A Я[К]...? #90 - 4 XII 2013 - Туряньск, Трохановскій Методий
Еп. 90

A Я[К]...? #90 - 4 XII 2013 - Туряньск, Трохановскій Методий

•

Опис епізоду

Істория села Туряньск і кус про особу Методого Трохановского

Автоматычна транскрипция

Добрывечер милым слухачам радия лем фм а особливо проґраму А як якій власні ся зачынат Є то <unk> серия радийовых вандрівок по Лемковині а <unk> Одтинок радийовой енциклопедиі Лемковины буде буква <unk> для забытливых або заінтересуваных В архіві найдете одтинкы про Тыляу Тылич Терстяну Тиханю зо жменьом інформаций про Юлияна Тарновича Штефана Телепа і Александра Тороньского Днешній одтинок посвячений буде єдному селу і єдній особливости Музика крутит ся як все при єдній букві Выдам вас тепло і запрашам до слуханя Наталия Малецка тій Пільшыны назыт до Годіі Тімсііт більшыны Натрісит до Годиіс новы натрі ритмі то пимтозом Доройопай самий опканту ма Здордай Дара я кай зама ома з Дордай по Днешнім геройом <unk> одтинка проґраму А Як єст село якє находит ся на самым краю східньой Лемковины Є то туряньск І думам же зо вшыткыма лемківскыма сусідами туряньска сме добрі зазнайомлены отже наша ґеоґрафічно історична прогулька дотерла уж до сел Щавны Репит Яворник Команча ци Йославиця якы найдеме в одлеглости до пару кілометрів од Туряньска На пілніч од Туряньска остало ся іщы куляшне а на полудни прелукы зас на схід од Туряньска находят ся уж буйківскы села так як хоцбы середнє великє кальниця суковаты камюнкы ци рабы Для порядку додам лем же Туряньск находит ся в ґміні Команча саноцкого повіту а підкарпатского воєводства Сулила Кычера Колодільный дми кляшкы репет То лем некотры з горбів попри туряньску а само село розтігат ся в долині потока Туряньск якій є правым доплывом Ославы Туряньск ци туряньскє як тіж звано тото село локацийный документ має опечатаный на <unk> рік осадцом был Ячко сын князя зо сусіднього Щавного Привілей выставил саноцкій староста Миколай Камінецкій В <unk> році туряньск рахувал <unk> волоскых дворищів а в <unk> ґаздувало там <unk> кмітів на близко <unk> ланах землі Селом заряджал війт а однотувано тіж присутніст руского священника туряньскы винен был платити товды <unk> зл і <unk> грошы податку Баран Волк Ґайда Ґелет Канич Ґогош Гошак Гривак Коваль Когурт Котовскій Кравчешын Мазур Мотко Опар Пелег Перун Риханич Роґальскій Сай Скопик Стапай Сукович Творик Хластяк Шевц то мешканці туряньска однотуваных в єфиньскых метриках з ХХ столітя Мешканців было на тот час <unk> за <unk> років Чысло селян збільшыло ся о понад <unk> Під конец ХХ столітя в туряньску мешкало <unk> осіб даны з початку ХХ ст подают докладне чысло селян повірах Туряньск рахувал товды <unk> грекокатоликів <unk> римокатоликів і <unk> Ізраітів Хыж было <unk> В меджевійну звыкшыло ся чысло хыж зросло до <unk> та і чысло селян зросло до <unk> Туряньск был єдным з більшых сел находил ся серед тых місцевости котрых простор был більше як <unk> кілометрів квадратовых На сході Лемковины были то іщы Віслок Великій Радошыці Смільник ци Воля Міхала на середній Мисцова або Крампна а на заході Лемковины такых сел было <unk> Бортнеры Гвалт Устя Ганьчола Высола Щавник Нова Вес Верхомля і Шляхтова Іщы в часі заборів функцийонувала Туряньску Народна Школа На початку ХХ столітя Туряньск мал в себе дві корчмы был тіж паньскій фольварк якій рахувал <unk> моргів поля <unk> моргів лук моргів загороды <unk> моргів пастиск і <unk> моргы ліса Грекокатолицка парохія підлігала під найперше яслескій деканат а потім під лупківскій Більше про церков в Туряньску почуєте по музичным перерывнику Саф Церков в Туряньску то церков Покровы святого Михала Архангела Теперішній будинок вызнесено в роках <unk> як деревяный храм о редній будови з різницьом поставленом од пілночной стороны Початково церков служыла як грекокатолицкій храм Тепер Церкови Православна В <unk> році близко церкви побудувану деревяну дзвіницю В <unk> році добудувану од заходу кругту і правдоподібні товды близначу різницю од полудньовой стороны Церков ремонтувано в <unk> і <unk> році товды тіж дах змінено на бляху а остатніма роками ремонтувано єй в <unk> і <unk> році Церкови деревяна з любовой конструкциі тридільна ошалювана дошками трибічні запертым алтарьом і двома выміняныма уж різницями три бічні запертыма Храм вірных і притвор вызнесены сут на пляні зближеным до квадрата а част алтарна є обшырнійша Підвалина то є найнизша белька в кострукциях деревяных стін в тій церкви є дубова і осаджена на камінным фундаменті Белькы в зрубі сут ялицьовы Стіны притвору храмовірных і алтаря сут єднакой высокости над тыма частями є каленицьовий дах над різницями сут дахы намьотовы На калениці поміщены сут три банясты лыжычкы на сиґнатурку над різницями дві меньшы банясты лежычкы Три головны лежычкы сут праві єднаковой высокости што є характеристичне для церкви східньой части Лемковины в селах положеных на то славом В середині над притвором храмом вірных і Алтарьом сут привидны <unk>польовы полавы Выгляды побільшено в <unk> році Войстя до церкви од західньой стороны попереджены є камінныма сходками а підлогы в середині сут з дощок Поліхромія в середині церкви є твором Йосифа Буковчыка Зроблено єй в <unk> році на замовліне пароха отця Генерика Поляньского Становит она вынятковый приклад влучаня елементів з народной традициі до реліґійного малярства Буковчык інспірувал ся богато ілюструваным выданьом Біблиі з другой половины XXI столітя Мальовидва мают місцями нетиповы додатковы темы як напримір над іконостасом поміщеный є гірскій краєвид Правдоподібні є тот якій розтігат ся з горы Суливы ци маловидло якє представлят Ісуса Христа в середині сельской лемківской хыжы Родина згромаджена є при столі на котрым є хліб і мыся В іх сторону звертат ся Ісус Христо з якій одвиджат хыжу Ціла поліхромія має реалістычну і полну експреси форму В орнаментальных і символичных елементах видно влияня естетикы модерности Малярскій варштат Творци поліхромі оціненый є на высокій в закресі технікы і композициі а як ориґінальны цехы выріжнят ся осаджыня пару мальовидів в місцевых реалиях перелому ХХ столітя Ціліст становит вынятковый і цінный забиток Іконостас і алтар находят ся на невеликым повыщыню з здобленым сходком Іконостас походит з першой половины ХХ ст Ориґінальны іконы в <unk> р остали перемалюваны Йосифом Буковщыком Част ікон скраджено заступлено іх товды сучасныма копіями В пізнійшым часі част ікон скраджено і заступлено іх сучасныма копіями В стрефі намістных ікон на <unk> поміщены в іконостасі сут лем дві Божой Матери з дітятком і Ісуса Христа другы дві находят ся в бічных алтарях в лівым є ікона святого Миколая в правым зас ікона святого Архангела Михала покровителя церкви В церкви Неє електрыкы Дзвіниця поставлена обікцеркви є деревяна стополорамовы конструкциі три плянтрова вертикальні ошалювана дошками Дах є намютовый і приберат форму сферы закінченый є банястом южычком з привидном літарньом на котрій находит ся желізный кутий крест На высокости каждого плянтра поміщено плиткы окаполы дашкы В <unk> році церков остала вписана до Державного Реєстру Забитків а в червци того рока <unk> церков остала вписана на листу світовой спадковины ЮНЕСКО да дано Новку ну приде пане таля леля ціля нешыкале вте раде яда Дама і людите дара дамосити еде хар і де ро не памя маæ меґо тара да терали мо Браворо бля моромане Айла Друга част проґраму Переведена буде під знаком Методого Трохановского педаґоґа публицисты выдав культурного і політичного діяча Вродил ся Методы Трохановскій <unk> мая <unk> рока в селі Міцарева Його дідом был Семен Трохановскій абсольвент дякоучытельского Інституту в Перемышли Дякоучытель в Пицареві де доставал <unk> корон на рік за вчыня <unk> літи ходити до школы мало <unk>o<unk> рік Семан Трохановскій был послом в галицкым Краєвым соймі в роках <unk> Митодий Трохановскій вчыл ся в учытельскій семінарі в Коросні По єй закінчыню вчыл діти ґрафа Стадницкого на Войовій пізнійше перешол до села Угрин там провадил єдноклясову сельску школу з выкладовым рускым языком На <unk> мешкаючых в тій парохіі парохія бова грекокатоликів до того доходило <unk> дненників і <unk> євреів до школы входило <unk> лемківскых діти і был то <unk> рік В <unk> році оженил ся з Констанцийом Дуркот Єй няньом был парох в Лабовій Угрині Лабівци і Котові священник Йоан Хризостом Дуркот Юніор зас дідом священник Йоан Хризостом Дуркот сніо парох Новой Лесы і Лося през што найменьше <unk> років В р Супружество Трохановскых остало перенесене до вчыня в Креници Гын нашли ся в самым центрі лемківского соспільно культурового жытя того часу Його силу творили предовшыткым парох креничый священник Гавриіл На Тышак і втішаючый ся авторитетом Николай Громосяк Мото Трогоноскій не мал дуже часу на вказаня перед І світовом війном што зна робити Арештувано го з початком війны і перевезено до Новосандецкой в Язниці потім як інчых Лемків Загнано до Талергофу Одтамале был перевезеный до Відиня Был то <unk> липця <unk> р В другым віденьскым процесі якій провадженый был в роках <unk> десуджено<unk> гурсофільскых діячых нашол ся медже тыма котры были признаны неунныма По смерти священника Гавриіла Натишака його двох сынів Вовідны пізнійше Николая Громосяка і священника Теофіля Качмарчыка та акуратні Митодий Трохановскій разом з др Орестом Натишаком сыном парога в Креници Были тыма котры попровадили лемківскє соспільно культурне жытя Сандецкой Руси в меджевоєнным періоді Они остали головныма лідерами лемківского Народового розвитку Потім провадил Методы Трохановскій справу збудуваня в Креници Руской Бурсы Николи не доведена до щестливого кінця была тота справа звязана зо страчыньом перез Лемків в часі війны Бурсы в Ґорлицях і Новим Санчы Был він тіж активным членом креницкого комітету зміряючого до затриманя в селі священника Сембратовича а недопущыня украіньского священника доруцкого што діяло ся в наслідстві великых змін якы впроваджал повійні перенискій єпископ Йосафат Коциловскій Корыстаючы з великого непорядку в Халичыні ведучы свою нацийональну украіньску політику Переносил він русофільскых священників медже інчыма з Лемковины до східньой Галичыны на іх місце посила Украінців В обороні силом вышмарюваных зо своіх парохі священників станул товды тіж професор Тит Мышковскій писал він раз звертаючы увагу на тоту справу і просячы о поміч два антитодер <unk> нове антитодер два антитодер дво <unk> нове антитодер два єдно антитодер <unk> ноль антитодер два стван ґафіктон <unk> марця <unk> р стрітило ся в Креницих лемківскых діячы Методы Трохановскій Заохочувал іх закладати по селах Кооперативы і Касы Стехчыка На стрічы рішено тіж протиставити ся замірам украіньскых аґітаторів украінізувати Лемковину Того самого рока впровадено в Креници Дни Руской Культуры орґанізуваны перес специяльні до того покликаный Комітет Медже основателями того комітету был др Орест Натишак і Методы Трохановскій Одправлено в службу Божу за замученых в роках <unk> Русинів попроваджено процеслю нагробы брало участ <unk> тис люди влучаючы делеґатів з ґрибівского і ґорлицкого повіту посвячено Талергофскій Крест і проведено стрічу вчытальни Ікачковского пару днепізнійше на стрічы членів чытельні імени Качковского в Лабові завдякы міцному попертю делеґатів з Крениці Трохановского і Дуркота вышмаріня украіньскых діячы зо заряду Під діяньом такой пропаґанды на долга пізнійше кооператива села в Матеєві лішыла Украіньскій Центр Союз зо Любова <unk> жолнтня <unk> р стрітили ся в Ґорлицях лемківскы діячы з повітів новосандецкого ґорлицкого і коросиньского Предсідательом был доктор Орест Натишак Бесідувано о потребі навязаня спілпрацы з Американьскым Лемко Союзом основаным в місті Клівлянд в <unk> році Вшыткы присутны Згаджали ся же Лемковина має зберегати свою одрубніст од повітів лежачых на схід од Саноцкого Зато думано о лишыню руской селяньской орґанізациі і покликаню одурубной лемківской орґанізациі Методий Трохановскій повіл товды же підпертьом украіньской орієнтациі на Лемковині є в першым ряді школа котра корыстат з книжок зо східньой Галичыны і в тот спосіб передає молодым чуже ім понятя украіньской нациі украіньского языка Жебы перетяти тоту діяльніст рішено підняти справу лемківского букваря і впроваджыня векшой кількости лемківскых учытелів Для дальшого ведіня діяльности покликано лемківскій комітет орґанізацийный Сладко вышли Натишак Війтович Цьокало Стахурскій і Гелейчак <unk> лютого <unk> р в Саноку стрітили ся лемківскы діячы і покликали лемківскій комітет поділеного на західні Ґорлиці і східні Санок з котрых каждий мал секциі Культурову фінансову і Кооперативу До основаня Лемко Союза дошло в Саноку <unk> грудня <unk> р Серед основателі і лідерів были окрем Методого Трохановского др Натишак др Сьокало священник Перелом Шатыньскій Возняк Курило і Гукєвич В проґрамі діяльности орґанізациі нашло ся і жаданя покликаня осібного єпископства до Лемковины Методий Трохановскій нашол ся в делеґациі разом з НАТышаком і священником Поляньскым до кардинала Ґльонда котра то делеґация подібні як інча послана до архієпископа Мармаджі представила проукраіньску політику єпископа Коциловского як єдну з головных причын обертаня ся Лемків в сторону православія і просила о попертя ідей створіня лемківского єпископства Стараня тоты скінчыли ся успішні Для кого Еты для Іцерина Америца ранто Дах дкалехай Депармат Яхід Ґекрет Жы чоршыє мали ґловом чос жадає манокого і од джодем матого ур мошы де інтого о де ін до Джошо дем jokkы маме того ум дзьо шоден Опрацуваня през методо Трохановского лемківского букваря в <unk> році і введіня його до шкіл было наступным сукцесом лемківскых діячів Методому Трохановскому повело ся тіж впровадити лемківскій язык до учытельской семінариі в Старым Санчы де сам вчыл Был він тіж редактором ґазеты Лемко в роках <unk> Был єдным з найвыдатнійшых лемківскых діячыв В <unk> році впроваджано до шкіл Лемківскій буквар <unk> мая <unk> р Лемківскій воєвода перервал печатаня Лемка і в його місци зарядил посылати в Бескіды голос Подгаля што мало на цілі очывидно польонізацию Лемків <unk> мая <unk> р Методый Прогновскій был членом лемківской делеґациі до премєра Кладковского окрем него были в Варшаві др Орест На Тышак Йосип Яворскій збуківска і священник Йоан Поляньскій Хоцделеґация была частійше заповіджена принял єй лем директор департаменту Сабіцкій якій пояснил же польскій уряд мусит рахувати ся з Украінцями <unk> червця <unk> р Тетодий Трохановскій был арештуваный през Ґестапу і увязненый в Кільцах Подібна доля стрітила інчых лемківскых активістів Найстарший сын Методия Ігор подібні як Александер Натишак пережыл лаґєр О Свінціві Доктор Орест Натишак лишыл ся гын на все Коли Креницю заняла Червена Армія Митодий Трохановскій разом зо сыном Александром тых арештуваный Перезенка Буде в Новосандецкій Вязниці сідил подібно в тій самій келі де перетримувано го в <unk> році Звільнений за недолго вмер во Вроцлаві ас Там далеко де моя земля Моі смуткы чоло там быти Думкы думати сенды Можу сут думати тота Прирона злена Там далекы одспас чого там быти дом кєдумати Мож думати д Шановны моі Барсам дякую за увагу і запрашам очывидно о тыжден на проґрам А як Радию Руской Бурсы Лем фм Спокійной ночы Наталия Малецка одит чесе лем помагасе спойла Вес помага смо <unk> леґля затворы за лем <unk> моє