З лемківского архіву #40 - 27 V 2013 Памятникы
Еп. 40

З лемківского архіву #40 - 27 V 2013 Памятникы

•

Опис епізоду

Odcinek poświęcono pomnikowi w Uściu Ruskim i wspomnieniom związanym z jego odsłonięciem, które po wojnie stało się ważną demonstracją lemkowskiej tożsamości na własnej ziemi. W nagraniu pojawiają się też relacje o walkach frontowych w okolicach Dukli oraz o działaniach czechosłowackiego korpusu, przywoływane z perspektywy świadków tamtych wydarzeń.

Автоматычна транскрипция

Добриден слухаче корыстаючы з того же был єм остатньо на русиньскым фестівалю
во Свиднику а зо Свидника єст барз близко до Зындрановы так єм
в неділю завитал до паньства Ґочів Як все Барз сердечні мя там
приняли і так на скоро бо мал єм барз конкретне звіданя хтіл
єм побесідувати з паном Теодором Ґочом про памятник в Устю Рускым памятник
котрий был одкрытий в <unk> році Одкрытя того памятника было першом по
войні масовом Демонстрацийом Лемків Демонстрацийом свойой лемківскости на своій земли Зіхало ся
товды купита Люди в Устю товды были іх тисячы Але оддайме голос
пану Фецьови Най він оповідат был при рыхтуваню того памятника і цілой
церемоніі хоц гнеска споминат же єднак головныма орґанізаторами тых подій были інчы
особы На жаль єдна з них то Михал Доньскій Не жыє зато
спішыме ся жебы надробити залеглости звідати ся вшыткых тых котры были свідками
тых подій а котры іщы гнеска Можут нам дашто про тото оповісти
Думам же в лемківскым архіві його ведучий Павло Ханас верне до тых
подій і припомне справопис з того торжества котрий вказал ся в календари
Лемко Союза в Америці в <unk> році То што я памятам єжно
булькус кус памятам ной вызєш ци тоты рокы такы же Але в
потім як члека вышмарили што ні за рідного то чловек стал ся
уж такым но можна повісти меньше свідомым навет вуві і о вшыткым
нагяд они віряли то То трудно ништу памятати вшытко А вертаючы до
той знимкы Той на дуклі з том брамом Трудно мі повісти як
єст знимка то значыт мусіл але в то найлегшого вчера было ся
звідати Розака бы він історик з воєнского музею директор то він міг
то найдокладнійше знати і і там был I теперше з директором Музею
Воєньского то я можу дослідити тото як ішол ту фронт в <unk>
році так <unk> значыт перший атак чехословацкого корпусу был направлений <unk> вересня
З котрой стороны они ішли чы значі ту на словацку границю од
одзындрану од зындрановы од зындроновы конкретні девят танків ціла танкова так они
называли Танкова бриґада Чоско словацкого корпусу вырушыла до атаку на границю і
Німці были так сильно якы закопаны в тых тых окопах же знистіли
вшыткы танкы і высофали ся і Рускы уж не пришли бы бы
не было на тілько силы А чехословацкій корпус до Рускы были піхота
была і арматы были артилерия але уж не мали на тілько танків
дальше жебы зміцнити зрештом як ты я тоты славний танк зі школ
котры плянували до Прагы аж же мают го довести і ма доіхати
то ту зостал тиж розбитий але го потім ремонтували ту при музею
за хыжу і одремонтували правдоподібно до праді жы Коли ремонтували зараз в
часі войны іже зараз пол а потім был другій атак тоты танты
розбиты Праві зостали на польбую лем штоси трицілів втекло а решту то
зостало так спаленых альбо в тых мочарах зато топило ся бо то
был дусовый час а потім другій уж уданий атак войскы цього словацкого
корпусу но і совісовітскы войско была друга ліня был <unk> а то
был просто траґічний атак но але то не хотят одкрывати таємниц же
была підготовлена арт підготовка совітска же по Німцю ударят і потім Корпус
піде до занятя німецкых позиций але так быже і так быже <unk>
рано памятам од церкви зындрановой вырушува Села тых войск Цюславцкого Корпусу і
дісі до границі заняли німецкы позициі а Німців не вели уж Німці
втекли уж до Свідника на ондалу але ар підготовка не одкликана Лупли
по своі але того не одкрывают горы за Когде сте товды были
в Зымбрановій гру вы сте были в Зындрановій гев так не было
евакуациі даякой пред фронтом Вы самы втікали Не было евакуа Ся де
сте пішли мы втекли до Залаткы Риманівской а потім Золаты додалювой Я
оддалюю ар підготувка была ту Ят тати шум был страшний Боже А
як сме втікали до залаткы туту під ту гуру То Рускы уж
вошли під Дибрю окупували ся і памятам як катюша підіхала як загучала
і одразу на кычеру ты вшыткы можна повісти кулі пустили на німецкы
позициі і втікали Але Німці Німці єднак не выбыли в тім часі
аж потім по бомы сме втікали <unk> вересня <unk> вересня вытікали а
вызволіня было села аж <unk> жолтня І пак они не пізнійше пізнійше
ся фронт деси ту затримал гей не фронт чуял затримал ся Німці
были на напозицях німецкых на напожыцях дограничных в тых окопах Словацкы што
Словакы іх приготовляли авска ті сут тішовскы А потім аж а Рускы
были о в Дальові і уж ішли з Тыльовы ту і в
Жындрановій были під Ґєчеру і затримали ся Не дали не ни не
было так а я можу повторити то што одзнаму то смерецяня од
діда же з Зызумшаной Як Рускы входили то казали втікати ці так
за фронту або на або втікати на німецку сторону то значы люде
самы не знали де вте ся і наприкат смеришне родиче моі жены
пішы на Словацию а никотры пхали ся в сторону рускых рын руской
позициі был розділ орієнтациі фронтовый медже людми ей звали десятелі де ся
подіти Але некотры люде стильовы напр бесідуют же они ся ховали деси
в сыпанцях в пивницях так галей так гідні было пораненых люди так
а на ока за ойтых варз дуже выло раненых і і в
тім гушами тиж А в Зындранові но тыж было потім дуже забитых
раненых А ям хотіл ся Вас звідати про тот іщы памятник лем
дам тоту другу знимку Таг хочу додати же в міщы деє де
был атак танкістів зостало стільох танкістів похованых і неекскумуваных і тепер памятник
там єст правда Але де на перевалі Ня На перевалі тым цурту
хычеру жын Жындронові Єст таблежан партизана погыбшым в борбі З окупантом так
партизарами НГіНА так охотника левєвской арміі і польского войска з Лемковины то
памятам тоту таблицю <unk> лятів Памятам таблицю моі тоты Григорий І зробил
Тот з закопаного Так Риоритету робил Яка была тота ідея жебы зробити
тот памятник Но одкаль в місце і кого думал місце Ідея была
дольского Білу Найвеце і тых котры належали до тых ґруп партизантскых до
ҐЛАковскій з Лю Не знам ци Доньскій дискутувал або хыбаль мал попертя
і од Кугутова котрий был як єден з важнійшых радийоінформатор совітской арміі
В часіно окупациі німецкой і як Німці мали напасти нападати на Совітскій
Союз а вяз ним дискутувал то оповідал як давали інформацию до совітской
власти же же Німці приготовляют ся під ораницю жывиска Скупляют правда Нихто
не вірил но будували будували фортецу і будували тоты бетоновы бункры сувіты
правда і Чєкали і правдоподібно же они мали перше же они мали
перше заатакувати Німців але о тыжни пізнійше Нівці выповіли до так дале
то треба было моім молодым тіж пояснити што то єст тоты партизане
ГЛ І найвеце было в нашых Лемків в арміі Людовій і Ґвардия
Людо і Ґвардия Люди Они были міцны в Ясєльскым пові на Євск
Ясєльскым і ґорлицків і в ґорлицків в ґорлицкым вон ту на нашым
Тыріню в Хосєньскым то веце было можна повісти з польскых партиза польского
підземня наш а і было пар потім уж перед фронтом было барз
дуже совітской партизанткы нас і Словациі Ага і словацкой ты Ґвардия людова
так попольска і армія людова но то партизантка комуністична абсолютна Музично бльшевицка
А памятник был поставлений в котрым то році было в <unk> одкрытий
Одкрытий Гей в <unk> липця А<unk> липця жа памятам зато же же
я брал участ і мы выступали товды як мі театральний театральна ґрупа
выступала при тым памятнику З якым представліньом што сте там представляли Перерва
в боях Х Алежо яко єса то была якыса то што з
тоты вершылка я опрацувал і выж коли ліж знимкы манти жытували а
текст єст іщы той той гой і текст єст той той той
штукы іщы є жале не был ниґде опубликуваний Може вартало бы Да
вартало бы але тораз кажу О быя ґрупа Як то акторе вы
сте ся пляхо проберали так но є то совітскы мундуры Гайлюдно А
одкаль сте мали шкірні і так вшытко здобыло правда Отцы серед люди
і од войско а хто тото єст запоряд то близы памятни Але
котры то сі вшыткы знаґів і вшыткы зондрановы вшыткы зындранули А де
высты я уж не жыют ту ня Бо то хыба фото є
артисты бо я был кєрівник най чує в перерва воях і а
мы приготовляли як зындранову свобода од значів Червеным ы ордером насіды Руда
Гвізда Червена Звізда з нагоды <unk> річниці вызволіня села Коли президент вышл
до Лоси памятал як люде помали войскам чехословацкым в часі фронту Люде
баты тілько набиты было тілько ранны бу хлопці нашы ранны де то
представляли сте як то місце єст То єст в Барвінку і в
Зындранові як О то же з дружку коли бы Аль то было
по лемківскы ци по польскы лемківскы По лемківскы ашолюдно Але барвінку были
якысы Лемкы товды гей были Ночы выли ци не были але мы
змешы лемківскы театральны колективы тото мене не обходили цю том ці том
єсни Оту взяє тиж Де ту І ту хлопці тыж нашы Та
Ішто дашто співали сте іщы госла жленны піснінажы мту іщыя Чы з
тым з тым баюсом Ні Так мало воюше безых Прити і прийти
А ту Усю то єст Уся І товды як тото одкрытя памятника
гыл так Мы сме то вымашырували то вшыткы думали же то совиска
звискы одділ з Ліґісы прихо так бояли же я Але за лем
арґію створю Лемківс а на жаль не мам того сканера ям іх
посканувал тоты знимкы Дале десим были ліпшы лісі але траглядати <unk> рік
<unk> може бым того няня іщы знашол се Были якысы власти товды
на одкрытю были властиву ци зышова з Централі ци того Совітского Союза
были навет якыс Амбасады Амбасады і высшытакы якыси там Войсковы представникы продав
товды было Но і з Евкусую за тыж была делеґация З Америкы
так Памятате хто тото был Но доводил хываль Цісляк з них валеци
Дали сте тото представліня припомнику при памятнику Товды так жыта выступно ішто
і співали сте по лемківскы лемківскы абсолютно польскы А дахто перемавлял тіж
по лемківскы доньскій наприклад Лемкы по польскы більше промавлял А так по
лемківскы то земни Юрковскій або уж не памятам жебы м не помылил
ся в каждім разі же Тоты што приіхала велика делеґация з Украіны
тых бывшых партизанів одбыло барз дуже тых што партизанци належали з Мысовы
там были декотры з горы з Рыньского повіту але я не вшыткых
знал Але ту музеі сут там там там і сут тоты знемкы
сут музею На таблиці продаж можно быти Таже ініциятива напевно была належала
будовы памятника до Доньского не ВС і до Штефанівского Щефанівскій помогал уж
Пупсу Штефанівскій сам не ісілал бы Шеванівскій не належал не налемали нял
молодшали аних вічер войска польского то він товды тиж был злучений до
того А люди такых пришло гідні направду товды не было масу ой
але то не были лем з гір Зо Заходу приігали І Загуду
было барз дуже і з Украіны было трого но і ту мішевых
тых і Поляків было дуже То як думате то може то была
хыбаль перша подія коли Лемкы Ся на єдным місци зышли Нижный фестіваль
был в Лусю <unk> а іщы вчаснійше части Горіч А хто го
зорґанізувал Но то уж мы разом з Шефанівскій і я Я помагал
з колективами штефанівскы орґанізациі там на місци в о то Лося было
близко його Білянкы і він мал товды сильный колектив Но не Лемковина
але біляньскій ансамбль Білянкы гей А якы іщы ансамблі были товды Но
был наш был Зындрановы Зындранови был музично хоральний была пеля наша і
ді хоральна ґрупа был зробил Але товды в грабі же был колектив
тіж же могли выступити на сценах они выступали Выступали і команця была
сильна Команцю приготувлял тыж Стефанівскій як памятам но аж зами тотаны хто
были хыбаль дівця і з Полян правда до нас належали разом з
нашым ажом політиком Але то была барз барзу товды перша така імпреза
же по потім можна повісти же сянідскій фестіваль не памятам Але бо
мы сме домагали ся по сяньскым фестівалі жебы в дупі орґанізувати же
то Одсува си ближе посерединам лекы контакты з Украіны тишты жали же
вся носи неба си охочо і всяносины нашых людин Мало было правда
Але то ся не удало бо власти были противны ним не позволили
одновляти духа Прал фестіваль в Лоси А пак він был поповтаряний даяк
за рік ци як За рік то вусю Але то был фестіваль
тото одкрытя памятника лем Але то выражу і з фестівальом Ага разом
полішой А пошто пізнійше в <unk> зас Юрисой нич не было ви
лем тоты два фестівалі як добували такы зру лемківскы а подіб на
загороди сіли ново Боже што зшыткы службы безпекы діяли против нас бы
а што сону робили то Бог ма документы одкрыли навет знимкы навет
з устя знимку одкрыли же як я провадил тот колектив З одкрытя
памятника так віпені То як бы нелі ся бояли же мы створили
нупат як упаніно Тепер то не знам комуністичну партизантку най буде як
акце А поід ме іщы єдно Як вас пізнійше поставили сте памятник
ту в Зындрановій А то знищыли выставили высадили они плянували Плян был
такый тыж дум я подів декотры Такы популякы приятеле навет зрадили же
был плян такый же не Як я буду ся метал або як
я буду сильно насавлений протівник то Арештую дід до Ярославя до психістих
выргів А до психушкы но тон тіж методанця была през президента Чехословациі
так свободу жах Таг але слухе Але тот полковник він жыєль в
Жышуві тель закликал мене на набікіпці суд ци направду суд ці неє
тиха я до нього вварил А пан небезпечны выстаряд воєнны А я
пойде м пан якого вышыл офіцер попросту пан долже справді сом Пан
пережыл войне Нє то яжыл І цо пан мыслит же я бы
м ту ставлял для люді небезпечне небезпечне но якыс якій де пуціскій
ци ци набоєт си бы людям загражал Пан так мыслі Но фы
не знам што повісти але кєси я пуйдам прожывана Як Пан ся
пита то нех пам заголо тых четрех жоєч со мінуйом там я
пуйде з мотым цале желязо вшытко набок складне А пан попросту ичы
а ви ні мусіте помніка нішыть а я бынде нішыл значы попросту
усунете жельты те пузівскєты желязо А він так видат дале мы маме
розкат выміновы ся Ном выконує але чыр пан ві в Шопанрові не
знам уж оходити опином Пан выдає вырок другій раз вырок смірці другій
раз для тых жоніжы сут ту зґінилі А згынуло а істория подає
<unk> тисянці Ці пан здає си пан цо пан робіс в блідці
лим робіт Выконувай розказ бо пан достал розказ просто выконувать Я взял
шапку на уха нас выселили до шкулу шыты А єден хлопец інжырды
в штилю котрых до остатка мінували был на тій в сусідній хыжы
і смотрил як мінуют як екыціводы Высадили в повітря памятник тонта брутализму
а іщы єдно мі повідште бо мі ходит по голові такє але
поставили потім новина але як была інтервенция До чогла то з кым
сте залатвляли справу Мали сте якысы контакты по другій стороні граници Написали
мы попросту до Львова до тых партизанів і до тых выяків чутувуювали
но то они правду подібно же они в справі того памятника написали
пєсву до Москви і певно так през нас найбарже зацікавили ся ціословацкы
власти ґенералы што ту они были товды не были ґенералами были молодшы
офіцеры але они сильно попросту были збунтуваны же а мал єм звязкы
з воєнскым музейом воєнным Музейом Свіднику і таблиці на памятник то робило
Музею Свіднику воєн га і родак перевозил ге А товди не так
было перевозителе на клютак як оци был плян зробити Якбы як бы
в воєнну базу совітску в Карпатах і ліпше для них было навет
мож люди усунути правда Але Боже но для ме были ріжны але
бы в так нелюдскій спосіб выганяти дітину бабу стару і діде і
вшыткых і тых што воювали на фрунті Я наприклад мам сильну критичну
увагу до того до купців за тот фільм Хто віділ ставити до
шлюбу партизана котрый не вывернул з гупа і шлюб бере і выганя
єтно То приціна выгнаня нас А я му пойдам а тых што
вертали з фронту з під Берліна з під Праґы нашы котрых тісяці
взяли незаконно але брали бо мали бы як товарит войно ма своі
права товаричом не встали ака як вернул з фрунту а так я
памятам навет ту стилювы Здранувы пришол до хыж родины ниє віце материны
выляли на схід Но Мадзелян так пришол Но так то скасувал м
так але Мадзелянд пришол ісі нашу свою хыжу А да ні бо
ж не стали помаждыня іж Полякы то правда Деси до того едрикат
пришол наш хыжа была або пуста радше пуста а віня пишу в
гундурі то треба было поставити же Сіл на поріг заплакал івари Ди
мам найти свою родину свою родину де мам найти Но товды котры
радили бы спамятам як радили же бы в барвіньку ту уж потім
такого з барвінька раненого затримали і потім го скєрували досяно кобо ся
носисі была совітска Команда коменда тата но яка орґанізация Як вертали до
они были ся до <unk> до <unk> руку як ся думлю Но
і він пішол там пішол і нале а они глядали родины тота
коменда в цусонока правда А такто воякы то чом копця не вставил
то вояка звернул з фрунту і бідний за што за што воювал
на другы то треба ся копче звідати о такє Но я ся
відал я написал є і што Одповідни Але правду тре выслухати то
треба выслухати ге ге ге ге ге А я зас а я
зас глупоты де Не удумую і дурниців не пишу Ні ниты то
не єст А тоты мундуры котры мате то што то сут за
мундуры то єст мі мундур там тамтут до солим права Е комбатанта
з увагы на то же помагали словацкым партизанам і совітскым дзяцю Фронтоя
не знал Голові ня нашли Путі ага але за пізно ня нашли
кони звали мене споневіряли арештували били а потім і нашли документы але
поміг потім тот кому то найти навет А де сте а де
сте были выселены Мы Я был то зеленогірскє в Сюбозі До Свібодзіна
любе любже Тале процітати треба мою книжыцкє жытя Лемка тотоды то яну
я не был выселений мене выне арештували били поневіряли димас з брупа
а як хлопся на віснадцет років не свару цура Дня смутного провело
та закупи прикурило Да машы Хоцму списло си хоцму списло сосо собо