З лемківского архіву #117 - 5 XI 2015 Бейла Ерделі
Еп. 117

З лемківского архіву #117 - 5 XI 2015 Бейла Ерделі

•

Опис епізоду

Odcinek programu „Z lemkowskiego archiwu“ poświęcony jest Bejli Erdeliemu, wybitnemu malarzowi Podkarpackiej Rusi, którego życiowym mottem były sztuka, miłość i twórczość. Audycja przypomina jego wielokulturowe dzieciństwo, studia i pobyty za granicą oraz powrót na Ruś Zakarpacką, gdzie współtworzył lokalne życie artystyczne i szkołę rysunku w Użhorodzie.

Автоматычна транскрипция

З лемківского архіву то місце в якым довідате ся про історию Лемків
річы котрых де інде не почуєте ани не прочытате Слайте проґраму з
лемківского архіву в радию Руской Бурсы лем фм просит Павло Ханас Низкы
в проґрамі буде про великого художника Підкарпатской Руси Бейлю Ерделі котрого жытьове
мото звучало Бог творчіст любову Сесиі його слова были закликом до єднаня
вартости внутрішніх зовнішніма Жытя Ерделі то было правіідеальне одбитя часу скомплікуваного і
міцно попутаного ХХ столітя Был вынятковым індивідуалістом і ідеалістичным художником Добра і
Красоты Прешол през вшыткы біды свого часу і остал вірный ідеям Присатує
моє сыце утара безпатує мою душу отвара ценовину дружу же не забава
боє жына мі наміна Виселісте там Спесом душу Отпорів ІІ самоє Спесомдушу
Отпорід І для вренельскым моря самотоє і ляльсик Руждво моря самолів Анона
ґрундові Свож порід і ля мене лем руждво моря само <unk> Бейля
Герделі народил ся <unk> мая <unk> рока в державі Австро Мадярскій в
малым селі Климовиця в родині Руснака з Пряшівской Руси Михала Гриц і
Німкы Ільони Цайскій отец был учытельом і подібно слідами інчых вченых панів
свого часу змінил назвиско на мадярскє ерделі Хыжы ерделів бесідувало ся по
мадярскы німецкы і руснацкы Беля уж од наймолодшых років был отвореній на
ріжны культуры і языкы Талент Белиі Ерделі достережено уж в ґімназиі Розвий
його художничой діяльности приполна в часы першой Чехословацкой Републикы Вчыл ся в
Будапештаньскій Академіі Художниц в роках <unk> Дале выіхал на студия за границю
до монахів де студию медже <unk> а <unk> роком Одтамали ізділ до
Італиі Польщы Швайцариі і Відня На дорозі молодого художника не могло в
тым часі забаракнути світовой столиці штукы Парижа Ерделі пробывал гын през три
рокы од <unk> до <unk> рока Мож властиві повісти же было то
місце народжыня його художництва хоткы занімал ся уж тым вельо років скорше
Найважнійшыма персонами творчости свого часу Ерделі уважал такы персоны як Андрей Дерен
Моріс Утріля Амадео Моділяні і Рауль Дуфі Приятель Белі Ерделі художник Пєр
Жане запросил го на творчестку базу в єдным з найприємнійшых міст Франциі
Ґарзілес Гін як сам по тім споминал художник пережыл вшытко што найкрасше
в його жытю Всесидны выполнены были творчом роботом узнаном през колеґів і
меценасів Простольы великых кімнат замку в якым пробывал іщы барже служыли його
творчеству Ден приізду Ерделі пізнал гын дівчыну Жыневєв якій одраз ся закохал
і любоутвала аж до його выізду народе село Быра зубораді Дайсе про
серо ной сем Бейля выіхал зо Франциі в родінны страны Во Франциі
лішыл любов і достатнє жытя На Підкарпатскій Руси Ерделі провадил шыроку діяльніст
занімал ся не лем творчістю але і якознавця літературы музикы і художництва
вчыл в школах Разом з Йосифом Бошкайом удало ся Ердельому в <unk>
в році заложыти в Ужгороды Публичну школу Рисунку З той школы вышло
ціле поколіня художників Белю Ерделів выбрано на ведучого художничого Общества Підкарпатской Руси
і Ерделі одраз остал серцьом той орґанізациі Ерделі ставлял высоку поперечку собі
а інчым творцьом Орієнтувал ся на світову творчіст і з ней брал
взір бейлю назывально неспокійным і ціліця зглядаючым духом В його образах критикы
виділи полню і глибину людского жытя Ерделій впровадил художництво Підкарпатской Руси на
нову дорогу зближену зо світовыма трендами То завдякы ардель його Ужгород стал
ся містом на світовым рівні кєд ходіт о штуку Власні през творчіст
світчызна Белі стала ся рівна з інчыма як тема художничой інтерпретациі як
полноцінна художнича реальніст Ерделі сам прешол през художничы Центра Европы і вынюл
з них тото што найліпше і привел на Підкарпатску Русь По приході
совітской власти на Підкарпатску Русь ситуация в державі ся скомплікувала його мриі
про художничу высшу школу нібы сполнили ся в <unk> році в уж
городі де же заложено таку школу Ерделі брал в тым часі участ
в республиканьскых і цілосоюзничых выставах але обвинений остал о буржуазийній формалізм і
підданій остратизмові Його жытя стратило дотеперішню вельобарніст і сам художник зачал хворити
Беля Ерделі вмер в <unk> р в своій вітчызні До кінця тримал
ся свого жытьового мота Бог творчіст і любов Запамятаний гос то яко
великій художник Свойом творчістю не лем розславял своє імено але і свою
вітчызну З місц в якых мал выставы вартат вымінити монахію Париж Прагу
Броно Братиславу і Будапіст Сволисты проґраму з лемківского архіву в радию Руской
Бурсы ЛЕМ фм Павло Ханас