Языковий Гокус Покус #213 - 23 05 2018 - Historia alfabetu
Еп. 213

Языковий Гокус Покус #213 - 23 05 2018 - Historia alfabetu

•

Опис епізоду

To odcinek programu „Językowy Hokus Pokus“ poświęcony językowi łemkowskiemu i ruskiemu, z omówieniem alfabetu, historii jego rozwoju oraz dawnych i współczesnych form obecności w piśmie i edukacji. W nagraniu pojawiają się też wzmianki o gazetach, kodyfikacji i maturze z języka łemkowskiego, ale bez pełnych danych o wszystkich omawianych przykładach.

Автоматычна транскрипция

Языковий гокус покус Ци бандуристы скрепчут бандуры А може компер чом мож
любти люса Што мают спільне теля і дівчы Ци можеме вылічыти грошы
Чом Кыів был колиси східньославяньскій а днес є уж чысто лемківскій Одколе
нашы предкы мали уладу вымовы што ся находит на швецкым столі чом
дотеперішніх вітруючых мобілок інсталюют м <unk> файлі доступ до Фейсбу та майля
і інчого сітьового сертве і апликациі Кєд хочеш ся дашто о тым
дознати Сухай авдициі Языковий гокус покус Значыт знаі язык і вчы ся
гокус покус В тым красній вшытко дорогы родий слухачів з той страны
Демко Трохановскій Радий є є є є є фм і языковий гокус
покус то значыт Проґрам о языку Дорогы тыжен тому бесідували сме о
фраірці і так єм ся том фраірком занял то значыт вшыткыма ріжныма
видами фраіркы в фраіря і синонімами же єм зробил блуд о котрым
сте мі повіли зато барз сердечні за тото Дякую о буді о
хвильку поім тіж о чым днес буде в языковым покусі покусі а
припомну высламе го нажыво з варшавского судия радия Лем фм кєд лем
очывидно слухате премєру проґраму Днес буде іщы дашто о матурах о матурах
предовшыткых з лемківского языка Бо думам же тото на нас найбарже інтересує
но і тото што єм днес заповіл на нашым портали ЛЕМ Крапка
фм котрий припомну змінил бренд змінил барвы змінил кольоры на якы можете
прочытати очывидно але я зачну традицийно то значыт нашым радийовым джінґльом з
азбуком уж о хвильку ся чуєме назад А я знам азбуку Уж
познали мы а з буху а як авто бе як буков В
як ватра ге як гора ґє як ґазда де як дора Е
як екран є як єлен Жет як жето зет як зелін І
як ігла ІІ Чудачне бо на іх ся нич не зачне ы
є тиж зманеруване серед слова заховане або зас на кінци стоіт і
початку барз ся боіт Дале буква і отяк Йосиф Каяк коса ев
як лоси як ма як орел як пані р як руснак С
як слуга о як тырка о як угель Ф як файка як
хыжа ци як церков че як чыжык пша як школа ща як
щаві Юяк Югас я як ябіль ror є <unk> і знак два
знак мякій з твердым знаком ты То може найперше о тым што
єм попутал нали припомну находиме ся в языковым окусі покусі бесідує дем
котрохановскій очывидно в радию Лем фм нажыво Фактично аж єм одслухал попередній
проґрам коли сте мі звернули увагу як вступ до той кодифікацийной стрічы
о котрій єм тыжден тому бесідувал на скоро хотіл єм припомнути пару
дат з істориі русиньского языка і дішол єм до етапу назвийме може
несучасной може той новой істориі котру єм деси там датувал од ст
од будуваня свідомости од буджыня той свідомости од весны народів в <unk>
р при нагоді ім вымініл такы славны назвиска як Добряньскій як Духнович
Павлович І дішол єм до першого такой думам в цілым русиньскоязычным ареалі
журналу до ґазеты Лемкы і подал єм там дату <unk> рік же
же она ся товды зачала являти попутал єм очывидні з основаньом Руской
Бурсы но але такы сут реалиі Высыланя нажыло як найбарже ґазета Лемко
зачала быти выдавана в <unk> Ґазета для Народа тот першый журнал Перша
ґазета котра такой тым языком была писана по цілым періоді языя такым
языком котрым бесідували люде Но і тепер жебы так дозлагідно перейти до
сучасности дой абсолютной сучасности до днешнього дня або кєд слухате примєру днес
маме <unk> мая <unk> рока з тым найновійшым етапом розвитку русиньского языка
єст напримір його присутніст в школі або в школах на ріжных рівнях
І днес як раз матуристы то значыт я знам о єдным матуристі
другій котрий ся записал котрий ся приголосил до писаня матуры з лемківского
языка не підышол подібно але то іщы заран зверифікуєме в центральній еґземенцийній
комісиі ся знаме ци было іх більше поне же днес я прибуло
ся додзвонити уж може было за пізно або або нихто нихто не
одберал так ци так Днес была заплянувана матура з лемківского языка што
свідчыт о присутности в школах значыт свідчыт о тым же тот язык
надію ся же іщы жыє і буде жыл долго кєд же каждый
рік ґу іспытови з лемківского языка на тым о середнім рівни основных
і в середнім рівни шкіл же поім якєд іх так клясифікуєме кєд
дахто приступує до матуры Як єден з невельох меншыновых языків ту модраз
мож повісти язык лемківскій покля што єст доступний жебы з нього писати
матуральний іспецитом істория матуры з лемківского языка сігат <unk> рока коли то
першым тым одважным першым зазначеным был Данько Возняк з другого загальносвітнього ліцею
в Ліґници о рік было тіж потім уж двох матуристів єден в
ліґници другій в Ґорлицях но і так сукцесивно тоты охочы котры котры
пишут матуры котры приступуют до матуры з лемківского языка вписуют ся в
тоту континуацию Но найнакше єст з того рока тогорічный іспит іспыт з
лемківского языка зачал ся за пляном Так бодай вказуют даны з сайту
Центральной Еґзамінацийной Комісиі і матуру з лемківского языка мож было здавати лем
в розшыреным в мірі токус інакше як при тых матурах котры были
в попередніх роках Но і як дознаєме ся з пресовых анансів понеже
Я ся днес не міг дозвонити до Центральной Еґзамінацийной Комісиі был маме
маме інтервю для польской пресовой аґенциі Данька Стариньского єдного з тых котрый
ся приголосил і знаме же приступил понеже писал інтерпретацию тексту лемківского писателя
Нестора Рыпелы Як чытам в інтернеті то єдиний тогорічний матурийсто з лемківского
языка другій мал быти бодай в саноку але не явил ся в
школі не явил ся на тым на тым іспеті на тым еґзаміні
Я лем припомну Нестер репела вродженец Бюлцеревы його великым промотором м І
мож повісти одкрыл го шефредактор бесіды Петро Мурянка а вертаючы до аркушів
до тых матуральных аркушів котры днес были доступны для тых што приступили
до матуры значыт до єдной особы не маме інчы доступу до полного
змісту понеже тіж єм смотріл на сайты Ци Центральной Еґзамінацийной Комісиі ци
округовых іщы іх не было думам же наодолга тіж на нашым портали
ЛЕМ Крапка фм помістима Аркушы лем товды як они ся вкажут так
ци так Барз ґратулюєме Донькови Сериньскому же піднял то труд же вписал
ся в континуацию матуральных іспытів з лемківского языка Я лем іщы додам
бо маме іщы днеску з тым зато помаленькы буду ґу ним Ішол
же і публицистика редакторів Лем фм являла ся на матуральных еґзаменах з
лемківского языка в попередніх роках текст Богдана Ґамбаля о бытю власні кым
або якым в днешнім світі тот текст был тіж на матурі То
попередні рокоматуры а мы ідеме з темами дальше но але то уж
по маленькій музычній перерві будеме іти в тоту страну котру єм заповіл
на нашым портали Лем крапка фм Запрашам на Миколаів Не піду я
дора зорас гони гони маляду І видам попереві находиме ся дальше в
языковым фокусі покусі в радию Лем фм бесідує тіж дальше Демко Трохановскій
а іщы припомну свій емель о котрым все забывам то демко ЕТ
ле <unk> крапка фм Я ани не знам шом так до кінця
выбраєм тоту співанку може зато же там уж в першій фразі являт
ся творячий одмінок о котрым днес будеме бесідувати то значыт Не піду
я до леса з кониками з кониками так тот з кым з
чым з кониками тотворячий одмінок множыны в лемківскым языку Хоц я воліл
бы м жебы ту як раз фраза не была з кониками лем
з конями або скідми но але то уж о хвильку ту іщы
маме єден барз файний языковий фонетичний процес в лемківскым языку значыт його
брак то же до леса а не до ліса што Но барз
файні єст дуже співанок в котрых видиме же я до леса не
піду або до леса з кониками і так дальше осно може вказувати
на тото же не все тото давне ядь ся зміняло нам в
і а бодай в співанках оставало іщы долше як в нормальній бесіді
Но Але вертаме до тых нашых языковых тем до той єдной єдиной
котру єм анонсувал на портали ЛЕМ фм днес то значыт тот творячий
одмінок то значыт запоряд <unk> так запоряд одмінок в лемківскым языку котрый
одповідат на звіданя З кым з чым і звідате певно одкале мі
такє пришло но ано Пришло мі враз зо звіданьом яка то має
быти правильна форма творячого для другой парадиґмы одміны назывників Іту такій примірно
ма быти кіньми ци конями Несеме ся кіньми ци несеме ся конями
трізками дверми ци дверями Тота тема як раз творит добру обшыр до
дискусиі для кодифікаторів лемківского языка о котрых бесідувал єм тыжден тому але
Чом о тым не побесідувати В нас то єст в радию ЛЕМ
фм в проґрамі Языковий <unk> Я уж по правді колиси коли сме
іщы лем в інтернеті были піднимал тоту тему хоц може тепер добра
нагода жебы даяк сконсолідувати творячий одмінок і перелетіти по ріжных частях мовы
як він ся в них мат Здавало бы ся предошыткым в творячым
множыны же не повинно быти з ним проблему Бонеже в більшости примірів
будеме мати кінцівку ами або в мягкым вариянті Ями то єст кєд
цей волос маме на сам початок лем назывник маме першу одміну тверду
Но до першой одміны входят назывникы женьского роду в більшости Такы як
трава такы як баба медже з кым чым з травами з бабами
Маме тіж мягку одміну першы мякій вариянт першой одміны такє як ґаздыня
Марися Кошеля то значыт з ґаздынями з Марисями і з кошелями Маме
тіж особливы підтипы в тій ґрупі котры мают в основі жычышы щы
або кы гыгы хы такы звукы но і там тіж не видиме
проблему бо є з кым з чым з ружами з кучами суша
буде з сушами з пущами но і з руками ногами ци тіж
з мухами Но маме тіж в рамках першой одміны такій тип одміны
котрий ся кінчыт на ія І я ци ы я або вшыткы
тоты кінцівкы де єст в называючым одмінку єднины я погласнул заче з
кымс чым з єпархіями з конституциями змаракуями з ідеями і так дальше
Перейду тепер до третьой одміны і замірено поміням другу бо она як
раз етимолоґічно мягка зато буде в більшости ями то значыт ачий в
тых словах де днес маме твердий согласний груд грудями тін тінями Як
сой возме мягкы уж то Постіль з постелями Русь Русями Но лем
там де маме тоты приміры давных звыків котры в нас колиси были
мягкы а остали твердыма то значыт жычыш щы ното з кымшым з
мышами з гущами ци з ночами бо маме ніч кого чого неє
ночы але з кымщым в множыні з ночами а не ями як
в інчых примірах І тут доходили до четвертой одміны котра в великій
части буде тіж піднимала нас проблем той другой одміны друч одміна Днес
очывидно бо коли си інакше ся тото клясифікувало то сут тоты назывникы
середнього роду котры в одміні мают доставлений суфікс ен або ат то
значыт імя імене рамя рамене кача качате гуся гусяте дівча дівчате і
тота четверта одміна ту уж такой все буде мала кінцівку в творячым
множыны ами то значыт з кым з чым з іменами зраменами качатами
гусятами дівчатами До той четверто одміны іщы вернул по неже она кусіцька
нам єст близка через рід до другой одміны значыт до четвертой одміны
входят лем З слова до днешньой <unk>міны входят лем слова котры сут
середнього роду а в другій одміні маме і мужского і середнього роду
Но але особливі з того одмінка того творячого одмінка множыны творит тота
форма котра єст коротша од номінативной формы Уж єм тото рюк можеме
повісти звірятами Або звірятми можеме повісти конями можеме повісти кінми дверями дверми
воротами ворітми но і ту зачынат ся звіданя Чом так можеме сой
скорочувати тоты формы творячого одмінка множыны ци тіж ту іде даяка паралельніст
тых форм Но і уж одрікам колиси мужскій рід і середній рід
котры входят до днешньой другой одміны могли мати флексию доцяп днес непоняту
Могли мати кінцівку ы З кым з чым зідеме з рабы село
З кым з чым або кым чым ся послухуєме трьома селы трьома
чады або в тых вариянтах де маме в основі кыґгы хы з
кымсчым з духы другы і пророкы хоц днес бы сме повіли з
духами другами ци пророками З другой строны в мягкым вариянті мали сме
формы з кымс чым з коні заміз конями або кінми або з
царі Заміст царями царми думам же уж нихто бы так не повіл
Маме інщы вариянт з гйотом ци на кінци ци в основі з
кым з чым з зморі з краі і з єрей така была
колиси кінцівка І замірено тепер перейду до інчой одміны о котрій уж
єм повіл але тыкат ся середнього роду То одміна котра в творячым
одмінку множыны мала колиси форму таку Як єм повіл предше при нагоді
днешньой другой одміны З кым з чым не З іменами лем з
імены З кым з чым з отрочатами бы сме не сповіли давно
с отрочаты І такє слово котре днес має форму небо а в
множыні неба а колиси мало такій доставний суфікс еСДнес уж рідко пойме
небеса хоц іщы ся трафлят але з кым з чым в множыні
з небеса І тепер кєд цей скомпаруєме тото вшытко з одмінами котры
тыкали і тыкают днешніх першой і третьой одміны маме так перша одміна
такой от все мала тоту кінцівку днешню ами або ями З кым
з чым стравами з ґаздынями звелиями Третя одміна хоц подібні то уж
не до кінця помеже в результаті історичных фонетичных вымін долго утримувала ся
там кінцівка мы по мягкым єрі што мало такій вид кост з
кымс чым з костми заповід з кым з чым з заповідьми Зычом
кєд сой посмотриме на такы сло як ден камін котры колиси давнійше
в языку доцяп інакше ся клясифікували кєд іде о одміну товды посмотриме
же і они мали подібну кінцівку з кымс чын з деньми незвылі
з днями або давнійша форма з каменьми днес бы сме повіли певно
з камінями Но і такій стан довюл до того же язык зачал
глядати аналоґіі зачал гляди подобы до другых форм бо такій уж єст
язык він хоче не мати просто жебы не было всяди ріжні лем
жебы было в міру подібні Вшыткы кінцівкы котры обнимали слова мужского і
середнього роду зачали іти в сторону уж утвердженых кінцівок з женьского роду
то кінцівок ами ци в тій мягій версиі ямы А же то
найперше доробили ся уж утверджены кінцівок ами ямы як травами граблями вилиями
ци так як в другій так в третій одміні кістми заповідми то
і мужскій рід і середній рід зачали принимати тоты кінцівкы в творячым
одмінку множыном Одталей і мужскій і середній рід мают зрівнану нормативну кінцівку
ами ямы Зато так як тепер повіме в першій одміні як одмінаме
стравами з ґазднями з конституциями так і в другій одміні буде з
конями з селами Так і в третій одміні в тій женьскій котра
приняла уж доцяп тоту речу выдолжену версию повіме з ночами з постелями
ци стінями Але кєд уж так на тото вшытко посмотриме з боку
і тоты слова котры днес приналежат четвертій одміні так дівча так як
кача радше мают тоту нормативну форму творячого одмінка множыны дівчатами кучата качатами
гусятами гачатами ци там пташатами Хоц ту треба днес повісти же можеме
приняти як архаічны Може не до кінця факультативны архаічны кінцівкы допущальны кінцівкы
такы як з четвертой одміны з дівчатами або З дівчатми З другой
одміны такы як з конями або з кіньми з ворітми з дверми
з сільми Но зато хоц тота нормативна кінцівка для вшыткых деклинаций днес
выглядат як ами або ямы являют ся іщы оны архаізмы котры днес
можеме Як уж єм повіл може не приняти як факультативну форму але
як допущальну як архаічну форму понеже не все не во вшыткых примірах
в языку єст хоснувана бо зрештом не все колиси выступувала іщы перед
тым зрівнаньом вшыткых форм флексийных форм значыт не істнували м такы поєдны
кінцівкы колиси в примірах мужского ци середнього роду Але то не вшытко
бо тоты формы режме доты допущальны формы творячого одмінка в множыні Кус
нам мішают в языку але они прекрасно мішают о чым очывидно повім
поперевій наш шамятаний ста нашамлятаны ста де наплякале росла да наплякале росла
наша сме барбу а на што тот парыбок Молоде фыма димок Амла
не спа не спа Ей капзда ґамста Ей шыробоєвста содину мала Все
вода на герігста Ей капзна ґапста а на є понома мала бришоначок
<unk> шамла І вертеме до языкового куса покуса в котрым бесідує в
радию Лем фм очывидно Демко Трохановскій Днес в більшости бесідуєме о творячым
одмінку множыны в лемківскым русиньскым языку То такій одмінок котрий в істориі
перешол вельо трансформаций кєд сой так посмотриме барз загальні Зато і днес
о ним ново кєд бы вшытко было ясне не было бы о
чым бесідувати Але тепер о тым як давны кінцівкы на тото з
третьой одміны по мякым єрі мы влияют на днешній язык Знаме певно
уж з языковых гокусів покусів м ін о тым же колиси был
такій фонетичний процес де давне О переходило в запертых складах то наче
тых складах котры ся кінчыли на согласний переходило в і Маме ту
примір кін в назовючым одмінку і когочого коня єст кінь з І
коня з О І призрійме ся нашому творячому одмінкови вымножыні Маме ту
дві формы о котрых днес єм хотіл повісти значыт Ідеме з конями
або ідеме з кінми так і тото конями і кінми має дві
Ріжниці В основі має ріжниці значыт з конями там добрі чуєме о
А з кін мы добрі чуєме і через тото же друга ґміня
уж доцяп приняла приняла тоту кінцівку ами ци ями значыт з конями
але деси там прібывала принимати тоту тоту кінцівку лем мы по тым
мягкым а як знаме в нас в лемківскым стандарді русиньского языка мякости
барсы час то счезли і маме два виды конями і кінми кєд
сой поділиме тоты формы на склады маме коня мы три склады і
кін мы два склады з котрых в першій формі Перший склад єст
отвореным складом зато же кінчыт ся на гласний маме к Ня Мы
Зато в тым примірі тота фонетычна особливі сотот фонетычний процес не перешол
і маме якраз таку форму Але уж кєд Возмеме сой форму кін
мы ту маме кін мы і тот склад кін кінчыт ся на
согласний зато за принципом той выміны гласных в запертых складах од О
і маме Маме як раз ту власний і Так само бы проходило
в третій одміні то значыт в тій одміні женьскых назывників котры кінчыли
ся на гласний Колиси на провашене согласний колиси на с на мякій
согласний тоднешні формы кіст тота кіст і когочого неє той кости І
вернеме до нашого творячого одмінка множыны Часто почуєме форму з кістми зіл
мясо з кістми або з костями І ту так само тот сам
принцип нам ту входит же костя мы перший склад Ко кінчыт ся
на гласний зато товды О не вымінят ся на і Але кєд
уж приймеме тоту давну архаічну кінцівку мы товды результат нам дає кіст
мы Кіст тот склад кінчыт ся на согласний зато і там заміст
о выповіме І Но і так само єст в примірі сіль кого
чого соли а в нашым днешнім творячым одмінку о котрым днес бесідуєме
маме з солями або з сільми так бы сме повіли Але тото
же маме даякы факультативны ци но беречме допущальны архаічны формы То видиме
іщы в такых архаічных формах котры тыкают ся двоіны Днес знаме же
маме єднотне чысло і маме множне чысло але колиси давно тому была
іщы двоіна двойне чысло чысло котре односило ся до конкретной кількости осіб
річы ци ци ци ци ци подій докладні до двох Ту сой
можеме привести такы заложме Формы як очы бо очы все такой сут
сы сут двоі очы сут рукы ногы все чловек мал двоє очы
двоі рукы двоі ногы лишом сама форма очы а не ока днес
то єст тіж результат давной реализациі двойного чысла двойны Но Але маме
вельо ознак той давной двойны в лемківскым языку но і днес кєд
бы сме тото вшытко перенесли до творячого одмінка множыны о котрым днес
бесідуєме То такє звіданя Ци деколи сте чули од бабы ци од
діда од старшых люди же пові але він тріснул дверма або дверима
Але він тріснул тыма ворітма Є знам же в тым моменті може
дакус тото быти чудне але я такє не раз чум Чом мож
стиснути дверма ци ворітма Мож зато же двері ци ворота барз часто
складали ся з двох части так як в такым великым може замку
може в сальоні може даґде інде они ся складали з двох части
І зато видно же іщы заховала ся тота форма двоіны значы того
часу котрого днес уж не хоснуєме але він колиси был ідеякы формы
архаічны формы перенесли ся на днешній язык Тутіж уж єм бесідувал о
тых очах ани оках правда очы то давна форма двоіны ока кєд
бы дахто Колиси коли двоіна іщы не фунґувала в лемківскым русиньскым языку
выповіл же як тых ок залошме в зупі в поливці было більше
то уж были ока ани очы бо очы означали же тых ок
єст докладні докладні два Зрештом кєд сой ся ся призриме на такы
кінцівкы тіж котры сут архаізмом в нашым языку як очыма ушыма заміст
очами або ухами тоту видиме тоту форму войны котра іщы деси остала
в языка в языку але односит ся конкретно до двох очы до
двох ушы то значыт там все де они выступуют на парамет Но
іщы на конец кєд уж бесідуєме о двоі о тій о тым
двойным чыс чыслі маме іщы таку придавникову форму а як же в
творячым одмінку множыны і то ся тыкат вшыткых придавниковых форм котры з
той двоіны ідут В лемківскым языку нормативном кінцівком єст з зеленыма з
чорныма ци кєд со єй возме інчу придавникову форму за жыт тоту
як ся котра ся одмінят як придавник але односит ся до інчых
части мовы то так з першыма з нашыма з моіма і так
і так Тоты вшыткы формы ідут од двоіны це до того же
колиси язык хотіл упростити А Як мі ся здає найпопулярнійшы были формы
з двоіны зато і днес в нєй множыні маме форму зеленыма з
кымс чым з зеленыма звірятами з кым з чым з першыма людми
з моіма дівками і затота притавникова форма має як раз такій вид
Зато помаленькє буду уж кінчыл днешній языковий гокус покус хотіл бым думам
же даяк не підсумувати може в тот спосіб звідайте ся дакого ци
деколи чул або ци барже хоснуєте форму конями ци кіньми ци воротами
ворітми дверями тріснути або ци тріснути дверми А ци може деси ся
там зґадуєте з дівчатами а ци може з дівчатами барз ся тото
інтересує ци ішы тоты формы Допущальны архаічны фунґуют в лемківскым языку а
кєд уж бы м мал задати другє звіданя ци сте чули же
дахто тріснул дверма або ворітма то уж буду барз щестливий пиште на
адрес майльовый <unk>em In<unk> ex ЛЕМ крапка фм буду рад З вашых
Звідань будут рат з вашых підповіди а днес уж помаленькы мушу кінчыти
языковий гыкус покус пращаючы ся до стрічы о тыжден То был языковий
гыкус покус в радию Лем фм бесідувал Демко Трохановскій Демко ет лем
Крапка фм Языковий гокус выкус Ци бандуристы скрепчут бандуры А може компер
Чом обити люса Што мают спільне теля і дівчы Ци можеме вылічыти
грошы Чом Кыів был колиси східньословяньскій а днес є уж чысто лемківскій
Одколи нашы предкы мали уладу вымовы што ся находит на швецкым стулі
чом дотеперішніх віґруючых мобілок інсталюют м <unk> файлі доступ до Фейсбу та
майля і інчого сітьового соферу і апликациі Кєд хочеш ся дашто о
тым дознати сухай авдициі Языковий гокус покус значыт знай язык і вчы
ся гокус покус