З лемківского архіву #24 - 21 XI 2012 Квестия aвтономii Пiдкарпатской Русы в часописi «Лемко
Еп. 24

З лемківского архіву #24 - 21 XI 2012 Квестия aвтономii Пiдкарпатской Русы в часописi «Лемко

•

Опис епізоду

Odcinek poświęcono kwestii autonomii Podkarpackiej Rusi na podstawie artykułów z czasopisma „Lemko“ z okresu międzywojennego. Opisuje on zapowiedzi i ograniczenia tej autonomii, spory o kompetencje gubernatora oraz rozczarowanie Rusinów brakiem realnej władzy w Czechosłowacji.

Автоматычна транскрипция

Лемківскє архівум то місце в котрым довідате ся про історию Лемків річы
якых де інде не почуєте ани не прочытате Слухайте з лемківского архіву
в радию Руской Бурсы лем фм просит Павло Ханас Кнеска в Лемківскым
архіві буде омовлена квестия автономіі Підкарпатской Руси на підстави часопису Лемко в
роках <unk> Меджвоєнный часопис Лемку давал лемківскому соспільству загальны інформациі в вельох
сферах жытя люди тых часів Находили ся в ним статі популярно науковы
новины з цілого світа была омовена ситуация в державі но і найважнійшы
были лемківскы справы Редакция Лемка яка давала в своім часописі так шырокій
образ світа не забывала о Русинах в інчых державах Єдном з квестиі
часами порушаном статях Лемка была справа автономіі Підкарпатской Руси Перша новина звязана
з темом автономіі Підкарпатской Руси вказала ся в часописі Лемко в серпни
<unk> р Была то коротка інформация про проєкт автономіі Доношено што рускы
нацийональны орґанізациі прирыхтували такій проєкт для Підкарпатской Руси Проєкт тот мал быти
представлений правительству чехословацкому в формі меморияла В проєкті была зазначена потреба розшыріня
прав ґубернатора Підкарпатской Руси на вшыткы територия Чехословациі де жыли Русины Додатково
в проєкты нашол ся постулят проведжыня выборів до автономічного сойму і введыня
русиньского языка до шкіл адміністрациі і судів В моменті тым треба подумати
сой чого проєкт остал опрацуваный през соспільны орґанізациі Одповід на тото звіданя
каждий Лемко міг найти в наступным чыслі часопису Лемко Находит ся в
ним припомніня в якых обставинах Підкарпатска Русь нашла ся в складі чехословацкой
державы Автор выяснят же з децизиі тоты рішены о сталі в Америці
в Парижы медже Чехами а представениками русиньского народа Завдякы тым договором Підкарпатска
Русь мала мати свою автономію сойм урядив урядників язык і ґубернатора З
тых вшыткых усталінь Чехы не піддержали ани єдной угоды ци Была в
часах тых уж городі особа звана ґубернатором але был він ним лем
з назвы Бо ниякой влады не мал З той причыны з функциі
ґубернатора зрезиґнувал першый ґубернатор Підкарпатя Григорий Жаткович Ґубернатор Грабарт тіж розуміл брак
вплыву на ситуацию на Підкарпатскы Руси Датого в <unk> році зажадал в
празі влады і голосу в справах тыкаючых карпатскых Русинів а не хтіл
быти лем ґубернатором од парады Підкарпатска преса писала в тым часі же
ґубернатор не може выбороти прав Русинів бо Прага не хтіла выпустити з
рук влады В Празі бесідувало ся же Русины то іщы недозрілий нарід
котрым Чехы мусят кєрувати аж змудріют Мешканці Підкарпатя были барз обурены дальшым
браком автономіі Преця найвысша чехословацка влада обіцяла Русином право Автор допису з
марця <unk> р видит в діянях чешской влады од самого початку маніпуляцию
В <unk> році усталіня были такы же Підкарпатска Русь остане частю федерациі
еко єдна з держав федеральных Уж в Сан Ґерман в <unk> р
президент Масарик бесідувал о шырокій автономіі Підкарпатя Рокы мияли а в <unk>
році Підкарпатска Русь далі не мала признаных прав В додатку в <unk>
році окроєно компетенциі ґубернатора котрий не мал фактичной влады мал тіж придляєного
свойого заступника званого намістником Был вінчехом і мал фактичну владу Намістник перенял
в додатку компетенциі Сойму А были то направду велькы компетенциі Параґраф <unk>
конституциі Чехословациі бесідує Сойм має полну законодавчу власт а тіж заряджат справами
школьництва адміністрациі і віросповіданя кажі одова і дай бы тай дідова па
дідова Дидовали було лоби Не мали ґедомі язів А умарі діте резиі
ци дакус буде поліпжали тара коци го боювали Свободу Русином злюбили Доморусино
біба домо Русины діта да постали сба Русины ґлупа діва Томусино силька
Тому русино во свого не праві то своі діти во свого безкы
зас Луйшай бы а Маґар фурт русина в баріл Адже нам тото
вшыткы зварил ківці нам за вшытко езабрали Комуністы назвы мазали Тепер зазнайме
право жытів Прихтовицьовіст любити Да його одказ зас повстават зарусит біто нас
уставе Доморси на пече доморси оджучого купуй па Домо русинові доморсины дапоставі
домо русины да бойнеба Русины то лебем пороній там же допусти запроси
Русино Доморусины за Русины ґрадиве допорусины засмучаны мор Топорусидо бурва тырси достали
топо Русины бурля і чыробіба Русины сыкай <unk> Русины свого ліба Таснуєте
пивоберты циґы Такє поступуваня Чехів довело до штораз векшой Чехізациі жытя на
Підкарпатскій Руси Зачато навет урядово называти Русинів Чехословаками а выборы до сойму
проведено в тот спосіб же Підкарпатску Русь головні репрезентували Чехы По зложыню
проєкту автономіі в Празі фактичні зачали ся Бесіды про реформуваня статусу Підкарпатя
Але бесіды тоты не дотычыли взагальлі покликаня автономічного сойму лем ішли про
ограничыня роли намістника і зміны його назвы на віцеґубернатора Автор допису не
давал віры бесідом політичным в Празі Уважал же віцеґубернатор дале буде ограничал
владу ґубернатора а сам буде ряділ деспотичні а ґубернатор Русин дале буде
мал лемтиту Дальша статя што до автономіі приводит роздумы же ціле замішаня
вколо реформы статусу Підкарпатской Руси так направду провадит до ограничыня прав Русинів
Подля проєкту при ґубернаторі мала быти покликана ґубернаторска рада і уряд Але
автор звертат увагу же скоро дале ґубернатор не буде мал влады то
і його уряд і рада будут мертвыма тілами або жалобом нажыви для
урядників Прикінці автор домагат ся полной автономіі Тота автономія повинна давати Русинам
владу рішати в квестиях культурно нацийональных політичных і економічных По вельох статях
што до автономіі Підкарпатской Руси <unk> жолтня <unk> рока вказала ся тота
найважнійша Бо <unk> жолтня <unk> р чехословацкє правительство надало Підкарпатскій Руси автономію
там і Пентодика і Лем <unk> майна не рама ма Выником нарад
в котрых уділ брали представникы Центральной Руской Рады і Руской Народной Рады
был выбір автономічного правительства Підкарпатской Руси склад нового правительства в Вошли Премєр
і міністер Шкільных справ Бродін Міністер Внутрішніх справчыньскій міністер рільництва доктор Фенцик
міністер социяльной опікы доктор Волошын міністер комунікациі Ревай і міністер правосудия доктор
Пєщак Першый підкарпатскій міністер в центральным правительстві в Празі доктор Парканий заявил
же Підкарпатска Русь дістане такы сам права што і Словация Ден наданя
правительства Підкарпатской Руси то <unk> жолтня <unk> р остал в часописі Лемко
названий Дньом Історичнім котрий запише ся золтыма буквами в істориі русиньского народа
Был то ден в котрым Русины добороли ся права рішати в своіх
квестиях Дало то Русинам быти ґаздами в себе дома і од них
уж мали залежати успіхы народу В дістаті автор допису пише тіж о
великой одповідальности яка тепер почыла на цілым народі Од той поры Русины
мусіли брати на себе вшыткы обовязкы уж не было од кого ждати
підпоры Труды якы на себе взяли Підкарпатскы Русины вымагали од них народовой
єдности і згоды Редакция Лемка горячо ґратулювала Підкарпатскій Русі признаня прав і
желала самых успіхів Наступна статя посвячена была богатствам Підкарпатской Руси В преці
тот край мусіл так ґаздувати жебы найти середкы на утриманя урядів шкіл
судів і урядників През тото треба было одповісти на звіданя ци тота
краіна буде в силі зобрати таке богатства Першым выміненым богатством Підкарпатской Руси
были лісы Тых лісів на Руси было направду дуже Лісы тоты могли
быти вытінаны і продаваны на Мадяры котры в себе не мали ниякых
лісів В першых роках по І світовій війні з Чехословациі вывозило ся
дерева на Мадяри о вартости <unk> тисячів чешскых корон а роботу при
тым находило <unk> тисячі люди Наступном доходовом голуском господаркы были виноградарникы Шторока
продукували они <unk> тисяч гектолітрів віна і давало тото <unk> мілийонів чешскых
корондоходу З Підкарпатской Руси експортувало ся тіж <unk> тис штук худобы а
давало тото <unk> мілийонів чешскых коронзиску Управа Люгану давала річні <unk> мілийонів
корм Продаж сырів підкарпатскых приносила <unk> тисячів коронзиску Річны доходы з продажы
соли осягали аж <unk> мілийонів корончыскых Подля чысліня автора статіі доходы якы
могла осягнути Підкарпатска Русь были в силі утримати тот край Так важні
выглядала квестия автономіі Підкарпатской Руси налома меджевоєнного часопису Лемко якій был орґаном
прасовым Лемко Союза в Польщы Цугали сте з лемківского архіву в радию
Руской Бурсы Лем фм Павло Ханос пары