З лемківского архіву #123 - 17 XII 2015 Oлена Mондич
•
Опис епізоду
Odcinek poświęcono wybitnej rusyńskiej artystce Ołenie Mondycz i jej znaczeniu dla kultury oraz tożsamości Rusinów. Przypomniano jej drogę artystyczną, studia w Pradze i inspiracje czerpane z ludowej architektury, rzeźby oraz sztuki Podkarpacia.
Автоматычна транскрипция
Лемківску архіву то місце в якым довідате ся про історию Лемків річы
котрых де інден не почуєте ани не прочытате Слухайте проґраму з лемківского
архіву в радию Руской Бурсы Лем фм просит Павло Ханас Істория нашого
народу так ся поточыла же на картах істориі веце записало ся хлопів
як оты заслуженых для культуры і підтриманя русиньской достоменности Єднак жены не
одограли ани кусмейшой роли в розвитку нашого народу Прото внескы в проґрамі
буде про вызначну русиньску артистку Олену Мондичы Мілами Я не сволес вче
та смоці вито Я не смытнам лем сарбито вчас та смоці біто
Білам лем мамка смоці Зайламы чорні оціка сами Оди лем дал пити
Манковный язропи Бо займан вам душе тяжло Миє ом дапожыло залядич кутай
мам то жыло залядич кутайна Добрі то было мати змедже своіхы шла
самы го Я любіжого ІванА Іванка так люблю Дази ся таміл памписа
моє для мыдвадной мысело смо мы такє по Былы такы Олена Сіналий
Мондич родила ся <unk> вересня <unk> рока в селі Юля Фольво в
товды монархія Австриомадярска гнескы Румунія в родині учытеля і няньо родом был
села Осихово з бардьовского окресу Підставову едукацию Олена отримала од свого няня
До середньой школы ходила в Кошыцях і в Будапешті Олена барз скоро
зачала інтересувати ся художництвом барз хтіла вчыти ся малярства і тото завело
єй аж до Прагы В роках <unk> вчыла ся в праскій художниці
школі За барз добры выникы в науці єй принесено до художничой Академіі
де Олена студиювала під руком знаного чешского різьбяра Яна Штурси Єй щестом
тіж было тото же она студиювала разом з інчыма знаныма художниками а
серед нима были Гавриіля Вальдердертова Йозеф Шкода Ян Ружічка і Вляд Штунц
За ініциятивом єй професора Яна Штурци Олена в роках <unk> і <unk>
остала нагороджена почестныма грамотами По закінчыню академіі Олена выдала ся за студента
Юри Яна Мондича родом з села Ганкова недалеко Густу Од початку іх
спільного жытя єй муж стає ся єй помічником найблизшом особом і інспірацийом
Пощастило ся Олені найти роботу в Празі яка была втовды велькым культурным
центром не лем самой републикы Генз зродила ся єй ідея про створіня
образів знаных персон з істориі і сучасности котры заслужыли ся свойом діяльностьом
для Підкарпатской Руси Я вспомну Тых парухвил Памяти моіати моі розумны Залюбил
Атве залюбил покуха Ат Лешыла бешла без слова Залюбили Атевы залюбил покоха
лиса Деди слова з слово Коротка любо Сан Тепер гіркый Залюбил я
Тебе залюбил Боґуха А ти личыло мене Вірішло без слово залюбил я
Тебе Залюбил пококал аты виді сла без слова короткых любов не дума
дем настало ден ци моя мила моя єдина дія залюбил я це
ве залюбил покоха лисю амена видишла вас слово залюбил я те залюбил
покохал Ат Лишла видишло бы слова лишыла лишыла як жытель Ну як
найоцет лишла мен вылішла лесло Розвиток культурного і соспільного жывота Русинів в
часах Чехословацкой Республикы міцно вплывали на портретарство а тото на малярство і
різбу В тым часі славныма художниками серед народу стали ся Дездеримілий Деніс
Зубицкій і Олена Мондич Они стали ся вызначныма творцями а своі інспірациі
черпали з народных джерел Скарбами Підкарпатя є деревяна архітектура сохронена іщы в
вельох місцях дотепер До тых забытків русиньской архітектуры і художництва зачыслити треба
різбены іконостасы ікони і іх рамы церковны розписы народну різбу з придорожных
капличок выточены різбы в церковных дверах конструкциі дзвонниц нерідко барз скомплікуваны одяг
і предметы штоденного ужытку То власні были джерела серед якых выросла різбярка
Олена Мондич Єдным з першых памятників русиньскых Будителів авторства Олены Мондич є
бюсті Євгена Фенцика одкрытій в Ужгороді в <unk> році Торжество одкрытя той
різбы было трюмфой молодой художничкы сеспамятник стоіт і доднес в Ужгороді на
берегу рікы Уж В тым самым році створила она різбу пасту Вівчар
яка отворила серию єй творів на русиньску тему а серед них нашли
ся інчы діла такы як лісоруб Алеґорична композиция і карпаторусиньска пісня В
року <unk> Олена Мондич дістала специяльну державну задачу зробити і побудувати памятник
Президента Републикы Томы Масарикы Модель памятника в мірах єден до трьох натуляральной
велькости был одобраний трьома особами двома різбєрами Панієльом і Квоком і істориком
художництва матийчыком Вшыткы оцініли же тот памятник має высоку художничо іконоґрафічну вартіст
Потім в році <unk> Олена Мондич зробила два бюсты Адольфа Добряньского з
чого єдны станул в Ужгороді а другій Михаловцях серед паросанови села а
пасма амы добры веспівати зареза Бятні пода В Ято выданьскы треба часоє
придова зо каза паба гора задати робота Язы <unk> рокы для Олены
Мондич были роками великой карєры Уж в <unk> р зробила она памятник
Митрака котрий станул в Мукачеві Памятникы авторства Олены Мондич з того часу
станули не лем В почестных місцях І Чехословацкой Республикы але і в
Німцях Італиі і Франциі По повороти на Підкарпатску Русь Олена Мондич створила
цілу серию портретів серед тых портретів своє почестне місце занял портрет в
бронзі ґубернатора Підкарпатской Руси Григория Жатковича Векшіст своіх робіт Олена Мондич робила
в бронзі Єдном з найбарже знаных робіт Олены Мондич є памятник Будителя
Александра Духновича уфундуваной Русинами Пряшівской Руси на сумму <unk> тис корон Особу
велького нашого Будителя Олена Мондич представила разом з хлопчыком Памятник тот высокій
є на три метры Остал він одкрытый в центрі Пряшова <unk> черця
<unk> рока По ходотворных тридцетых роках жытю Олены Мондич так як і
в жытю інчых вызначных осіб настал прелом Політычна ситуация барз міцно ся
позміняла В такых обставинах кількіст замові на єй різбу міцно впала По
выбуху ІІ Світовой війны наша різбярка жыла разом з мужом в Мукачеві
В часі війны захворила она тяжко і не влічыла ся з той
хвороты уж аж до смерти По закінчыню війны Олена Мондич разом з
мужом перенесла ся найперше до Будапешту а потім до Кошыць де нашла
роботу яко іговод бо през хвороту не могла уж веци занімати ся
різбярством В Кошыцях остала аж до свойой смерти котра наступила в <unk>
році Тепер по вельох роках творчіст Олены Мондич є далеміцно цінена серед
русиньского народу Розуміє ся де што і по што она творила Олена
Мондич не має єднак свого музею а в шырокых кругах є она
забита З боку декотрых знавців художництва єй творчіст є поменьшана і піддавана
критиці Єднак на странах русиньской істориі не може єй бракувати треба єй
зарахувати яко класика русиньской різбы Слалисте проґраму з лемківского архіву в радию
Руской Бурсы ЛЕМ фм Павло Ханас
