З лемківского архіву #98 - 18 VI 2015 Іван Гарайда
Еп. 98

З лемківского архіву #98 - 18 VI 2015 Іван Гарайда

•

Опис епізоду

Odcinek przedstawia postać Iwana Garájdy, lingwisty, pedagoga, tłumacza i działacza oświatowego z Podkarpacia, oraz jego drogę edukacyjną i zawodową. Najwięcej miejsca poświęcono jego pracy wydawniczej i naukowej w Użhorodzie, zwłaszcza opracowaniu gramatyki języka rusyńskiego, która miała duże znaczenie dla jego kodyfikacji.

Автоматычна транскрипция

З Лемківского архіву то місце в якым довідате ся про історию Лемків
річы якых де інде не почуєте ани не прочытате слайты проґраму зрічы якых де інде не почуєте ани не прочытате слайты проґраму з
лемківского архіву в радию Руской Бурсы Лем фм просит Павло Ханас Нескільлемківского архіву в радию Руской Бурсы Лем фм просит Павло Ханас Нескіль
в проґрамі з Лемківского архіву почуєте про наступного діяча з Підкарпатской Русив проґрамі з Лемківского архіву почуєте про наступного діяча з Підкарпатской Руси
Івана Ґарайду <unk> січня <unk> р на Підкарпатю в селі зарічово родилІвана Ґарайду <unk> січня <unk> р на Підкарпатю в селі зарічово родил
ся Іван Ґарайда лінґвіста педаґоґ тлумач і просвітитель По закінчыню І світовойся Іван Ґарайда лінґвіста педаґоґ тлумач і просвітитель По закінчыню І світовой
війны родиче Івана разом з ним принесли ся на Мадяры а скоршевійны родиче Івана разом з ним принесли ся на Мадяры а скорше
не приняли чехословацкого гражданства В році <unk> Іван Ґарайда закінчыл науку вне приняли чехословацкого гражданства В році <unk> Іван Ґарайда закінчыл науку в
ґімназиі Секыш в Паґраві в роках <unk> вчыл ся на юридичным факультетіґімназиі Секыш в Паґраві в роках <unk> вчыл ся на юридичным факультеті
Будапештаньского Університету де здобыл тіж титут доктора права але якого юриста николиБудапештаньского Університету де здобыл тіж титут доктора права але якого юриста николи
не робил Пот аплікувал на Філолоґічный факультет в Пейчы а од <unk>не робил Пот аплікувал на Філолоґічный факультет в Пейчы а од <unk>
р студиювал на Яґєльоньскым Університеті яко стипендиянт польского правительства В <unk> роцір студиювал на Яґєльоньскым Університеті яко стипендиянт польского правительства В <unk> році
Іван Ґарайд скінчыл едукацию на Яґєльлоньскым Університеті і остал гын учытельом ВІван Ґарайд скінчыл едукацию на Яґєльлоньскым Університеті і остал гын учытельом В
<unk> році Іван Ґарайда скінчыл едукацию на Яґєльоньскым Університеті і остал гын<unk> році Іван Ґарайда скінчыл едукацию на Яґєльоньскым Університеті і остал гын
учытелю Вступил до польско Мадярского Общества і принял в ним активну ролюучытелю Вступил до польско Мадярского Общества і принял в ним активну ролю
Занімал ся тлумачыньом з польского і мадярского языка уж в <unk> роціЗанімал ся тлумачыньом з польского і мадярского языка уж в <unk> році
принял польскє гражданство Выбух ІІ світовой війны застал го в Кракові <unk>принял польскє гражданство Выбух ІІ світовой війны застал го в Кракові <unk>
листопада <unk> р был арештуваный з рештом краківскых професорів в часі провокациілистопада <unk> р был арештуваный з рештом краківскых професорів в часі провокациі
Ґестапы і остал вывезеный до концентрацийного ляґру в Саксенгаусен На просьбу родичівҐестапы і остал вывезеный до концентрацийного ляґру в Саксенгаусен На просьбу родичів
інтервеніювало в його справі мадярскє правительство і довело до його освободжыня Дохыінтервеніювало в його справі мадярскє правительство і довело до його освободжыня Дохы
же вернул на Яр <unk> рока але был уж втовды тяжко хворыйже вернул на Яр <unk> рока але был уж втовды тяжко хворый
Рекоментувано йому выізд на перифериі жебы не бити на очах Ґестапо іРекоментувано йому выізд на перифериі жебы не бити на очах Ґестапо і
він выбрал яко місце свого пробываня Ужгород дай ми зачына то вовін выбрал яко місце свого пробываня Ужгород дай ми зачына то во
де горині тайоні татый товоде В Ужгороді остал председом Підкарпатского Общества наукде горині тайоні татый товоде В Ужгороді остал председом Підкарпатского Общества наук
Сесе становиско занімал од <unk> рока аж до вызволіня Підкарпатя Совітами <unk>Сесе становиско занімал од <unk> рока аж до вызволіня Підкарпатя Совітами <unk>
жолтня <unk> рока в тым самым часі был выдавательом і редактором часописівжолтня <unk> рока в тым самым часі был выдавательом і редактором часописів
Літературна Неділя Наукового Квартальника Зоря Місячника Руска Молодіж Річника Великогосільского Господарского КалендаряЛітературна Неділя Наукового Квартальника Зоря Місячника Руска Молодіж Річника Великогосільского Господарского Календаря
<unk> книжок сері Народна Бібліотека <unk> выдань з сері Літературно наукова бібліотека<unk> книжок сері Народна Бібліотека <unk> выдань з сері Літературно наукова бібліотека
і <unk> книжок сері Дітяча бібліотека Пілавторстві з Лекачом в <unk> роціі <unk> книжок сері Дітяча бібліотека Пілавторстві з Лекачом в <unk> році
зоставил бібліоґрафію підкарпатской руской літературы Ґайда робил тис яко історик і лексикоґрафзоставил бібліоґрафію підкарпатской руской літературы Ґайда робил тис яко історик і лексикоґраф
Яко історик занімал ся Мадярами середніх віків і контактами з рускыма князямиЯко історик занімал ся Мадярами середніх віків і контактами з рускыма князями
яко лексикоґраф зоставил словник чужых слів і робил над рускомадярскым словником Головномяко лексикоґраф зоставил словник чужых слів і робил над рускомадярскым словником Головном
задачом Івалина Ґарайды яко ведучого підкарпатского Общества наук было выданя ґраматикы русиньскогозадачом Івалина Ґарайды яко ведучого підкарпатского Общества наук было выданя ґраматикы русиньского
языка Єй значыня для дальшого розвою едукациі было о вельо векше якязыка Єй значыня для дальшого розвою едукациі было о вельо векше як
інчых підручників Направду был то великій крок зміряючый до кодифікациі русиньского языкаінчых підручників Направду был то великій крок зміряючый до кодифікациі русиньского языка
Во вступі до ґраматикы ґараіда порівнал розвий русиньского языка до політикы іВо вступі до ґраматикы ґараіда порівнал розвий русиньского языка до політикы і
культуры реґіону котра цілый час находила ся під вплывами сусідів В вступікультуры реґіону котра цілый час находила ся під вплывами сусідів В вступі
до ґраматикы одкликал ся тіж до скоршых выдань русиньскых ґраматик Найперше одкликалдо ґраматикы одкликал ся тіж до скоршых выдань русиньскых ґраматик Найперше одкликал
ся до написаной доктором Арсенийом Коцком ґраматикы Писал він же руснакам такся до написаной доктором Арсенийом Коцком ґраматикы Писал він же руснакам так
само як і інчым народам належыт ся ґраматика Ґраматика написана коцканом быласамо як і інчым народам належыт ся ґраматика Ґраматика написана коцканом была
під міцным влияньом церковнословяньского языка але і тіж мала в собі вельопід міцным влияньом церковнословяньского языка але і тіж мала в собі вельо
елементів жывого русиньского языка Натоміст в Ґараші наступній творця ґраматикы в своімелементів жывого русиньского языка Натоміст в Ґараші наступній творця ґраматикы в своім
труді подал ріжниці медже языками русиньскым і великорускым Михал Лючкай в выданютруді подал ріжниці медже языками русиньскым і великорускым Михал Лючкай в выданю
в <unk> році ґраматиці утримувал же вшыткы Словяне повинни тримати ся церковнославяньскогов <unk> році ґраматиці утримувал же вшыткы Словяне повинни тримати ся церковнославяньского
языка котрого найбарже тримают ся дотепер Русины з Підкарпат Іван Ґарайда вязыка котрого найбарже тримают ся дотепер Русины з Підкарпат Іван Ґарайда в
своім вступі звернул тіж увагу на тото же в другій половині ХХсвоім вступі звернул тіж увагу на тото же в другій половині ХХ
віка писаны были ґраматикы взоруваны на літературным росийскым языку в тым рускаявіка писаны были ґраматикы взоруваны на літературным росийскым языку в тым руская
ґраматика і чытанка Євменія Сабова з <unk> р Натоміст ряд ґраматик писаныхґраматика і чытанка Євменія Сабова з <unk> р Натоміст ряд ґраматик писаных
жывым русиньскым языком в опініі ґайды отворила ґраматика Авґустина Волошына з <unk>жывым русиньскым языком в опініі ґайды отворила ґраматика Авґустина Волошына з <unk>
р По велькій війні выдана остала ґраматика Волошына і Панкєвича написана нар По велькій війні выдана остала ґраматика Волошына і Панкєвича написана на
основі ґраматикы Огновского котрий меньше веци тримал ся жывой русинькой Бесіды аоснові ґраматикы Огновского котрий меньше веци тримал ся жывой русинькой Бесіды а
в <unk> році вышла друга ґраматика Сабова написана на основі росийского языкав <unk> році вышла друга ґраматика Сабова написана на основі росийского языка
під лабобоксу Сиділи разом з білым і крыл ілом і молисо Сиділипід лабобоксу Сиділи разом з білым і крыл ілом і молисо Сиділи
рогазом цілювали крыл міс Ладішол цили в голову золуд гондым вою плакатирогазом цілювали крыл міс Ладішол цили в голову золуд гондым вою плакати
з підну сиділ госвиділи в пларі симували З білыми крылками Сиділи вз підну сиділ госвиділи в пларі симували З білыми крылками Сиділи в
пларі цимува луком а і злолуком Піду діло плакати вком Ґарайда твердилпларі цимува луком а і злолуком Піду діло плакати вком Ґарайда твердил
же написанти нову ґраматику языка котрий до той поры не мал ниякуже написанти нову ґраматику языка котрий до той поры не мал нияку
систематизуваного языка єст легко Для індоевропейскых языків греколатиньска ґраматична система подає готовысистематизуваного языка єст легко Для індоевропейскых языків греколатиньска ґраматична система подає готовы
рамы в котры треба лем вштурити правила і іх пояснити Але написатирамы в котры треба лем вштурити правила і іх пояснити Але написати
ґраматику для народу в котрым вказало ся уж вельо ґраматык всякого можливогоґраматику для народу в котрым вказало ся уж вельо ґраматык всякого можливого
напряму і жада не устала принята загальні без критикы і спорів єстнапряму і жада не устала принята загальні без критикы і спорів єст
барз тяжко Прешкоды в такых ситуациях вказуют ся з ріжных сторін ібарз тяжко Прешкоды в такых ситуациях вказуют ся з ріжных сторін і
причын Стремліньом Івана Ґарайды было опрацуваня ґраматикы котра довела до установліня сталыхпричын Стремліньом Івана Ґарайды было опрацуваня ґраматикы котра довела до установліня сталых
і ужываных вшыткыма языковых правіл жебы книжкы і часописы были выдаваны загальныі ужываных вшыткыма языковых правіл жебы книжкы і часописы были выдаваны загальны
приняті і зрозумі для вшыткых языку Книжкы выдаваны на основі попередніх ґраматикприняті і зрозумі для вшыткых языку Книжкы выдаваны на основі попередніх ґраматик
были уж в тых часах для народа незрозумілы а де факто былибыли уж в тых часах для народа незрозумілы а де факто были
Для него презначены І прото ґраматика має быти практична з чого требаДля него презначены І прото ґраматика має быти практична з чого треба
выключыти вселеяку політыку котра не має ся нияк до ґраматикы Нарід яквыключыти вселеяку політыку котра не має ся нияк до ґраматикы Нарід як
же хоче ся вчыти потрібує ясного языка Інтеліґенция все мала і маєже хоче ся вчыти потрібує ясного языка Інтеліґенция все мала і має
вельо веце можливости до саморозвою натоміст нарід має предовшыткым свій язык звельо веце можливости до саморозвою натоміст нарід має предовшыткым свій язык з
котрого повинен корыстати Ґайда писал тіж же велька роль в хоснуваню материньскогокотрого повинен корыстати Ґайда писал тіж же велька роль в хоснуваню материньского
языка лежыт власні по страні інтеліґенциі повинна она вчыти ся не лемязыка лежыт власні по страні інтеліґенциі повинна она вчыти ся не лем
в чужых языках але і в своім материньскым языку бо добре знаняв чужых языках але і в своім материньскым языку бо добре знаня
материньского языка служыт до пізнаня чужых языків Це скорше приведеній опис іматериньского языка служыт до пізнаня чужых языків Це скорше приведеній опис і
поясніня вплынуло на языковій одділ Підкарпатского Общества наук жебы підняти рішыня пропоясніня вплынуло на языковій одділ Підкарпатского Общества наук жебы підняти рішыня про
потребу написаня новой якісной ґраматикы Такє рішыня Підкарпатскє Обществом наук підняло напотребу написаня новой якісной ґраматикы Такє рішыня Підкарпатскє Обществом наук підняло на
своім засіданю <unk> лютого <unk> рока Тота ґраматика мала быти языковым компромісомсвоім засіданю <unk> лютого <unk> рока Тота ґраматика мала быти языковым компромісом
підкарпатскых Русинів бо не спосіб было написати єй так жебы каждому вполнипідкарпатскых Русинів бо не спосіб было написати єй так жебы каждому вполни
пасувала при так сильным зріжницюваню языковым якє товды было серед Руснаків напасувала при так сильным зріжницюваню языковым якє товды было серед Руснаків на
Підкарпатскій Руси Ґарайда старал ся створити ґраматику жывого языка якій был ужыванийПідкарпатскій Руси Ґарайда старал ся створити ґраматику жывого языка якій был ужываний
през люди в тамтых часах і в якы можна бы ся безпроблемовопрез люди в тамтых часах і в якы можна бы ся безпроблемово
добесідувати цілым соспільстві По выданю ґраматикы потрібна была уж лем добра волядобесідувати цілым соспільстві По выданю ґраматикы потрібна была уж лем добра воля
По самовыданя ґраматикы то был лем єден етап замінереного цілю Дале требаПо самовыданя ґраматикы то был лем єден етап замінереного цілю Дале треба
єй было впровадити в жытя а то уж вымагало зрозумліня і охотыєй было впровадити в жытя а то уж вымагало зрозумліня і охоты
зо стороны народу і інтеліґенциі По закінчыню ІІ Світовой війны в листопадізо стороны народу і інтеліґенциі По закінчыню ІІ Світовой війны в листопаді
<unk> року радяньска контррозвідка арештувала Івана Ґарайду оскарженого о антирадяньску діяльніст Пред<unk> року радяньска контррозвідка арештувала Івана Ґарайду оскарженого о антирадяньску діяльніст Пред
судом єднак николи не станул бо не дозвіл в процесу і вмерсудом єднак николи не станул бо не дозвіл в процесу і вмер
<unk> грудня <unk> року Зо смерт Івана Ґарайды Підкарпатска Русь стратила выбітного<unk> грудня <unk> року Зо смерт Івана Ґарайды Підкарпатска Русь стратила выбітного
науковця і діятеля Слали сте проґраму з Лемківского архіву в радию Рускойнауковця і діятеля Слали сте проґраму з Лемківского архіву в радию Руской
Бурсы ЛЕМ фм Павло ХанасБурсы ЛЕМ фм Павло Ханас