З лемківского архіву #98 - 18 VI 2015 Іван Гарайда
Еп. 98

З лемківского архіву #98 - 18 VI 2015 Іван Гарайда

•

Опис епізоду

Odcinek przedstawia postać Iwana Garájdy, lingwisty, pedagoga, tłumacza i działacza oświatowego z Podkarpacia, oraz jego drogę edukacyjną i zawodową. Najwięcej miejsca poświęcono jego pracy wydawniczej i naukowej w Użhorodzie, zwłaszcza opracowaniu gramatyki języka rusyńskiego, która miała duże znaczenie dla jego kodyfikacji.

Автоматычна транскрипция

З Лемківского архіву то місце в якым довідате ся про історию Лемків
річы якых де інде не почуєте ани не прочытате слайты проґраму з
лемківского архіву в радию Руской Бурсы Лем фм просит Павло Ханас Нескіль
в проґрамі з Лемківского архіву почуєте про наступного діяча з Підкарпатской Руси
Івана Ґарайду <unk> січня <unk> р на Підкарпатю в селі зарічово родил
ся Іван Ґарайда лінґвіста педаґоґ тлумач і просвітитель По закінчыню І світовой
війны родиче Івана разом з ним принесли ся на Мадяры а скорше
не приняли чехословацкого гражданства В році <unk> Іван Ґарайда закінчыл науку в
ґімназиі Секыш в Паґраві в роках <unk> вчыл ся на юридичным факультеті
Будапештаньского Університету де здобыл тіж титут доктора права але якого юриста николи
не робил Пот аплікувал на Філолоґічный факультет в Пейчы а од <unk>
р студиювал на Яґєльоньскым Університеті яко стипендиянт польского правительства В <unk> році
Іван Ґарайд скінчыл едукацию на Яґєльлоньскым Університеті і остал гын учытельом В
<unk> році Іван Ґарайда скінчыл едукацию на Яґєльоньскым Університеті і остал гын
учытелю Вступил до польско Мадярского Общества і принял в ним активну ролю
Занімал ся тлумачыньом з польского і мадярского языка уж в <unk> році
принял польскє гражданство Выбух ІІ світовой війны застал го в Кракові <unk>
листопада <unk> р был арештуваный з рештом краківскых професорів в часі провокациі
Ґестапы і остал вывезеный до концентрацийного ляґру в Саксенгаусен На просьбу родичів
інтервеніювало в його справі мадярскє правительство і довело до його освободжыня Дохы
же вернул на Яр <unk> рока але был уж втовды тяжко хворый
Рекоментувано йому выізд на перифериі жебы не бити на очах Ґестапо і
він выбрал яко місце свого пробываня Ужгород дай ми зачына то во
де горині тайоні татый товоде В Ужгороді остал председом Підкарпатского Общества наук
Сесе становиско занімал од <unk> рока аж до вызволіня Підкарпатя Совітами <unk>
жолтня <unk> рока в тым самым часі был выдавательом і редактором часописів
Літературна Неділя Наукового Квартальника Зоря Місячника Руска Молодіж Річника Великогосільского Господарского Календаря
<unk> книжок сері Народна Бібліотека <unk> выдань з сері Літературно наукова бібліотека
і <unk> книжок сері Дітяча бібліотека Пілавторстві з Лекачом в <unk> році
зоставил бібліоґрафію підкарпатской руской літературы Ґайда робил тис яко історик і лексикоґраф
Яко історик занімал ся Мадярами середніх віків і контактами з рускыма князями
яко лексикоґраф зоставил словник чужых слів і робил над рускомадярскым словником Головном
задачом Івалина Ґарайды яко ведучого підкарпатского Общества наук было выданя ґраматикы русиньского
языка Єй значыня для дальшого розвою едукациі было о вельо векше як
інчых підручників Направду был то великій крок зміряючый до кодифікациі русиньского языка
Во вступі до ґраматикы ґараіда порівнал розвий русиньского языка до політикы і
культуры реґіону котра цілый час находила ся під вплывами сусідів В вступі
до ґраматикы одкликал ся тіж до скоршых выдань русиньскых ґраматик Найперше одкликал
ся до написаной доктором Арсенийом Коцком ґраматикы Писал він же руснакам так
само як і інчым народам належыт ся ґраматика Ґраматика написана коцканом была
під міцным влияньом церковнословяньского языка але і тіж мала в собі вельо
елементів жывого русиньского языка Натоміст в Ґараші наступній творця ґраматикы в своім
труді подал ріжниці медже языками русиньскым і великорускым Михал Лючкай в выданю
в <unk> році ґраматиці утримувал же вшыткы Словяне повинни тримати ся церковнославяньского
языка котрого найбарже тримают ся дотепер Русины з Підкарпат Іван Ґарайда в
своім вступі звернул тіж увагу на тото же в другій половині ХХ
віка писаны были ґраматикы взоруваны на літературным росийскым языку в тым руская
ґраматика і чытанка Євменія Сабова з <unk> р Натоміст ряд ґраматик писаных
жывым русиньскым языком в опініі ґайды отворила ґраматика Авґустина Волошына з <unk>
р По велькій війні выдана остала ґраматика Волошына і Панкєвича написана на
основі ґраматикы Огновского котрий меньше веци тримал ся жывой русинькой Бесіды а
в <unk> році вышла друга ґраматика Сабова написана на основі росийского языка
під лабобоксу Сиділи разом з білым і крыл ілом і молисо Сиділи
рогазом цілювали крыл міс Ладішол цили в голову золуд гондым вою плакати
з підну сиділ госвиділи в пларі симували З білыми крылками Сиділи в
пларі цимува луком а і злолуком Піду діло плакати вком Ґарайда твердил
же написанти нову ґраматику языка котрий до той поры не мал нияку
систематизуваного языка єст легко Для індоевропейскых языків греколатиньска ґраматична система подає готовы
рамы в котры треба лем вштурити правила і іх пояснити Але написати
ґраматику для народу в котрым вказало ся уж вельо ґраматык всякого можливого
напряму і жада не устала принята загальні без критикы і спорів єст
барз тяжко Прешкоды в такых ситуациях вказуют ся з ріжных сторін і
причын Стремліньом Івана Ґарайды было опрацуваня ґраматикы котра довела до установліня сталых
і ужываных вшыткыма языковых правіл жебы книжкы і часописы были выдаваны загальны
приняті і зрозумі для вшыткых языку Книжкы выдаваны на основі попередніх ґраматик
были уж в тых часах для народа незрозумілы а де факто были
Для него презначены І прото ґраматика має быти практична з чого треба
выключыти вселеяку політыку котра не має ся нияк до ґраматикы Нарід як
же хоче ся вчыти потрібує ясного языка Інтеліґенция все мала і має
вельо веце можливости до саморозвою натоміст нарід має предовшыткым свій язык з
котрого повинен корыстати Ґайда писал тіж же велька роль в хоснуваню материньского
языка лежыт власні по страні інтеліґенциі повинна она вчыти ся не лем
в чужых языках але і в своім материньскым языку бо добре знаня
материньского языка служыт до пізнаня чужых языків Це скорше приведеній опис і
поясніня вплынуло на языковій одділ Підкарпатского Общества наук жебы підняти рішыня про
потребу написаня новой якісной ґраматикы Такє рішыня Підкарпатскє Обществом наук підняло на
своім засіданю <unk> лютого <unk> рока Тота ґраматика мала быти языковым компромісом
підкарпатскых Русинів бо не спосіб было написати єй так жебы каждому вполни
пасувала при так сильным зріжницюваню языковым якє товды было серед Руснаків на
Підкарпатскій Руси Ґарайда старал ся створити ґраматику жывого языка якій был ужываний
през люди в тамтых часах і в якы можна бы ся безпроблемово
добесідувати цілым соспільстві По выданю ґраматикы потрібна была уж лем добра воля
По самовыданя ґраматикы то был лем єден етап замінереного цілю Дале треба
єй было впровадити в жытя а то уж вымагало зрозумліня і охоты
зо стороны народу і інтеліґенциі По закінчыню ІІ Світовой війны в листопаді
<unk> року радяньска контррозвідка арештувала Івана Ґарайду оскарженого о антирадяньску діяльніст Пред
судом єднак николи не станул бо не дозвіл в процесу і вмер
<unk> грудня <unk> року Зо смерт Івана Ґарайды Підкарпатска Русь стратила выбітного
науковця і діятеля Слали сте проґраму з Лемківского архіву в радию Руской
Бурсы ЛЕМ фм Павло Ханас