A Я[К]...? #70 - 17 VII 2013 - Зaвоі, збійництво на Лемковині
Еп. 70

A Я[К]...? #70 - 17 VII 2013 - Зaвоі, збійництво на Лемковині

•

Опис епізоду

Істория наістніюче село Зaвоі і кус збійництво на Лемковині

Автоматычна транскрипция

На схід од Шкляр медже Рудавком Рыманівском а Полянами Суровічныма находит ся місцевіст Завоі Властиві то находила бо днес село то уж не істнує Не істнує на адміністрацийных мапах неєгын хыж люди але важне жебы як найдолше істнувала в нашій памяти жебы сме знали же і гын мешкали нашы люде же мешкали Лемкы Зато не омияме і такых неістнуючых уж сел в нашых штотижневых вандрівках радия ЛЕМ фм Зачынаме проґрам А як Лемковина єдной буквы од А до Я призераме ся ті буквы ЗАТ Видам і запрашам Наталия Новецка выхочы варва ґеля Дому шаноту Масара паса Касиба вас дай дан дан дара дарай айда дарай дай да Ай дай дай дай ай да ды дай дай да ды ай ар май десаля масадера Касиба Сусідство завоіл То веце такых неістнуючых уж лемківскых сел Суровиця Поляны Суровічны Вернегівка Істніют і добрі ся мают зато на пілніч од Завоів Пулавы Рудавка Рыманівска і Віслочок а на полудне Мощанец Воля Нижня і Посада Яслиска найбільшым центром сут і были Яслиска Завоі находили ся в Малій долині Стислі окружены переспасма верхів з такыма горами як Щіп Завоі Діл Путиска Поляньскій Ліс одділял Завоі од вернеівкы Далі выріжнити можна іщы арабкы Поляньску ци Руску Гору Од самых завоів в сторону полудньового сходу в кєрунку прибешівкы тягне ся пасмо Буковиця зо Шкіпцями скомовицком і Жыбрачым Завоі то єдно з вельох сел положеных в долині рікы Віслок Ґміна Рыманів і Підкарпатскє Воєвідство <unk> рік то рік в котрым селы Завоі появляют ся першый раз з назвы В даякых історичных записах З простором нецілых <unk> кілометрів квадратовых завоі просували ся серед тых малых сел Лемковины як напримір Вавшка Кумкова Баниця Рудавка ци ропянка Рудавка ци ропянка В <unk> році в селі мешкало лем <unk> люди В наступных стлітях чысло мешканців утримувало ся на позьомі приблизно <unk> осіб Єдині в <unk> р даны подают чысло <unk> селян што з даныма з <unk> р якы подают <unk> селян то ріжниця та кус заскакує Іщы інчы даны подают же перед І світовом війном в <unk> році завоі рахували <unk> хыжы і <unk> селян а по в окресі меджевійна в <unk> році Завоі рахували о <unk> <unk> хыжу і лем <unk> більше селян Початково село находило ся в руках сєніньскых В <unk> році была в завоях Корчма корчмарьом было Нащак і бесідувало ся же спілпрацувал з Бескідниками В <unk> році завоі рахували лем ґаздівок номерів В столітю завоі находили ся в маєтку родины Потоцкых Завоі підлігали під парохію в тарнавці але в своім селі мали тіж деревяну церкву Покровы Архангела Михала Колиси завоі творили осібну парохію так выникат з парохіяльных акт полян суровічных в котрых найдеме інформацию же в <unk> році Завойскым парохом было отец Теодор Ярецкій Ілюстрацийны записы подают жерков была єднак в лихым стані і мала барз бідне упосаджыня Завоі прилучено до парохіі в Тарнавці в <unk> році В <unk> році паргом был о Емілиян Лавровскій За його рядів побудувано в Завоях Нову церков Мільце Мілицы бучісты Памятишы Колґес Лем Колдесий циты люби в тым чу фоты Ґрадинчы Більца вільци ай лесы памя Більца ворчый цуркы мілицы мілицы огляли смо <unk> Ницы мілицы Наступний шематизм з <unk> рока подає пароха отця Антонього Бескіда Подає тіж найбільше в цілій істориі завоі чысло грекокатолицкых вірных якы мешкали в тым селі і было то <unk> троє вірных Ціла парохія яка обіймувала Тарнавку Віслочок рудавку і Завоі мала рахувати товды аж <unk> вірных з чого перебывало на еміґрациі в Америці Шаматизм вымінят школу Лем в Тарнавці і Віслочку Знаком того діти з завоів мусіли ся вчыти в дакотрій з них В ниякій з тых штырьох місцевости якы творили тоту єдну парохію не было чытельне шпіхліря ци такой касы Єдині в віслочку был склеп Шематизм з <unk> р вымінял отця Василя Ґункєвича як грекокатолицкого пароха і отця Йосифа Вольского як римокатолицкого духовного з Рыманова де містил ся найблизшый костел Кєд ходит до школы то в Меджевіню была уж лем єдна на цілу парохію в Віслочку де появила ся іщы чытельня просвіты і Кооператива Верховина Хоц з листу до редакциі нашого слова з дня <unk> січня <unk> рока выникат же в завоях была школа послухайте Побудували сме самы за своі грошы школу і нашы родины прислали нам кустьок грошы з Америкы то дали сме зато прикрыти школу бляхом Тепер ходиме і просиме жебы нам дали даякого учытеля а ім урядникам ани в голові же нашы діти без наукы роснут Од нас дуже люди в Америці і во Франциі то пишут же барз злі без писма жыти на світі Дашто нам порадте пришлийте такого пана жебы і нашу дітвору попровадил Завоі перестали істнувати по переселінях В часі фронту в <unk> р знищено лем єдну хыжу Не было охочых на занятя порожніх хыж як по інчых селах зато вшыткы розобрано або спалено В <unk> рыбрано тіж церков В середині находила ся Пласколізба Ісуса Христа во Гробі авторства людового артисты з завоів Івана Капкы з початку ХХ ст Невідомо што ся з ньом стало і де сут інчы елементы упосажыня церкви медже ін іконостас Можлива же част річы забрали зо собом селяне при выганяню на Украіну На днешній ден найдеме в селі підморівкы хыж пару камінных пивничок здичавы олочевы дерева і церквиско з цмонтерьом Цмонтір є одновленый і в міру упорядкуваный Єн лем парунадцет нагробных помників з котрых найстаршый є з <unk> рока Цмонтір окруженый є муром з дикого каміня Як бесідувала м на початку Ваяку заходиме і до тых сел якых на сучасных мапах неє Але все якє се свідоцтво про жыючых єн Лемків все найдеме зато повинны сме Хоцкій знати і памятати тоте місця Можеме тіж памятати як называли ся Лемкы завоів напримір были то Ґала Гринда Диньо Дмитрик Кочара Капка Михальскій Рогач ци Шуль Замари замари посте Дале краінє Дзєвченє Водо зеленом єц з колом роцка леч твоєго серце діткы пресліпльоно Билась коханко замари посте Нех ся лас піджоно Нех поля о Уж четвертый раз сме при букві ЗЕТ а о найвекшым лемківскым збійнику іщы ваяку не было Зато ся поправлям в другій части запрашам на капочку істориі збійника Андрия Савкы Вродил ся Андрий Савка в <unk> році в Здибнику коло Зборовы То єдака година дорогы спацером од Долины Бліхнаркы і Высовы Савка правдоподібні вродил ся <unk> грудня В балятристиці выступує як сын діяка писменений в обох азбуках Осорочений в молодым віку зо стороны мами потім вітця Підпалят фольварк в Зборові і втіче до збійницкой дружыны славного Василя Баюса Стає ся то кінцьом <unk> років а докладні в <unk> році Скорше Савка был овчарьом Тота інформация походит з акт кримінального суду мушыньской державы зо справы Василя Петровского і його сына Штефана Де інде Савка выступує іщы під іменами Овчар Сухай Ганчовскій ци Янко Савка Вшытко тото Для збійницкого камуфляжу завдякы тому Савка збійникувал аж <unk> років а розславленый Яносік уж по двох роках трафил на гак При оказиі судовых зознань інчой справы довідуєме ся з кого складала ся ватажка збійників были то двох ростоцкых Микта Синияцка Василь Син Лазаря Кіст слуга Шолтиса Лазоря Сафка Янко Роман з Ліптова Лазар Рапелія Ґаляс Маковицкій з Новой Леси Федор Мацко Аляс Ґрибовскій і Андрий Хован з Ломниці Савка шаліл долгы рокы попри Санчы Ґрибові і Ґорлицях Дуклі пішол тіж аж за Тысу до Підкарпатскых Русинів за Васильом Ліщыняньскым баюсом знаным з характеристичных долгых жолтых баюсів котры закладал аж за уха і припинал до не золоты дукаты Третім зо славной три звінників был звійник Василь Чепец з Ґрибова раз писаный як син священника попа але частійше як син дзвінника а барже син діяка Як бы не писал свідчыт то о тым же в Ґрибові могла быти церков В <unk> р Баюс і двох його выхованків ЧАпец і Савка получыло ся в єдну банду А то зато жебы медже інчыма помочы в повстаню косткы на Пірского Бо поза реакцийом звійників на нерівніст клясову маєткову полдів на бідных і богатых Збійникам намыслы были іщы антаґонізмы якы вытворяли ся на натлі реліґійным ци навет медже народами Сут записы як раз <unk> збійників Напало на Війта і Підвійтового Кресского Цілю того было одобраня пінязи і податку зобраного од селян З інчого джерела довідати ся можна же дружыны Савкы Баюса і Гаврана чыслили кажда по <unk> осіб Были напады на окремы дворы од Роб Сяр по Ямґурут і Жеґі на Костянщыні Збійникы горозили аж і мушыну спалити бо огынуло гын на мушыньскым рынку за дуже своіх люди Што робили як не збоювали Сідили днями в корчмах гуляли пили На яр <unk> р зобрали ся в барвінку на нарады Старшы з бійницкых дружын Сенко спід Маковиці Василь Чепец і Андрий Савка Забрали ся дбійницкы ватажкы і выберали споме себе Савку за начального старшого жебы вюл спільний загін на зненавидженых панів І повіл Але за мало іх было жебы ся повело Же збійництво было на Лемковині можна переконати ся не лем на підставі богатого архівального материялу Судовых акт але тіж з народных співанок і леґенд Вельо з них споминат збійників старий бог ліздят Яный бог діздыт ра Яко пивна кує Яковечка кує Якова Старий Ластжевіджкій го лиси сюпкай Ластжевідчкій го лиси сю Збіництво на Лемковині сігат іщыт дуже скорше як часы Андрия Савкы Як ся уважат перша історична змінка пробескідників походит з <unk> столітя Є то документ з <unk> рока на підставі котрого Сындрам з Машковиц отримал місцевіст Бесідницю з обовязком хороніня єй од татарскых наіздів і перед бескідскыма збійниками в Карпатах З вельох архівальных документів з сусіднього Бардийова выникат же проблем бескідників збійників был клопотливый по обох сторонах границі В єдным з листів біцкій староста скаржыт ся Містецкій раді Бардийові же бардийовскы збійникы напали і обрабували Ждыню Інчым разом же напали село Граб Підиймувано ріжны крокы жебы вальчыти зо збійництвом Єдным зо способів жебы ся з нима упорати был наказ короля в <unk> році добітского старосты жебы зрубати і очыстити дорогы і стежкы на угри котрыма збійникы легко втикали і де ся скрывали Потім нераз розказувано зміцняти приграничну страж В <unk> році впроваджено навет додатковый податок Оплату од доріг на утриманя одділу гарників специяльной стражы якой заданьом было тупліня збійників Од половины XXI столітя здецидувано ся на максимальні радикальне поступуваня зо зіманыма збійниками Звекшено чысло засад зы ґлабувал стражы і тых котрых хвачено подбано барз тяжкым тортуром під котрыма навет тоты найміцнійшы бесідували вшытко як на приповідковій сповіди З зазнань парунадцетох лем зіманых збійників пало понад <unk> назвиск бескідників серед них <unk> з місцьом походжыня понад <unk> походило з товдышнього бідского староства медже інчыма <unk> походило зо Ждыні зо Смериківця семеро а трьох з конечной Были тіж збійникы з Санча Ґрибова Дуклі Векшіст збійників мало хлопскє походжыня Але нашол ся медже нима і Лешко сын діяка з усмериківця ци шолтыс Высовы Гриц <unk> шолтысів кузинів з Ліщын подбаных Вацлава Потоцкого ци трьох шолтысів з Тыгані підданых Стадницкого На челі збійницкой ґрупы был все Херщ В <unk> році точыл ся процес проти пару членом банды котром доводили выміняны днез уж Василь Чепец з Ґрибова і Савка Езбійникы жыли в стислым звязку з місцьом з котрого ся выводили зіманый тым коткач з Ліщын підданий Вєслава Потоцкого подал же Василь Баюз перебывал в Ліщынах утримувал контакты зо шолтысами і же ціле село знало о тім але нихто не выґадал ся ани свілком Подля того што бесідувал ткач раз страж несподівані зявила ся в селі Зімала брата Василя Баюса Микыту і його шлаґра Івана Ковийчыка і тіж самого ткача котрого скоро єднак уневиннено Розгнівана людніст Ліщын за здраду своіх люди зробила так же ткача зас заарештувано Коли в <unk> році гарникы зімали двох збійників з Бортного селяне звернули ся з просьбом о іх выпущыня і ґварантували же вымінены увязнены більше нич злого не зроблят Лояльніст діяла в обі стороны Славны на долгы рокы был напад на двір пана Яна Менціньского з Дуклі Была то одветова выправа за забитя гершта Гаращака якого пан з Дуклі застрілил в <unk> році Менціньскій сподівал ся одвету і одповідньо зрыхтувал свій двір окопал огороду го высокым плотом і зрыхтувал люди На одвет выбрало ся понад <unk> збійників Конечні хтіли забити самого менціньского То ім ся єднак не повело зато докладні спльондували і грабили його маєток забрали зо собом <unk> кони цілу стаднину з Нидрановы Напали тіж на двір Трояновского в Янушковицях а потім іщы спльондрували двір Станіслава Джевоша в Реґетові і двір Домарадского в Ропі Цікавым є факт же збійникы тримали ся єдной засады Николи не нападали на двір в котрым не допущено бы ся даякой здрады Великє влияня на звекшену діяльніст збійників мал выбух домовой війны на Украіні і діяльніст Хмельницкого Зобрати розгніваных хлопів і зорґанізувати напад на шляхецкы маєткы было барз легко Найбільше нападів занотувано товды в саноцкым і перемискым повіті Плянувано напасти на найважнійшы підгірскы міста Яслиска Дуклю і Санок та і Мушына мала остати спалена Католицкы духовны якы были противко Реформациі міцно тіж причынили ся до підбурюваня місцевых бескідників і бунтуваня іх проти Арянам Некотры напады інспіруваны были з колеі перед мадярскых фывдаів і інчых заінтересуваных легкым збогачыньом ся Юрий Бакейчык і річ Чімік Зміковой зознали же вельо збійників якы ґрасували в яслийскым рыманівскым дюкєльскым і змигородскым повіті одбыты маєткы продавали потім угорскым богачом Барз часто до збійницкых ґруп прилучали ся втікаючы хлопы якы хтіли увільнити ся од підданьства і панщыны Кары і вырокы оголошены зіманым збійникам были над выраз суровы Рідко коли обходило ся без кары смерти котру попереджали долгы тортуры і мукы Декретувано іх надертя трьох або штырьох пасів скоры лишано за ребра потім чвертувано а голову бияно на паль перед брамом віздовом до міста Як Менто та інчых бароні мари пароне Фатови Быналі а дісалю цеся остепані пароні Стефови конец цитаками Вывасенцем Мала Йостанове дуляня мінеля бава яко ся навела будь ти памятачыну Яром цималіза панове беде ся панамі але не бете чеводіть над нами панове быте ся панами але не бенде пшеводі за нами панове быдіте марові але не вед ся все воді за нами Лішара Лам тіша Пшара Лара ліша Штара Лазі Жынара ліпан тайшона ЕСта другого тиша чышожона деці бялот на другого родина Пишожона деготнові цікого жытя памятала кінра леґобів маядаштока апака смерада летапів то дамо пакута ді Сідиці додому і не сужде нікому Посєдеці додому і не сужде нікому Посидиці додому і не суште нікому Сідяті додому і ле зушде нікому разте ліцатежте буден І то є конец на днес А як за тыжден в наступну середу Добраніч Наталия Малецка де біцьом соты робимо того доводи не тер гол гайте ґутав субідемо гайме те сіп Кайдохто рі на Деметеового Хоста міцінлі пейолі Кенда любите маґ дурі дурі дума Со жыде да ай ліда цоку за лісество цитра Мадра деман майстрі діман майст дімон до родижо ґеромен джерет айме де моша вой марема іде мой бора дем адем і ґуцім гай ґурман ака на сын ти гельо Сальві файда улядрувала дулі дурі любіна А су медже наждо люде Лакса Ай ду айду Хоты дали сво ду і дулі дуй Уліда Ашым пану ца братай <unk> вырядує люда Осне Осу лечого не мали зара кай вырідума забра на