З лемківского архіву #67 - 7 VIII 2014 Бесіда з Євгеном Місілом
Еп. 67

З лемківского архіву #67 - 7 VIII 2014 Бесіда з Євгеном Місілом

•

Опис епізоду

Odcinek to rozmowa z prof. Eugeniuszem Misiło, historykiem od lat zajmującym się tematyką ukraińską i łemkowską. W rozmowie opowiada o swojej drodze naukowej, pracy archiwalnej oraz badaniach nad Akcją „Wisła“, powojenną administracją i bibliografią prasy ukraińskiej.

Автоматычна транскрипция

Лемківскє архів то місце в якым довідате ся про історию Лемків річы
котрых де інде не почуєте ани не прочытате Слухайте з лемківского архіву
в радию Руской Бурсы Лем фм просит Павло Ханас Добры ден Добры
ден тові НЕСК для радия буде бесідувал знанє історик котрий за німат
ся уж оддавна тематиком украіньском і лемківском професор Євген Місілом Вітаю Добрівеч
То може дас што так про себе повістте де сте студиювали коли
Ото вже дуже давно тому было єс студиі історичні закінчыл в Волштыні
Тепер це называєт ся В Арміньско Мазурскій Університет в <unk> році зараз
після закінчыня студиі після війсковой службы працівил єм як вчытель академійскій але
зовсім выпадково отримал пропозицию відбутя стажу в Інституті Літературных Досліджынь Польской Академіі
Наук тому што мал же деякі публикациі і так як то быває
в жыті про богато справ рішає припадок Одже такій припадок вырішывшы отримал
цю пропозицию а першо все вона была повязана з потребою проведеня кверен
тобто пошыків в архівах тодішніх то іщы было за часів комуністичных але
така можливіст была пошыків в архівах якій мали дати відповід якій є
стан зберіганя документів про нацийональны меншыны то про Жыдів Німців Литовців Білорусів
Циґанів але також тому чыслі Украінців тому што я не вкрывал свого
нацийонально походжыня Ци то просто допомогло мені отримати таку пропозицию знал мову
знал же дещо про найновійшу історию І так такі были початкы моіх
зацікавой акциі Вісла можна вказати бо це была основна як бы мета
ці програмы пошыків в архівах Ци ваша маґістерска робота тіж была звязана
з тематиком котром тепер ся затимате Ні маґістерска робота была повязана Штоправда
з тым післявойным періодом але сы было на тему Воєвідско управліня інформаций
пропаґанды така досит в тоді значуча інституция яка відповідала за формуваня можна
вказати ком пропаґандивного візерунку польской і комуністычной державы але також ку тому
напр візерунку підпільо польского чы украіньско антикомуністичну і та інституция попросту збрала
інформациі передавала іх відповідала за Креованя певных статей в пресі але також
мала обовязок інформувати Центральну Владу польсы комуністичной про всілякы подіі повязаны з
діяльністю підпіля украіньского чы польского з атаками В якій подія мі напр
в повязані з антикомуністичныма проявами в тоді тодішній діяльности польско соспільство А
пойджте якы публикациі тепер видали сте О то трошківже назберало ся думаюч
што Я є автором дес біля десяти книжок Перша ци це было
ци была Акция Віса очывидно яка появила ся в <unk> році Хоча
ані першой дійсно оце была бібліоґрафія украіньской пресы другій речы посповитой Західньоукрай
Народній Республикы то мушу я працюючы в істоті літературных досліджынь на початку
чым Офіцийно почал в рамках такого державного проєкту вести пошылкі документів до
акциі Вісла до політикы нацийональной польской державы після <unk> р то в
міще СІ також мал обовязок вести пошылкі до темы польска украіньска преса
тому шо і я працувал якій час в робітній істориі часописмі віку
то так называло І результатом цій праці была полна думаю найполнійша досі
бібліоґрафія чий список часопис якій появлял іс в другій річы посповитий Сьогодні
появляли ся кілько мы вже не памятайме што в тоді од <unk>
до <unk> р появляло ся украіньской мовой чы наукы на лемківскій гобірці
правдо понад <unk> часописів то была величезна кількіст в тому також крім
часопису і я описал всі Календар і якій появлял іше матизмы Звіты
ріжных корпоратив товари Качковской чы Просвіты но і до цього також корыстаючы
з нагоды я відшукала всі часописы якій зберігают ся в Польщы до
періоду Захніской Народной Республикы Отже в тій бібліоґрафіі є окрім опису полно
бібліоґрафічного заголка складу редакциі то також шыє дуже допоміжны до ся подані
всі номеры якій зберігли ся в польскій бібліотеках Річників но і навіт
сиґнатуры по давшого студентам дуже дуже прянав Я тоді памятаю выславцю працю
на конкурс на Університет Харварда і Одержавного Роду головной Опісля І <unk>ra<unk>
Украіньскій Студий на Університеті Альберта о Едмонтон выдавцю цю працю другу Так
што це была перша потім была акция Вісла Збірка документів потім два
томы документів про переселиня на Украіну з Польщы на Украіну Украінців якє
відбувалось од <unk> до <unk> р ци На основі польско Украіньского догову
з <unk> вересня <unk> р як знаймо на основі яко высилено а
можна сказати примусово выгнано <unk> тис Украінців в тому понад <unk> тис
Лемків Потім был іншый но м ін видал я оден том літопису
для том літопису па зробил один том документів ци выроківы рокі присуды
Війскового Суду Оперативной Ґрупы Вісла Были також є книжка з біоґрафіі понад
<unk> сот вояків упа якій загынули в Підпільні з погады також выдавал
даякій людей материялы напр Про Павло Кому ци є книжка присвячена селу
в якому польскє підпіля Ака конкретно <unk> берзня <unk> року вымордувало ціле
село іде як знаймо пару років тому президенты Польщі Украіны відкрыли памятник
як присвячений жертвам цього міси Так што тых книжок є же трохи
але вони є перш за все результатом моіх пошыків які явіло в
рамках архіву украіньской екі почал вести після того як в <unk> році
після появы самы акциі Вісла мены просто звільнили з праці в Інституті
нояві тамтого часу лишыл ся без штату і но і мусіл якый
жыти отже вызнал што треба робити Цен креше знаюше і потрібне бо
Цынул з роботы за выданя вважают дуже потрібной збіркы документів про акцию
Вісла це был сиґнал што іду в добрымо напрямі і в такым
напрямі іду до сьогодні Власні бо вказало ся другє выданя Акциі Вісла
Повісте чым ся ружніт од першого выданя Но мпер зовсет В тій
книжці Є два разы стількі документів што было в першому выданю тому
шо минуло Докладно <unk> років можно сказати вседне поколіня в тому часі
відкрыли ся нові архівы зокрема Інституту Нацийональной Памяті до якого в якому
зберігают ся архівы Міністерства Безпекы до якого ранійше я не мал доступу
кєм там поодинокіх материяли На то в першым выданю было <unk> документів
в тому є <unk> плюс думают де сбіля <unk> додатків такых якы
як списків на якых не было в першым тото список засудженых і
страченых во всіх судах війсковых тобто в Кракові в Ряшыві Люблині в
Варшаві є тут спискы Украінців замордуваных в Явожні і дуже богато приза
все документів про концентрацийный табір в Явожників в першым они было тому
што тема была досить засекречна Є багато документів про Лемків про Лемківщыну
і старал ся показати што не было ріжниці практично в політиці польского
уряду яка попереджывала чы не была реалізувана в часі акциі Вісла якшы
іде ся про Украінців і Лемків Лемків вызналы на можна сказати ворогом
і польской і комуністичной державы на так само як Украінців і Высилу
і тут не мало жодного значіня чы там діопачыні ціль была одно
побудова одно нацийональной польской державы В другому выдані є багато більше багато
детальнійше опрацований список полний список всіх выселеных місцевости зокрема тут з Лемківщыном
мені вдало ся відшукати ориґінальні звіт ХХ дивізиі яка выселювала Лемківщыну Є
докладні дані дати выселиня кожноголемківско села скількіст людей родины якій выселили подані
всі транспорты Думаю што найціннійшою речыю якшы іде ся про нове виданя
є також документы які показуют што рішыня про писуваня не было приняте
в Москві тількі в Польщы і туты є материялы якій вопрос вывітаний
спосіб заперечуют можна вказати Намаганям частины польскій істориків штоб доказати што то
Москва відповідає за депортациі Украінців в <unk> році в рамках аксиі Вісла
непольска держава Ноґі Власні з тым што сте бесідували о другым выданю
навязали сте до такой темы як будова єднонародовой державы А професор Зємбас
з Кракова твердил в своім выступліню в Рускій Бурсі хыбале рік том
альбо два рокы тому же то єст неправда Як ви ся можете
до того внести Не знам не знам того выступліня професора Зімбы на
тым місци знаю і практично всі документы публикациі польскых комуністів польскых нацийоналістів
можно сказати топто Ндеків польско підпіля а перза все документы політбюра чы
Бюра політичного польской Партиі Робітничоі і штабу ґнеральо чы Державной Комісиі Безпекы
Паньской Комісиі Безпеченства тобто тых трьох такых ґремів орґанів якы вырішали про
ци чы выселювати Украінців ци іх невыселювати чы бы чому выселювати також
Білорусів литовців а зокрема Нимців правда з Польщы а також Мазурів чы
інчых Гормяків І очывидно не має сумніву што в тых документах выразно
говорит ся я то зокрема власно публикую частуну з тіх документів з
<unk> р в своій книжці якы показуют Што основною метою польского уряду
в тых дур внутрішніх переговорах коли была дискусия правда што зробити з
Украіньсом якє не хочут добровільно выізджати з Польщы бо договір напр про
переселеня медже Польщом а Украіною підписаний в <unk> році закладал што воно
має быти добровільне На то місци коли люде Лемкі зокрема сказали што
не хочут діхати там до Росиі хочут тут лишытись на Лемківщыні то
наприкат воєвода краківскій Староста зокрема новосанчівскій ци новотарскій довудца окрянґу краковского войскового
Багато кратно підчеркували што в звязку з конечностьом будуваня польскє копаньства єднолі
народового належы остаточні там розвязати проблем Лемковскій высєдліці і вшыткій правда на
Украіны або в <unk> році на зімы заходнє зєм одзыскане ді ся
шыбко засимілюют такій Документы такіх цитатів з такых з такым власно можно
сказати опініям і то офіцийны опініі урядників польсків включно зо старостам є
з того найнизого рівня можно сказати польской адміністрациі не є масы в
документах і я думаю што проф Зімба повинены Прочытати також ці документы
может со дозволити ім зверифікувати свою опінію Ци стосуєт ся також я
в книжці про акцию Віславы дутакє порівнаня той політикы супротив Украінців і
накладнимців чы потім Жыдів як Полякі до того ставили і тут не
має сумнівів комуністы Відкликуючы ся можна скажде іначе што комуністы переняли ендеску
ідею побудовы однонацийональной польской державы і вони просто це консеквентно пробували здійснити
І фіналом той політикы комуністів побудовы однонацийональной державы была акция Вісла Можна
поісти же переселіня Лемків Украінців то лажконік так в баданях історичных в
роботі як історика А як оцініте стан бадань на днесній ден в
тым обшырі Ну цимій конік аве то є мож бузати Рачый важка
важка праца бо то є по перше маса документів Акциі Вісла займалось
богато інституций бо і Штаб ґенеральный і Міністерство Адміністрациі Публичных зем одзысканых
так званый і політбюродже Маймо тут до діла з велчезными комплексами документів
Тепер після выявня документів до недавна зо секречены Міністерства Безпекы но то
маймо до діла з сотнями томів то треба собі явити што од
нас права тыкі така украіньска в Ряшыві Під там якой сиґнатурию ноль
<unk> якы называют украіньскій нацийоналісты є всі документы якій стосуют ся підпіля
упал Лемків то є томів кожный нам пересічно по <unk> карт правда
то треба все прочытати і І часами то є так вымішане што
в одно од ній справі є зовсім ревеляцийні выпадкові речі якых бы
навед не можна было сподівати што вони там знаходят ся включно з
фотоґрафіом і правдо і дак далі такшо А крім акциі Вісла шукаю
той загальноправда яка стосуєт ся політикі шыроко понятой польской державы працюю над
явожном тобто хочу выдати полну таку моноґрафію табору де буде на тых
майже <unk> біограм вязнів маючы іх опрацюваных Документы якій стосуют ся явожно
вдало ся мі шукати папкі персональні всіх офіцерів слідчых там было <unk>
льскых міністерства безпекы які мальтретували тых бідных Лемків в таборі Встановил я
прізвища всіх помордуваных <unk> наймише з іх біоґрамам і в батьо выпадках
вдало ся одшукати навіт по світкій формі актів зґону Так што Ци
є Ци є така тема яка в тіжні думаю має в мене
пріоритет тому што же вутше остатні вязні треба довести до кінця ці
пошукі а пер за все довести до засуджыня і не уше я
вожна о також акциі вісу обважаючы і то треба підчеркнути што Украінці
Лемкі є остатньою Мож схозати одинокой ґрупою польскій громадян якій досі не
дочыкались засуджыня злочынів заподіяных можна собі сказати про з сталіньской систему і
в Польщы рондо в Польці регабілітувано практично всі жертвы комунізму ци сталінізму
Всі Полякі Полякі польскій громадяны навис як то кажет ся по польскій
з уженду навет як што хтось вже нежываній хто з іх сімі
і якшо вони были репресовані засуджні увязані в таборі заслані на Сибір
ці розстріляні то Міністер Юстициі і справедливости з уряду іх регабілітуєчий вызнає
за цей присуд за недійсний за злочыний Е Досі на наприк <unk>
тисячы вязнів Явожна никого не зрегабілітовано на понад <unk> засудженых тых якій
были в Явожні з <unk> на смерт никого не жодного выроку не
вызнано недійсным чый злочынным просто не вкажу На понад <unk> выроків смерті
выданых судом Війсковым Ґрупы Оперативной Вісла і війсковым і інчым судам і
районными Війсковим жодного присуду не вызнано за злочын помимо што як знаймо
більше се е были присуды выдавані тількій з приводу приналежности до підпіля
чы напр жінкы якій передавали десідя єст два бугонкы хліма діставали по
вісем років тюрмы Отже Правопольскє є так сконструуване в тій хвілі што
можливіст регабілітациі ци вызнаня за неважны вырокув говорячы по польскій прислуговує тількы
тым якій были засуджені через сталіньскій комуністичны суды в Польщы од <unk>
до <unk> р в звязку з вальком і подляглы Быт паньства польского
Отже Лемкі якій постраждали з рук комунізму досі не мают з того
приводу права на регабілітацию І така моя основна ціль тобто дати нашым
людям нашій громаді Арґумент до того шобы на основі тых документів я
публикую вытягаю з архівів намагати звід польского уряду Жедемократичной Державы регабілітациі нашых
людей якій постраждали в наслідок акциі Вісла Два рокы тому здає ся
памятате был великій проблем з принятьом ухвалы Сеймовой про акцию Вісла А
з регабілитацийом оддумам же зміном права єст вегшый проблем як вы оціняте
В якій перспектыві є можлива зміна права і ци є взагалі можлива
Но як є бы на мал надіі што вона є можливо то
махнул бы рукою правда і сказал но так як даякій мені говорит
включно з мойой сімеі дай собі спокій нічо не звоюєш прам дотока
одсо державы А Чы це была комуністична чы як то кажут тепер
демократична В стосунок Поляків польского уряду польской державы до украіньского питаня так
лемківского в тому выпадку повязаного з акцийо Вісла завжды буде оцінюваний крізь
призму уПА стороны польской єст очено вель выгідный арґумент што Не ма
постав до регабілітациі до узнаня Акциі Вісла зо Збродницьом но поніваж єй
причыном была потреба ліквідациі па своій книжці останній зокрема в останніх документах
выданых про акциі Вісла доказуюш што Основною метою Акциі Вісла было выселеня
людей Пролупа так насправді на етапі формуваня ґрупы Оперативной Вісла В цілій
концепциі в залі там не говорит ся Польскій уряд Довудство штабрані навіт
собі голов не завертал тым скількі тых сотні є навидно зналый хто
є командиром як же нагорюно про свій бывший штаб Отже ціле листованя
ціла як бы праґматика діянь автоді Політбюра Міністерства Безпекы штабу ішла в
напрямі порахуваня і выселеня людей цивільного населіня Квестию палышы ли собі накінец
думалыш о тых скоті там же тых людей є небогато зрештою Так
насправді іх не было більше як <unk> члот же <unk> прощі явитых
узброєных навет людей розкінутых на териториі трох воєвіс но е це не
был претекст до того шыб выселювати <unk> тис людей правда як на
Лемківщыні зовсім не маючы нічоспільного слупа крім якій там одных поодинокых сіл
Так што Думаю што так што шансы на засуджыня Акциі Вісла і
на вызнаня і за злочынну противлюдства і а пер за все то
чого мы домагаймо ся згідно з польскым законодавсом вызнаній за зброднє комуністичном
што є тотожні зо збродньомшынку люскости буде можливе втоді коли цю справу
наші стараня піддержыт Уряд Украіны Я не маю же як бы злідничий
злудзень што до того што наша громада і наші тут жаданя можут
быти вызнані серйозным і через польску більшіст в парляменті яка є просто
неприхыльна тым жаданям Украінцім што доказали ці остатні воснов спробы зосуджыня Акциі
Вісла І ш по другє ы і той дуже небезпечне явище Полякі
старают ся розгрішыти акцию Вісла квестию волині і для них ци є
по просту такє гасло вже ключ што волунь то была збродня а
акция претів людскости Людобуйство в звязку з тым влады польскє были змушены
перепроваджы акциі Вісла ной в реважы можна вказати чыя кара за зо
ці злочыны якій заподілал УП на волні Очывидно знайме што однес з
другым намає жонно звязку крім пропаґандивного якій старало ся з великым успіхом
выкорыстыти польскє правліня Бо мы сме на Ватрі в Михалові Вы сте
хыба гыл першый раз Повістте як вам ся подабат Но є першый
раз єхал два разы не доіхал раніше не приізджал бо раз же
далеко мешкаю бо діти бы сам выховал сына і то так порізновувало
або також такій опініі были різні в равда єздил на Ватру до
Ждыня ту Казыва а в Міхалові то лемкі сепаратисты то ты ге
ты Украінцты бажей І можу всказати што є дуже приємно і позитивно
розчарованый бо по перше є файно дуже манегарно тут приняли выступал я
на сцені прибіл свою книжку зустріл багато колеґ включно з Головою Стоваришыня
Андрийом Андрийом Копчым перепрошы же втомний і якім мы были разом <unk>
років тому як мі собі пригадало війску після студиі зустріл Олену Дуць
з якою мы єздили свого часу разом на рейды Карпаты што до
Білянкі по Лемківщыні а так што Я є під вражыньом першо всетого
сімейного характеру то чы не має на ватріждыні яка є може потужна
біж комерцийна Тут приізджают сімі які жывут неподалікі то є величезний плюс
сию патрішы шы люде можут приіхати разом з дітьми з бабця мі
з дідами і святкуватици ци Восно ци Святопісні Лемківской Так штоы окрім
ся дуже гарна погода добра іжа знаменита орґанізация Церква на місці не
было ся на болослужні і це так думаю зєдну єй пісня і
також такій патріотичний зміст то мож што што тут робит ся і
церква є Очывидно я важаю што є Я як Украінец не назавжды
розумію ци што дієт ся як можна так сказати як то говорит
ся про певны поділы медже Лемкам і Лем Лемкам і думам што
то недобре што Лемкі самі медже собою ділят ся Істория найновійша істория
повоєнна доказала што Ций нарід пережыл стількій горя стількі жертв поніс з
рук людей якій хотіли довести до його знищыня бо выселеня тут на
західній Землі было спляноване як з метою штоб ці люде тут спольонізували
ся шобы они зникли правда як Лемкі як Украінці як Русины Но
істория як то кажут плотає часами фиґле люде зберегли ся І повинны
єднатись такым оптимістичным акцентом хочу скінчыти што тут в основ на тій
ватрі бачу што люде єднают ся співают єдна іх пісня і маю
надію што якіс політычных такых подіі медже Лемкам і Лемкам і правда
Украіньом і буде як найменьше і зможемо разом пер за все зберегти
памят про минуле нашых предків про історию ту найновійшу зокрема акцию вісла
яка так траґічно досвідчыла нас всіх розум закую рівно же Свалисты з
лемківского архіву Павло Ханос