А Я[К]...? #69 - 10 VII 2013 - Вілька, різбярство во Вільці
Еп. 69

А Я[К]...? #69 - 10 VII 2013 - Вілька, різбярство во Вільці

•

Опис епізоду

Істория села Вілька і кус про різбярство в тым селі

Автоматычна транскрипция

Добру вечер Тым слухачам якы слухают радия ЛЕМ фм тепер То є <unk> липця <unk> р о годині I вечером І добриден тым вшыткым якы чуют уж не премєровий <unk> одтинок а повторіня того проґраму котрый ся зове А як і котры власні зачынаме Як уж повіла м єто <unk> одтинок четверта серія а затримуєме ся при букві Ві остаєме в такым самым ґеоґрафічным положыню як тыжден тому В минулу середу познали сме Болутянку і бесідувалам же присілком Болутянкы была вілька котра в певным моменті одлучыла ся од болтянкы як осібне село і днес власні про вільку іде Як ся розвинула і з чого свынула слухайте а будете вшытко знати Видам Вас я Наталия Малецка в Волосі і для Соньовє в пісні Танґо Штефана Село Вілька стрічана є в церковных документах під записом тіж як Волька або Вулька В <unk> році Вілька записувана є іщы як климківска Вілька Од сусіднього польского села Климківка оддаленого <unk> кілометры на пілніч од Вількы В документах з наступного столітя З <unk> р явит ся тіж вілька як писана як Літвінова воля Стыкавшых назвы верхів по привілці то Ґлорєта і ґлорєтка Могила Суха Гора Углеска Копа інакше патрія і сроків дів Село положене было над трьома потічками Єден з них выходил власні з Патриі не мал назвы другій звали Під Дошнянками а треті під Ярками Од пілночы Вілька сусідувала з польскыма селами Любатовом і Клемківком Вілька была невеличкым селом припорядкувана до тых найменьшых як купотниця крижівка рудавка рыманівска смеречне пстружна цикрыла Простір вількы выносил неціле <unk> гектарів для порівнаня дост великій як сама назва бесідує Віслок великій мал простір понад <unk> тисячы гектарів Штоправда обіймувал він дві части Нижній і ижній Післок але і так видно величезну диспропорцию Хыж было вільці перед війном <unk> а в меджевійню <unk> люди приблизно <unk> Парцелі попри каждій хыжы мали своі особливы назвы некотры з них то напримір Яркы пасовиско Долина Загором На Горі За потоком Сатій під Дышнянками Дошнянка ци Полянкы Епідемія холеры в роках <unk> здесяткувала то і так уж невеликє село праві піл мешканців вмерло Вмерлых ховано на так званых дебрях в лісі По цмонтери неє ниякого сліду Єдны бесідуют же стосункы медже Русинами з Вількы а Поляками з сусідньой Любатовой ци Клемківкы были добры другы зас же не мож было спокійні переіхати през тоты села без обірваня каменьом ци не выслухуючы даякых облизжывых слів В тракті I войны стосункы погіршыли ся на тіл коже однотувано припадкы міцного побытя ци навет смерти В атмосфері ворогости практичні ціле село выіхало в <unk> році на Украіну По выселінях Лемків іх хыжы заняли польскы осадникы але в <unk> р повтікали од Тамале зато же появили ся гын банды Лупа підпаляючы Ґаздівкы і хыжы Тото што остало розобрано до падіня а част перенесено до сусідніх сел Дарохы морет Леч белі маєт лепсыл зовы Хады Люкыт блякы Язмы ладі Язмы для ваби львіхой уру Казмы Лавдія змы Пашы то культи Я Вольло мулы Быль алясілни дід куль але мры для <unk> Язбаль <unk>n<unk> В громадскым лісі бла невелика копальня Ліс тот мали выкупити французы і выдобывати гын нафту Працували в копальні самы Полякы з Климґівкы і двоє Лемків з Вількы Кузьма і Михал Орисик Іх няньо Іван Орисик был лісничым в пана Потоцкого зато подібно залатвил ім тоту роботу Як то колиси бывало частійше бесідувало ся о сусідскых хыжах по даякым перезвиску як по назвиску І так напинує коли ішло ся до Орисика то бесідували же ідут до Пштыкані Як до братів рисиків то до Ґаца Але чом акуратні так того нихто не знал ци не памятал До Красулі то ся ішло до Красівского Дальше мешкал Кіт заможный і богатий ґазда Бесідували же ходит ся до кота До Гані то было в єдных одриговскых а як ся ішло до другых то было в таближе до Данька а як до третіх то до Дзиндзилихы До Микыты то было в Бірде Ляглица До другого Красівского то было в тевды В Вільці мешкали іщы Стицякы Сугорскы Рудавскы Іляшы Барны Михальшыны Бынчы Рыжы Лавриновичы Пугоньскы ци Гомкы Самы Лемкы мешкала тіж єдна Полька Вілька підлігала під грекокатолицку парохію в Дошні В селі не было церкви не было склеп школы ци чытельны лем хыжы До школы діти ходили вчыти ся до балутянкы Перед війном вчыла в ней польска учытелька а як пришла війна то Німці спровадили нову учытельку Украінку зо Львова Єдиным розвойовым місцьом была шкілка різбярства яку заложыла Гриманові Анна Потоцка Як ся вказало мешканці ті Болутянкы і Вількы мали добру руку до дерева і при оказиі великій до того талянт Дошкілкы примуваны были лем найздібнійшы хлопці з околичных сел На жаль коли вмерла рабіна Путоцка шкілка перестала функцийонувати різбярску традицию вільці розпочала родина Орисиків потім практичні в каждій хыжы хтоси різбил різбы продавано потім в Римановій і то давало гідны ріж Єднак курорт не працувал цілый рік зато треба было як найбільше продати в літі Найвеце продавало ся орвів але польскы туристы купували тіж і лишкы і волкы до гощычка о ній ходит носочка носточком Дыжденоса як діврова же того но село носела Іди в рога Жыдо головно село Мосела і дорога село Мосла ЕС дозочка дожычка до ні ходит но моздочка моздочка Што водомно село Но села і дібров село Госло Медже того думно село Но села і дібровы Гасело Госова ана парапа Парапа до озечка до стыт на моздочы гноздочын жыто зелемрова зеле зло село Мосала і дерового село Мосла ЕС Різбом Селян з Болтянкы і Вількы захучал ся медже інчыма польскій поета Владислав Белза уж в <unk> році Бесідувал же сельскы артисты з великым смаком творят прекрасны річы а выкорыстуют до того примітивны нарядя лем золото і ніж Найчастійше тоты здібны хлопці час на різбу мали лем товды коли пасли коровы Як материял на різбу выкорыстувано мягкє дерево найчастійше липу Але жебы было одповіднє то скорше мусіло ся сушыти в тіны перездакы два три рокы Перед самым різбліньом на дерево наношено рысунок і шырокым пілокруглым долотом вытинано контуры істина болкы Докладнійшы роботы проваджено выкорыстуючы домовой роботы золота і ножы Найважнійшы были дрібниці то они децидували о цілій різбі Орил мусіл мати переникливы очы лишка фальшывы медвід мусіл справляти вражыня поважного волк злого а заяц перенятого страхом Закінчену різбу шліфувано паперьом малювано бейцом а некотры елементы одымляно над нафтовом лямпом Як пише Іван Красовскій мешканці Вількы были веселы і характеризували ся музичным і різбярскым талянтом На цілу околицю найбарже знаным і найздібнійшым різбяром звідкы был Михал Орисик Жыл в роках <unk> <unk> Од найменшого різби Пласко різбы навчыл ся одняня інчых технік прищувал ся сам Творил карпатскы звірята але як перший зачал тіж різбити еґзотычны малпы ци тиґрисы якы підсмотрил на образах Хоц сам не ходил до школы то навчыл ся своі різбы підписувати латиньскыма літерами Орисик робил найперше шкіци пізнійшы різб заховало ся <unk> такых ілюстраций з років <unk> Різбы Михала Орисика выріжняли ся том одповідньом психолоґійом а то значыт же тоты котры повинны то характеризували ся ато динаміком руху а то перестрахом а то полагом был тіж містшом в творіню декорацийных рослинных орнаментів як листя ци квітя Орисек своім талянтом артистичным вычутьом выріжнил ся тіж при симетричных формах як при творіню церковных композиций прикладом є іконостас в тиляві Барокова полніст богатіст композициі лучыт в собі динаміку формы і людову лемківску руслинну орнаментику Як перший тіж зачал різбити обычайовы сцены з жытя Нихто скорше не мал одвагы різбити того рода річы Барз характеристичны і знаны сут його різбы Лемко Град на Дудах Полювач двох дідів усміхнена дівка Лемко Дротар і вельо інчых Різбил фікцийны особы але і своіх сусідів До тых барже знаных находит хоцбы різба трьох музыкантів Григория Федора і Івана Котів В <unk> році вырізбил праві натуральной великости різбу Лемка І то она розславила го найбарже Творы Михала Рысика находят ся днес по вельох музеях і приватных колекциях по цілым світі а О Наступным з різбярів якій выводил ся села Вілька є Кузьма Стечак Жыл в роках <unk> Пласко різбы навчы ся од своіх сусідів а полной різбы од Михала Орисика Улюбленом темом його творів были ілюстрациі з тяжкого жытя люди на селі напримір різба Баба завязує сніп траґарі дерева дрывалі косарі синове стека пішли в його сліды З тамтого окресу знаный є тіж Григорий Бердаль Вроди ся в <unk> році вмер в <unk> Поза різбярскым фахом добрі радил си тіж як Столяр і шлюсар Його отец котрый навчыл го різбы был найліпшым в творіню деревяных забавок для діти Григорий Бердаль утварял тіж нарядя придатны на ґаздівці і золота і ножы для інчых різбярів Василь Красовскій жыл в роках <unk> был містчом пласко Різбы вытварял декорацийны шкатулкы характеристичні здоблены листями і ґронами винограду ци дикыма звідятами Вільці популярна была тіж родина Іляшів серед котрых найбарже выріжнял ся Андрий Коли мал лем шіст років зачал різбити своі першы забавкы потім робил оздобны таніры утварял ориґінальны шкатулкы інкруструваны калацями коренів здоблены листями виноградом ориґінальны тацкы і ціле своє знаня переказал синови Іванови Петро Сухорскій ученик і при оказиі кузин Орисика жыл в роках <unk> найбарже любил різбити палиці котры оздаблял стилізуваным коріньом виноградом або головом Льва Такых палиц поза Орисиком і Бердельом в тым часі нихто більше не різбил Сухорскій робил тіж шкатулкы мініятуровы хыжкы і орлы Уталянтуваный был тіж найстарший сын Михала Орисика Іван Очывидно фахло навчыл ся од няня Пару років перед війном працувал в Варшаві де різбыл на замовліня богатых колекцийонерів Сам навчыл ся чытати і писати был барз інтеліґентний Згынул траґічні в <unk> році на яр по переселіню в околиці Тарнополь Знаны были іщы м ін Олекса Стецяк Маркіян Одреговскій Андрий Красовскій ци його сын Василь Оба згынули в часі ІІ Світовой війны По ІІ світовій війні Селяны Болотянкы і Вількы остали переселены в околиці Тарнополя і Львова З вількы переселено <unk> родин а в <unk> році село спалено Вілька перестала істнувати Вельо різбярів молодшых і старшых континуувало традициі людового лемківского різбярства там де пришло ім жыти на Украіні Прикладом най буде Миколай Долиньскій Різбы навчыл ся неад кого інчого як од Михала Орисика Улюбил си полну різбу Вытворил свій характеристичний барз динамічний стиль різбы В <unk> році з села Готиско коло Бережан приіхал до Львова де остал принятий до кругу артистів Його різбы Олені Орев зо здобичом іж і Змия зыскали велику оціну на выставі в Кыйові Інчы знаны різбы долиньского то Бітва Дика з Луками і Тыґдес його здобыч Сынова Орисика замешкали в трускавци і там розвияли своі талянты бенцаутма ґареноша выдапле лікші <unk>eo<unk> озеретме ваше ледмека тмурат софар Ізраішов <unk>em Блісо <unk>eot<unk> беседе мімо Ямімкє лельо од Михабеды Ґвірта усакым від свата Натаім тмимо Ямімкє лельоме та піто максиша бем і та для особы <unk>eara<unk> Шахыньомсорыт бале з рата і є беседир Муханле Онхота вера ло ведет клялім ся ліягады Дромы Лукардора маца Звількы походит тіж різбер Іван Красовскій якій жыл в роках <unk> Сын Юрия был барз добрый в пласко різбі але тіж в мініятуровых композициях Василь Бенч в родуся в <unk> році ученик Рисика Його різбы представляли передовшыткым жытя культуру і обычаі Лемків Вельостворів Бенча находит ся тепер во Львові і Кыйові Барз активным і робітным різбяром был Федор Стецяк Од <unk> р працувал як выкладовця в артистичній школі в Яворові коло Львова В <unk> році замешкал в Трускавци Жыл в роках <unk> Уталянтуваный был тіж сын Григория Бердаля Іван Знаны його різбы то м ін конспірацийна рада на Лемковині Лемківска садиба дырвалі поранок в лемківскій хыжы і переполнена гумором Ґрупа різб Красналі В трускавци жыє і творит іщы Андрий Красовскій сын Василя Петро Потоцкій ци Іван Сухорскій Част знаных оселила ся по війні во Львові серед них Андрий Сухорскій Його першыма творами як напр Орил Коваль Верблюд Дідо і Пес захвичали ся знавці штукы Были під выражыньом його фантазиі і высокым рівньом технікы Щытовым його ділом є різба переселіня барз скомплікувана вельоособова композиция Воротворів Сугорского презентуваных є в музеях в Польщы і на Украіні Узнаня зыскали різбы Івана і Василя Одреговскых Тот другій потім як скінчыл Львівскій Інститут Ужытково і Декорацийной Штукы на Факультеті очывидно Різбы остал професийональным і заводовым різбярьом Є творцьом головні портретовой різбы Вырізбил погрудя вельох лемківскых діячы як напр Натишака Кыщака ци Кушніра є тіж спілавторьом памятників Івана Франкы во Львові і Дрогобычу Його сын Володимір є тіж різбяром Як видите село Вілька хоц было єдным з найменьшых селечок на Лемковині то выдало на світ барз дуже уталянтуваных і знаных різбярів якы своіма творами розсіяли по світі кустьок лемківской материі Дякую Вам сердечні за днешню вагу І очывидно запрашам за тыжден на авдицию а як слухайте тіж щыро доношу штодругу пятницю і што другій понедільок І дай бабі голос в каждий четвер од рана Добройночы тримайте ся Наталия Малецка а Оо