Ждыни по пару родин аж до часу коли могли вернути до себе Свєржова была місцьом концентрациі німецкых війск Зорґанізувано гын польовый шпиталь і склады амуніциі Німці заняли хыжы а люди перегнано до стайны або коморы Заанґажувано селян до тяжкых робіт при будові доріг мостів Зареквірувано ім цілы зимовы запасы зерна і вшыткы коні Прифронтовы села остали чысто зруйнуваны потым як німецкы одділы опустили села настала мертва тиша Допіро по пару днях пришли совіты На перше зобраня зышла ся ціла свіржова кажде был цікавы пообзерати незвычайні позбераных війсковых найбарже подабали ся шапкы ушаткы потім зачало ся добровільне вербуваня до Червеной Арміі Хто на час не втюк добровільні был одсыланий на фронт Людем міцно вычекували кінця війны В марци <unk> рока до села пришла специяльна комісия Скликано в школі зобраня і зачато выхваляти райскє жытя в Радяньскым Союзі Бесідувано же хто добровільні не выіхат на Украіну того і так польскы власти вывезут на західні землі Польщы Аґітувано же на сході чекают великы ґаздівкы же люде будут мати запомнены безплатне вчыня лічыня і же напевно буде дост роботы Вчас летіл але люде не спішыли ся записувати некотры прібували выйти в поле але Комісия заганяла іх з поворотом і не позваляла на розпочатя весняных робіт Окрем того заарештувано некотрых селян зато же полемізували з комісийом і задавали звіданя Мияли дни пришол квітень конец війны Комісия скінчыла списуваня людности а свіржовяны далі не выіжджали зас хотіли выйти на поле і зас ім заборонено Запасы ся кінчыли люде зачали ся денерувати Аж пришол ден <unk> червця <unk> рока Приіхали великы автазваны студе Бекеры і по пару родин пакувано до них люди Кажды брал што впало му в рукы Молодіж яка нала худобу ішла напіше на стацию до Ясла Хвиля пришла страшна зачало змеркати коровы не хтіли іти псы брехали і выли тіж не хтіли іти а ґаздове не мали як іх взяти зо собом Пару люди вернуло до Свіржовой з примусовых робіт в Німцьох вернули до поружнього села а іх самых выселено на захід Польщы Был рік <unk> лидиньскы выглади видил лем дороз День ден піли ден з тобо Днес села уж неє Тото што по ним остало цирквиском схованы лісіц монтір сліды хыж здичавы овочевы деревка і придорожны капличкы і кресты находят ся на обшыри ґміны Крампна ясельского повіту і підкарпатского воєвідства Обшыр Свіржовой находит ся в границях маґурского парку а дорога яка колиси провадила през село подля реґуляміну парку замкнена є для туристів Тілько остало по селі котре в найліпшых роках рахувало понад <unk> хыж і понад <unk> мешканців і назвиска то Хомик Баволяк Чулик Ксенич Дзядик Кобан Щерба Слота Циркот Гаущак Гаталевич Зіркач Судик Смериканич Решетар Сосонько Стах Пиртко Грещак Янкович Бабяк Дилин Ковдра Посипанко Дидко Кілько Вербиньскій Лахвак Канчук Тус Волк Коваль Русин Гандяк Наголовскій Вербиньскій Гула Малиняк Годич Мицак Ярош Сточерпа Оліяр Гылила Варгоф Попович Борек Поливка Цап Тиньо і Русиняк нотенґо люґа нотенґо пайса Йоме нотынґо конмігне до аґольфе і конмі корат анто для квереда лемі корат де на пайсам не рівы гойсай гом ґольфаєдо і конікора ФонтерґанПарля Миколя ондьора с Мотей го люгай го майса Йоны ляді на <unk>o<unk>ta майсайнов <unk>Аер <unk>eo<unk> пайса генові Был то проґрам а як надаваний в першым лемківскым радию радию Лем фм будте з нами за тыжден а за рано рана в четвер запрашам надай бабі голос Надаєме нажыво просто з Руской Бурсы в Ґорлицях будте здравы спийте добрі Наталия Малецка Джень єщатеж успьоне пісні же маж до статиксів з пісні зимаю по смак слоне з пісні святзи топот і пил В пісні щыт не іде пшы сні набера рефє Спісні смак мап правда спісні же вам слодкій єс мап маркіт же патом наш і міло сланчот наш ден час сонця дідать мусішы ранци заслапе то слабе то сон нос може світтут нові иж пісні дзянеш же твой успіонне иж пісні набера яривце <unk>ні Жыпоту якыс она Списі Же злоты Лобраци Спислі женя ще за твым крокєм Списі же над вірно бесіл Списні же просте нашы тропі списі святы то пот іл на паргіт шепа том наш і міло стражю сянч тот бась єнця з варцам тікач біжый світ ренци засла п За слапеля то сон льос оже світу тло Є раду єв слато рамон тветшы більа світ єдно дівсти тыо є пят набєрай сів і вырувнай Божом крікав сатен єст на яйця вітат іншы свят яйце за слаб за славет сой ло світной
![A Я[К]...? #77 - 4 IX 2013 - Свіржова Руска](https://podkasty.lem.fm/media/podcasts/aiak/svirzhova-ruska_medium.webp)
![A Я[К]...? #77 - 4 IX 2013 - Свіржова Руска](https://podkasty.lem.fm/media/podcasts/aiak/svirzhova-ruska_thumbnail.webp)