Языковий Гокус Покус #198 - 20 I 2017 - Zmiany głoskowe
Еп. 198

Языковий Гокус Покус #198 - 20 I 2017 - Zmiany głoskowe

•

Опис епізоду

Odcinek „Językowy Hokus Pokus“ poświęcony jest pisowni i zmianom głoskowym w języku łemkowskim/rusińskim, zwłaszcza alternacjom samogłosek typu o/e oraz i/y. Prowadzący omawia alfabet, przykłady odmiany i różnice między dawnymi a współczesnymi formami, odwołując się też do porównań z innymi językami, m.in. słowackim.

Автоматычна транскрипция

Языковий гокус покус Ци бандуристы скрипчут бандуры А може компер Чом мож
бити люб Што мают спільне теля і дівчы Ци можеме вылічыти грошы
чом Кыів был колиси східньославяньскій а днес є уж чысто лемківскій Одколи
нашы предкы мали уладу вымови Што ся находит на швецкым стулі чом
дотеперішніх відруючых мобілюк інсталюют ЛЕМ Ґ <unk> файлі доступ до Фейсбу та
майля і інчого сітьового софиру і аплікациі Кєд хочеш ся дашто о
тым дознати слухай авдициі Языковий гокус покус Значыт здаі язык і вчы
ся гокус покус Витам красні вшыткых дорогы радия слухачів з той страны
Демко Трохановскій і языковий гокус покус зас або но вкінци тот языковий
гокус покус бо сме ся кус не чули На причын ґу тому
было пару был хыбаль найбарже такій видимий то святочно новырічний період конец
рока початок нового рока і то все так якоси выкликує ріжны ріжного
рода такы справы же сме ся не чули добрі треба скоро надробити
тот страчений час бо тем як всеязыковых темы єст вельо Но і
кєд слухате премєру нажыво того проґраму бо днес сме ся уж перенесли
з краківского студия на варшавскє студиі радия Руской Бурсы Лем фм а
може сте были при слуханю радия П уж так гардім языпові шефредактор
радия Богдан Ґамбаль і так красні вымінял приміры альтернаций на вшыткы тото
звукы дифтонґе ійы і так дальше захыба Вас запрошу на теле в
тым моменті запрошу Вас на Джінґєль но і перейдеме сой до своіх
языковых справ А я знам азбуку Уж познали мы а з буку
а як авто бе як буков в як ватра ге як гора
Ґє як ґазда де як дора е як екран є як єлен
Жет як жето зет як зелін І як ігла І Чудачне бо
на і ся нич не зачне ы є тиж зманеруване серед слова
заховане або зас на кінци стоіт і початку барз ся повіт Дале
буква і отяк Йосиф ка як коса ев як лоси м як
мань О як орел пе як пані р як руснак С як
слуга до як тырка о як угель Ф як файка як хыжа
ци як церков че як чыжык ша як школа ща як щавій
юяк Югас я як ябір єд і знак два знак мягій з
твердым знаком ти Но то сме уж по традицийным джунґли языковым в
языковым окусім покусі награным чудовым ансамбльом радия ЛЕМ фм но і нич
перейдеме до тых нашых справ до тых нашых языковых справ то одраз
мушу потвердити тото што повіл шефредактор Богдан Ґамбаль же фурт остаєме в
узкій і тисній Спілпрацы Нові Од парох проґрамі од парохязыковых покусів покусів
бесідуєме сой о тых звуках о тых власных Іж шырока тема в
котру вписує ся медже інчыма альтернация о до і Е до і
то значыт выміна і ту треба одраз поісти же тых е то
значыт давных є было паром пару пару видів Но ту можеме стояти
такы приміры жебы сме знали о чым бесідуєме уж даякій час в
языковым кусі по кусі то такы приміры як ніч тото і нам
ішло зо быдиме в одміні ніч ночы тін тены ту примір з
давным є днешнім е ци такій примір як ріка і ту уж
альтернациі в одміні не будеме видіти О тым єм бесідувал як тото
вшытко проходило і треба памятати же найчастійша выміна тых звуків то єст
до і бо так найбарже хыба пошырена єст тота тота тота альтернация
она проходила так же в інцій спосіб значыт такій же в даякых
примірах коли по давных мягкых согласных жычышыщы котры з часом остали твердыма
твердыма в такой вшыткых лемківскых обшырях русиньского языка ту треба тіж повісти
же тоты давны о і е переходили тіж вых по тых давных
мягкых агнеска уж твердых согласных Видиме тото в такых примірах як вечер
але вечырня ци вечыркы в такым часослові як чыряти чыряти ся такій
присловник вшытко ту на примірі альтернациі ту можеме срівнати зо словацкым вшытко
хыбаль так буде найліпше Дуже сме сой уж повіли о тых альтернациях
же так загальні бесідуючы тото о і е давно є переходило в
І переходило окрем сполненого І Переходячы тіж через своі ріжны етапы єдным
з етапом был такій дифтонґічний бы етап коли тото давне о або
є могло мати таку форму котру уж редактор шефредактор Богдан Ґамбаль вымінил
то такє Уй або уі на дашто мам помедже тым і но
то так як напр О спомненій вечырни ци і вечері вечеры ту
не проходило маме пряшівску форму вечур і вечурня Ту видиме тото же
тота альтернация тота давна історична выміна затримала ся в Пряшові на тым
етапі Маме стрічаны тіж на Лемковині качур заміст днешньой формы Качор котра
думам під влияньом польского языка вернула до етимолоґічного о кєд бы сме
ся вперли но днес форма назовника мала бы напевно вид качір то
така симуляция Но кєд бы тота очывидні выміна проходила реґулярні Ту зато
же маме тот запертий склад КА Чор а знаме же в запертых
складах о переходило в переважні в І або вы зато тіж тота
форма качір так вымогла колиси мати таку форму і ту сміло можеме
повісти же так бы могло ґу тому дійти То шыдні лем така
смішка але сміло мож повісти же на примірі слова качор або слова
качор было заступлене даякым давнійшым ту такє мож звіданя може даде ся
заховало і звук о зачал переходити в і але нести хостаючы на
у або тіж даякє давне слово заступил уж качур котрий ся з
уне принял ной вернул той давной свойой той первісной формы Думам же
під влияньом польского языка ото значыт вкачор Як видиме тых винів кус
было але може вернийме до реальных справ Не до симуляций што бы
могло быти кєд бы было Хоц повім одраз же в другій части
сой тіж приведеме такых пару проблематичных примірів ной співаме пояснити одкали ся
они в языку могли взяти Бо інчий примір такых нескінченых альты наций
котры не встигли од О або е є дійти до не до
і або ы видиме в минулым часі мужского рода в такых формах
як пюк рюк з постерю люх в люк што іщы вюл і
так дальше ту сяди маме тіж запертий склад і здавало бы ся
мало бы там быти з е і хе але оно остало на
на у по мягкым то значыт значыт і Но і кєд сме
уж сой припомнули што ся в тым нашым языку поробило Думам же
сой мож жеме дати даяку музыку і уж ухвильку перейдеме до декотрых
примірів котры нам може барже пояснят Же то не такє просте в
тым языку же о перешло в і або пожычыш щы но і
маме з того Маме з того даякій результат днешній результат Зато запрошу
Вас на Миколаюва а о хвильку чуєме ся очывидно зас ін той
той Навіду я Ной витам поперві припомну же находиме ся в языковым
гусіпокусі нажыво кєд го слухате кєд слухати його премєру з підваршавского студиі
радия ЛЕМ фм перед мікрофоном Дальше Димко Трохановскій Но і што ж
знам же не каждій може любити такы історичны справы але треба памятати
же тота істория принесла нам Вельо фонетычных змін вымін альтернаций огушынь о
звучынь котры днес мусиме даяк записати з котрыма даяк мусиме сой давати
раду Но і даме сой раду Но добрі мало быти днес о
проблемах зато зато і буде о проблемах Но і зачно од той
простой справы В обшыри І як то значыт з той обшыри котра
уж долшый час занимат нашы языковы гокусы покусы ту маме такій принцип
же наше і заложме мало бы змягчати має бы Мало бы все
змягчати но і по правді змякчат но але не все Окрем той
новой чужой лексикы Можеме сой дати такы приміры як сіну з сітком
ой бы ду тепер выдумал што іщы сітара такій інструмент сібе <unk>
секвель ту бы бы такы уж інтернацийонализмы барз часто ся являют а
проблемы з альтернацийом видиме тіж в декотрых названях схел Но і ту
уж маме направду вельо файных примірів Зачну од Крениці одкале походжу хоц
єм ся там не родил до місця свого наржыня і Шыдіду Крениця
Крениця часом звана Криницьом Она по правді кєд бы сме сой такы
барз принципіяльно підышли до того названя днешнього міста колиси села повинно бы
ся назвати кріницьом понеже іде з мягкого е котре мало бы перейти
перейти до на до і кєд бы перешло цілу свою дорогу той
выміны од давного е до днешнього і але заховала ся ф назва
назва така котра іде од польского записаного по польскы кшениче Но і
там тіж видиме е припомну же в польскым языку тото жы то
є записуване як р і з ішло од давного мягкого мягкого р
зато по ним е тіж было мягкє бы но і одтале заховала
ся на предовшыткым на західній Лемковині назва Крениця без пізнійшой альтернациі без
пізнійшой выміны Е до Еі Лишме креницю і перейдме тепер до Ясюнкы
Ту виджу бодай два проблемы перший проблем то такій Же уж в
назывника в назывнику єдны з слова од котрого походит назва села маме
ясен Зрібнена форма ясеник і так дальше то знач тото дерево што
значыт же в тым слові давне е може і ани не зачало
переходити в і Хоц по селі по названю села Ясюнка видно же
было інакше лем же тота альтернация тота выміна од е до і
остала на тій формі знаній хыбаль барже на Підкарпатскій Руси покус на
Пряшівскій Руси і дост мало на Лемковині то значыт на формі Ю
то значыт упо мягкым тота ясюнкам ной тото тым більше дає додуманя
бо ачий на Підкарпатскій Руси маме село котре має корін од корін
од дерева но языковий корін од того ботанічного дерева Ясіня єст єст
такє село там там находит ся церков Вознесіня Господнього котре єст вписане
вписане вписана до до на листу Юнеско разом з церков святого Михайла
зо села Ужок Но але неправда же то файне якє чудесне тото
одкрытя же здавало бы ся же то як раз на путкарпатскій руси
ци плюдкарпатскій руси давне е могло остати на уі тот процес тота
альтернация котра не пішла уж до до формы ы і Єст барже
розшырена баже розпространена як раз на Пудкарпатскій підкарпатскій пюткарпатскій руси а на
Лемковині здавало бы ся м тота форма форма мала бы перейти в
і Ту видиме ґеоґрафія язык обернули ся доцяпно сут до берены горізне
як бы м повіл одраз бо бо бо бо маме на Лемковині
ясен хоц може кєд бы реґулярні ішол до переходил конкретны фазы той
альтернициі был бы была бы то форма ясін Остала нам ясюнка в
тій посередній формі а на оборот єст єс на Підкарпатскій Руси то
значыт і сам село Ясіня Ту одраз повім же єст такій кус
більший проблем з ґеоґрафічныма назвами іменами назвисками тых звідань і проблемів буде
мати Більшеной пару днес очывидно очывидно представлю чо буде мати проблем Ту
од рас підкрислю же то наступна така залежніст же то зато же
ґеоґрафічны названя імена назвиска што іщы часто церковна лексика была в вельох
примірах хоснувана в офіцияльній обшыри а тот офіцияльна офіцияльний языковий простір не
все принимал языковы приписы проходячы посеред хоснувателів языка так скоро як більшіст
хоснувателів языка зрештом зафіксуваны ґеоґрафічны назвы они долго были такыма якы предовшыткым
якєд были знаныма они ся долго не зміняли тото видно напримір в
тоту залежніст же же даякы языковы процесы видно в метрікальных книгах з
Лемковины Мож іх найти напримір в інтернеті де што кєд мати кус
часу посмоты на книгу свого села найліпше перелом ХХ стявляли Но і
на самых назвисках видно же офіцияльний запис не все хоснувал тоту альтернацию
да і ци еді часом шы в них хоснувал і не все
так єст же ге же же єй не узгляднял при записі до
метрикальных книг але запис тых назв ішол хыбаль кус дакыс інчым путьом
Но інакше не встигал сне все встигал о може так за народным
языком хоц виділ єм записы виділ єм записы і качур назвиска і
медвідь значыт уж по альтернациях Алем бы хочу повісти о інчых примірах
проблематичных примірах такы назвиска як Трохановскій Стефановскій Клинковскій і так дальше хоц
часто тот назвиска чуєме з выміном О до і в тым суфіксі
о то єднак то єднак в офіцияльным записі они ся отсе заховали
як о а не з выміном на І ту на потверджыня того
што бесідую можеме дати наступны наступны назвиска котры уж не сут звязаны
з суфіксом О але походят од назвы сел ци напрі од дерев
як яворскій а не явірскій Прислопскій а не присліпскій тоты назвиска так
были так были хоснуваны Но і кєдна уж при ґеоґрафічных назвах єм
може мал зачати од ріпоґ ло то барз файний примір проблематичний примік
примір давной альтернациі Але кєд сме уж при назвисках Яворскій і прислопскій
но то м сміло можеме сой дати же сут такы такы села
як Явіркы і Прислоп Як чуєме в Явірках перешло о до і
В прислопі хоц бы рідко бо рідко чул єм форму присліп то
єднак хыба хыба оном найбарже розпространена єст прислоп без той історичной выміны
в запертым складі то значыт тота днешня форма єст ідеякы прислоп Не
вернеме до тых нашых ріпок ріпок або ропок як лиси тіж уж
в языковым покусі і покусі споминал о тым же напевно давна форма
того села названя того села мала вид робкы но але коли Розпространий
ся тот языковий процес тота выміна выміна одо і перешло подля того
принципу в село рібкы Но але в одміні як видиме як видиме
не все Тото село має ды вшыткы вшыткы одкрыты склады бо уж
в рождаючым одмінку маме ропок то значыт ідеме я тот першый сплятной
здавало ся бы же ідеме до робок але Тота назва уж з
альтернацийом на тілько ся заховала і не тілько зафіксувала в языку же
часто бесідуєме же ідеме до ідеме до рібок Туд може перейду тіж
буду остаючы на середній Лемковині перейдут до Ґладышова перейдучы на захід Польщы
Же маме тіж ґладышів і там тіж проходила тота альтернация о до
і але то уж кус інакше бо там де єст кінцівка Ґладышів
то тіж од то барже присвійне названя того того села така єсетимолоґія
но і там маме Ґладышів тото піл змягчене шы но бо пшы
єст як знаме тверде но і полной мягкости уж днес радше радше
не осягне хоц вымову Ґладышів тіж єм чул та є Ґладышів шіст
і так дальше Але найбарже в тым примірі суфікса давного олв котре
перешло в ів то присвійний суфікс робит нам проблем ту і ту
тіж єм ся задумувал дост долго в такым примірі коли перед тым
суфіксом іде іде стоіт Звук л давне л Як знаме тот з
звук записуєме днес або вымовиме днес як нескладотворне удам то такій примір
Михаліл Як знаме і має змягщати але у нескладорного змягшыти ся не
даст Запис маме Михал но і потім іве што зробити в одміні
ци іхаме до Михалова ци іхаме до Михалова радше бы м хыба
преферувал тоту другу форму Понеже понеже там мали сме там мали сме
не змягчене лы ориґінальні зато і думам же так ся Так ся
тото повинно вымавляти і так повинно ся так оно повинно быти Но
і добрі Тоты ґеоґрафічны приміры творят нам єдну таку обшыр барз цікаву
зато же она барз нереґулярні проходит не так реґулярні як же так
речу неґеоґрафічны назывникы ци ци слова в загальні бы то не лем
не лем назывникым Але бы перейду до імен были назвиска назвиска перейду
до імен все мал єм проблем і вельо видів запису з такым
іменом як Андрий Е котре днес уж традицийні записуване єс через середнє
ы Но і кєд єм заявил тот проґрам языковый госпокус як тот
котрий буде бесідувал о проблемах то ту сміло можу повісти же ту
гей єст проблем Кєд бы в слові в імені Андрий тота альтернация
давного є давного е до і проходила реґулярні мали бы сме Андрий
через І Але мі ся здає же ту хыбаль найбільше влияня мали
інчы формы такы як Антоний Юлий ехто іщы ох і вельохы вельо
вельо інчых імен з кінцівком Ело і через такє аналоґічне влияня і
подібні з кінцівкы тото Андрий Андрий не остал Андрийом через і лем
як раз Андрийом хоц очывидно тутіж іщы в ХХ столітю виділ єм
декотрых творців котры записували ся як Андрий што бы было наступным доказом
того же же єднак в іменах назвисках ґеоґрафічных названях Не все вшыткы
языковы історично языковы процесы мусят мусят проходити Мам іщы м о такій
примір но то він його мушу мушу дати апоне же маме нихті
гей маме нигті там де си на пальцях на пальцях при ногах
при руках на вшыткых пальцях якы маме і тоты нигті Раз же
ту єст огучыє огучыня гы записуєме через гын нигы очывидні того уж
не вымовиме як гым звучне гы но але так запишеме но і
ту тіж тото и нам ся являт як з давного о м
В ґраматиці лемківского языка авторства Мирослава Хояк і професора Генрика Фонтаньского маме
ачий запис через хы але здає ся мі же же тоты нигті
рад ся Мали бы мати свою давний запис через гы але чудує
чудує тота форма середнього і котре ішло з О Ту одраз треба
повісти уж єм о тым тіж споминал в тій сериі в котрій
бесідуєме сой О іо і і і іоы же гы Тота форма
вымовліня давного о не як і лем як і она барз популярна
предошытым на середній Лемковині і здає ся мі же хоц нигті уж
до літератского языка вошли якы нормативна форма думам же то влияня якраз
середньой Лемковины котра якраз з нигтями перебила ся до правопису см мал
іщы ага бы так то іщы єден примір такого проблематичного Тым разом
часослова котре тіж іде з давного з давного є і перешло і
то сопоставліня такых двох форм як богатіти або богатити ся напримір ту
уж вертане часослово в тото не будеме входити Недавно стрітил єм тото
часослово богатіти котре бы має вельо такых подібных хоснувань то значыт маме
такє часослово як білити гей білити хыжу Але як она хыжа єст
білена дакым то што она она стає ся біла значыт біліє і
ту видиме тоту ріжницю помедже білити а біліти ци збілити як збіліти
якы як бы сме мали в завершеным виді і так само богатіти
і тото і іде од давного є котре видиме днес в польскым
языку напримір не знам заклад в тым примірі але зєленіц білец такы
формы істнуют в росийскым напевно в тых обох языках ту треба тіж
припомнути не проходили альтернациі о до і Частично в польскым перешло о
до у но але то уж тема на інчу доцяп здає ся
мі бесіду Як видиме тых проблемів кус єст проблемів тем котры мож
омовити поне же они они проблемами ся уж перестают быти проблемами котры
коли сой о них оповіме ци коли о них оповіме зато тепер
лишыме сой кус часу на тото жебы наґда кус музыкы ачуєме ся
неодолга Ведхін Везгоді назва Но іщы раз на конец хыба так в
языковым окусі покусі Ага бо за буду но так бо єм хотіл
повісти іщы о тым же богатіти і богатити ся зеленити дашто або
зеленіти значыт ставати ся зеленым ци біліти і білити но ту маме
тіж інчу одміну бо хтоси богатіє бы дахто ци дашто зеленіє біліє
але маме інчу ґрупу одміны коли дахто ся богатит зеленит ци дахто
дахто білит хыжу то лем так як дополніня того о чым сме
перше бесідували што ж мож повісти о днешнім одтинку цікавий тот язык
як фраз понет же на самых лем а на самых лем ґеоґрафічных
назвах можеме тото потвердити маме креницю форму без альтернациі По части єст
о нас тіж з альтернацийом але то уж думам влияня польского языка
по не же днес тота тота форма Крениця перешла уж барз часто
хоснувана Лемками як Крениця ани крениця Маме другу другу назву другє названя
то ясюнка котрый днес бесідувал Ясюнка то така форма котра здавало бы
ся іде од Ясеня здавало бы ся барже підкарпатска як лемківска Бо
тота выміна з давного є з давного Е остала лем на тым
на тым пункті У натоіст Ґ Упомягкы не маме ріпкы в кінци
так то тіж ґеоґрафічне названя але ту альтернация выміна давного Одо і
так міцно перешла же ачий в выміні і в одкрытых складах не
остає нам твердо і же іхаме не до ропок лем і гаме
до ріпокы походиме з ріпок і такы дальше Будеме помаленькы кінчыти тішу
ся же сме зас могли быти разом думам же в тым моменті
Што шы боявшых вшыткых примірену вшыткы ні Може інакше вшыткых ім не
повіл бо треба было долго сідити они ся кус они сут кус
подібны до себе Але помалу будеме думам кінчыти Ду што шы правда
єст о чым ґадати гей знам же єм ся причыпил до тых
і ы Но але они днес творят проблемы они предовшыткым коли ы
заднє ы остає уж остає уж выперте через середнє і творячы очывидно
новы проблемы бо то не єст так же коли забываме о ы
то Маме єден проблем меньшы ні тото выкликує пят новых проблемів коли
змінят ся фонетика ну тото мож самоповісти самом тото мож выречы лем
по альтернациях О доі ци тіж е доі Але уж як бы
не входячы в самы альтернациі давны альтернациі єст о чым є за
чым бесідувати на кєд бы сте ся задумали чом то одруз можу
пояснити же в языку можеме вельо бесідувати товды коли він мат долгу
історию а русиньскій язык таку історию долгу очывидно не має Зрештом кєд
было выданых такой <unk> одтинків языкового кукуса покуса Ну то лем єст
доказ того же фактычні кєд мі ся іщы хоче то значыт же
іщы тем вельо вельо нам ся явит в языковым окусі покусі а
наступний доказ же наш коханий русиньскій язык не єст выдумком Ідучом з
Москвы і реалізуваном професором Маґечійом і професором Лем Дуць Файфер лем жывым
языком котрий має свою прекрасну долгу історию і єст нашым рідным материньскым
языком зато треба го плекати шанувати а предшытым ся го вчыти і
не лишати той наукы деси там на стары рокы коли буде мам
мати Більше часу Тов языковий окус покус сердечні Дякую пращам ся з
вами бесідувал Демко Трохановскій з підваршавского студия радия Лем фм Языковий гокус
фокус Ци бандуристы скрепчут бандуры А може компер Чом можем пити руса
Што мают спільне теля і дівча Ци можеме вылічыти грошы Чом Кыів
был колиси східньославяньскій а днес є уж чысто лемківскій Одколи нашы предкы
мали ладу вымовы Што ся находит на швецкым столі чом дотеперішніх відруючых
мобілюк інсталюют ЛЕМ ты файлі доступ до Фейсбу та майля і інчого
сітьового совчыні і аплікациі Кєд хочеш ся дашто о тым дознати слухай
авдициі Языковий гокус покус значыт знай язык Вчы ся гокус покус