Łemkowie są #4 - Język
Еп. 04

Łemkowie są #4 - Język

•

Опис епізоду

Odcinek poświęcony jest językowi łemkowskiemu jako jednej z odmian języka rusińskiego, jego miejscu wśród języków wschodniosłowiańskich oraz zapisie cyrylicą. Omawia też historię użycia tego języka, wpływ migracji i asymilacji, w tym Akcji Wisła, oraz jego funkcjonowanie w liturgii, literaturze i edukacji.

Автоматычна транскрипция

Лемкові <unk>ru Ґрупом Обывателі Польскых мній лічебном од позысталой части людности жепосполітой
Польскій Єдном з узнаных в Польсце мнійшости етнічных обок Караімів Татарув і
Ромів Лемковє сон і мают свой язык культуре традиция Стверджыня те взянты
зостали з тексту уставы з дня <unk> стичня <unk> р о мнійшостях
народовых і етнічных ораз о языку реґіональным Язык Лемковскій Автор тексту Дамян
Трохановскій Чловек єст істотом стадном Зостал створены абы жыть в ґрупі в
громаді Абы запевніть собі перетрванє ґрупа мусяла чуть потребы вспільноты і справні
ся комунікувать або іначе тримат ся разом і добре розуміть І хоц
оддавна люде застанавляли ся по цей сконт ся взял язык а філософовє
од віку пробували розстриґать то в своіх трактатах можеме діж повіді же
язык то систем абстракцийных символів цилі выразув котре уложены в окрисляным пожонтку
дают фінальні лоґічне зданя цо в скручє можеме называть ґраматиком Так теж
єст з языків лемковскым Треба єднак зазначыт же гістория повстаня і розвою
а часом теж смерті каждого языка єст зупелні інна Язык лемковскій єст
єдным з вариянтів языка русиньского і стонт званый єст теж русиньско Лемковскым
котры належы до сходньославяньскій ґрупы языковий Записуваны єст в русиньскым вариянці цириліци
барз подобным до інных сходньославяньскых росийского білоруского чы украіньского ораз кільку полудньовославяньскых
але з характеристичным для ся безыставым знаку Приймує ся же на цалым
світі жыє од єдного до двох мілийонів Русінів Єднак в веду ружных
шацунків ільост ужытковників вшыткых вариянтів языка русиньского в тым лемковского може быти
до четвернійша Гісторичным обшарем выстемпуваня языка русиньского можеме окрисліт полудньово сходні терены
Польскій полночно і всходньо Словация закарпатскій обвуд Украіны історична Русь подкарпатска пулночно
сходнє скравкы дісійшых Венґєр ораз реґіон Марамуреш в Румуні Нимній на пшещыні
Вєку процесы асиміляцийна ораз міґрация значонцо змініли языковы пропорциі мешканців выміного терену
называного теж русьомкарпатском Діс Русіні і іх потомкові опріч своіх автохтонічных теренов
замешкуютніж Сербиі і Хорвация міґрация на терены дійшой войводины започаткувана в полові
<unk> віку Станы Зєдно і Канады Еміґрация за хлебем од двіку Украіны
поза автохтонічным територийом Русі Подкарпатскій скуток пересєдленя людности з Лемковины в лятах
<unk> терены заходній і пулнотной Польскій вынику комуністичной операциі выседленчой з <unk>
р знаный яко Акция Вісла До ХХ віку функцийом ужыткового языка літератского
на обшыри Карпатскій Русі пелніл язык церквевнословяньскій зо спорыми елементами локальных русиньскых
діалекту Найстарше захованы забыткы писменництва з того обшару датованы сут на почонток
<unk> віку Хотяж язык церквяньскій был перед вшыткым языкєм літурґічным языкєм церкві
ужываным в набоженствах православных і грецкокатолицкых Обслугівал руж сферы ужендове документы акты
правны твожено в нім также тексты літератскє і перекладано фраґменты тексту біблійных
Од половы XIX віку на цо вількій вплыв мала В юсна Li<unk>er
в лятах <unk> У вілю народів Европы также у Русінів роді ся
почутя одрембности народовой цо хоц не од разу одділывує теж на сферы
языка Цораз частій в утворах літерацкых появлят ся жывый язык русиньскій а
мімо шыронцых ся в тым часі ідеі панслявізму зєдночыня вшыткых Словян под
скридлами Росий і сильной русифікациі дотыхчасового языка літератского называного Язычєм Юж од
конця ХХ віку зачынают появлят ся подрчників нк словнік русиньско вынґєрскій <unk>eor<unk>
періодикі м ін ґазета Лемко выдавана в Львові в Новым Сончу од
<unk> року і інне выдавництва писаны жывым языкєм зближеным до того котрым
вюл Русіні Розпад Австро Венґєр по І войні св допровижат до повстаня
новых паньств на мапі Центральной Европы По фінальным укшталтуваню ся повоєнных границ
териториюм Лемковины зостає влунчане до польскій а лежонце по полудньовой строні Карпат
Русь пряшовска і подкарпатска Вхозом в склад Чехословациі Мєдзевойні то період в
котрым розвія ся започаткуваны вчесні тренд до перейстя на етимолоґічно фонетычну форму
запису языка лемковского Ефектом того раз скутечных старань лемковскых активіств єст вестє
языка лемковского до шкул на Лемковині выдає елементажа чытанек і материялів дидактичных
до наукы Появенєнє ся лемковскоязычного періодику называного як пред вельком войном Лемко
То также час шыроко закройоной і розвіяючий ружны обшари ужыткуваня языка діяльности
выдавнічой і едукацийной в чехословацкій честі русікарпатскій ораз значонця активност і вспартя
в тым політычне зо стрыны русиньской еміґрациі в Станах Зєдночых Процес інтеґрациі
і кодифікациі процесув языка русиньского зостал ґвалтовні перерваны враз з выбухом ІІ
войны свой Як ся по тым укаже німаль же напул вєче Окрес
войны то найпер окупация гітлеровска підчас котрой активност коляборуючого з назістами украіньского
руху народового допрват до делеґалізациі офіцияльного ужываня языка русиньского в жытю публичным
і заступєня ґо украіньскым Выєнткєм в сателітскых паствах Гітлера єст ту крутка
діяльніст Подкарпатского Товариства Наук в окупуваным в Енґрамі Ужгороді в лятах <unk>
котре здолжыло навет витать увзглядняючом етимолоґічно фонетичном традицийом запису ґраматикы языка русиньского
авторства Івана Гарайды Ситуация не улегла зміні по вкрочыню совітув Єдні цімы
жытеле уступили місця другім Пересідленя Лемків на совітскому Украіны в лятах <unk>
ора высідленча Акция Вісла з <unk> р комплетні вымазали язык лемковскій з
языковой мапы Лемковины а самі Лемкові зостали розпрошені по земях одзысканых од
Вроцлавя по Щеді Подобны леч в мнійшым стопню скутечны депортация Русінів на
Волинь доткнили Русь Пряшовском Русь Подкарпатска зостала анектована през Сталіна і долучена
до радіцкой Украіны цо остатечні припечентувало поділ русиньскоязычного териториюм замкнентого од той
поры в Демолюдах То найчарнійшый окрес в найновшій істориі языка лемковского русиньского
поніваж на немаль <unk>летя зостає усуняты зо стрефы публичной Комуністичны влады паньст
Бльоку Всходнього од того моменту скутечні реалізуют постановліня VI Конґресу Комінтерну з
<unk> року і пізнійше дециє комуністичных партий Польскій Украіны і Чехословациі котрого
делеґаці в дроци глосуваня узнали же вшытци Русіні то Украінци Непотребны він
єст ім одрымбний язык З поводу браку можливости выдаваня ксьонжек научаня языка
ой чыстого в школах і на університетатах браку обецности в радию і
телевізиі при єдночасных репресиях і дискримінациі з поводу маніфестуваня лемковскій русиньскій тожсамости
Язык русиньскій вході в тімну сфере табу і так як самі Русіні
зостає выєнты спод права През цалы окрес систему слушніміного появили ся єднак
прубы перемыцаня языка русиньского до шыршого ґрона одбірцув Были они соправда стісле
санкцийонуваны і одповідньо скомподавкуваны през обєнте контрольом партиі леґальні ділаючы орґанізациє украіньскє
люб през саму цензуры комуністичном але варто на кільку прикладах підкрисліть же
діяльніст з полу Лемковина утвореного в <unk> р Лемковскє Ватры і выдавана
вувчас по Лемковску Єднюка Ватры в лятах <unk> Поєдинче выдавніцтва в венкшості
томікій поезиі оповіданя Творчост Людова ци ґране в діалекті русиньскій штукі украіньского
театру в Пряшові становят контінуум языка лемковского русиньского в його найтурднійшым етапі
розвою в <unk> віку Выміны приклады навет в наймнійшым стопню не выпелняли
потреб його ужытковників Давало єднак надіє на лепше ютро О велепше дні
приходжум враз зо змінами політычными в Центральній і Сходній Европі в <unk>
року На фалі демократичных перемян повстают і реактивуют ся передвоєнны лемковскє русиньскє
орґанізациі котрых делеґациі з Польской Чехословациі Совітскій Украіны Америкы Полночной і Учесной
Югославіі в <unk> року поволуют до жытя Святовый Конґрес Русін бенуци мєдженародовом
орґанізацийом координуючом діяня руху русиньского в пощеґульных краях Єдном з найістотнійшых квестий
поношеных підчас обрад Конґресу єст справа языка його кодифікациі а де факто
ревіталізациі проблемы школьництва і вшыткы процесы складаючы ся на русиньскє одроджыня Уж
в <unk> року в бардейовскых купелях на Словациі одбыва ся першый Конґрес
Языка русиньского на котры запрошені зостаю языкознавци ліґвісті выкладовци академіцты научытеле літера
редакторы і інні активні творци языка Там повстає концепция абы найпер скодифікувать
нормы языковы в пощеґульных краях в котрых жыют Русіні з котрых то
норм зостане настемпні утворежена єдна вспільна норма тзв койны з ґрецкіго вспільны
Мімо же о остатнім заложеным етапі можеме повіді же рачей ся єще
на добре не зачал хотя школейны актуалізациі норм пощеґульных вариянтів языка лемковского
русиньского старают ся є зближать до себе то єднак сміло можеме стверджіт
же діс скодифікуваны вариянты языка русиньского істнют і сон ужываны В Польщы
враз з выданьом ґраматикы языка Лемковского в <unk> року на Словациі урочысты
акт кодифікациі в <unk> року на венґжах ораз в Сербіі і Хорвациі
місцевый язык русиньскій на теренах былой Югославіі зостал скодифікуваный уж в двостих
лятах <unk> віку Детабуізация языка русиньского започаткувана през русиньскє одроджыня в <unk>
р ораз активна діяльніст Жешы активістув допряват до привруценя научаня языка лемковского
русиньского в школах Повстают єдносткі наукове в Кракові Університет Педаґоґічный і в
Пряшові Університет Пряшовскій Опруч діяльности науковой котрой ефектом сон выданя вспілчасных ґраматик
словників подрынчників і материялів дидактичных до научаня языка то также час кєд
в языку лемковскым русиньскым появляют ся реґулярні ружне выдавництва проза поезия тлумачыня
з інных языків а в тым руж періодикі ґазеты Альманахы Рочнікі і
стация радё Lem на Словациі Вшытко то обє єст рамами правными конституциі
пощеґульных паст устав реґулюючых статус языка лемковского русиньского конвенций мідженародовых і інных
актів правных Розє питаня Длячого так малы народ якым сут Русіні Карпатци
посяда кілька вариянтів свойого языка ружны стандарды писовні ріжнице в обшари лексикы
і ґраматикы Одповіді на нь знайдуют ся в його скомплікуваній істориі ґеоґрафічным
умісцовіню на стику сходній і заходньой Словянщызны ораз тым же ниґды не
был языкєм огульнопаньствовым ужындовым в жадным битя політичным Тым самым хотяж в
Русіні Лемкові мешкалі на звартным обшари по обурнах пулночных Карпат Іх язык
подлянц натуральной языковой інтерференциі позоставал завше мнійшостьовым взглядом мній люборді вільонародовой і
вельоязыковой структуры людности Польскій Австро Венґєр чы Чехословациі Звязку Радіцкого а пізній
Словациі і Украіны Єсли єднак попатрме на те дуже языкі они теж
не сон єднородны Язык арабскій котрого засєк меджеми од Марока і Мавретані
в Пулночно заходній Африці а на цалым Пувыспі Арабскым Кончом єст на
тыле зріжніцуваны же його ужытковници походжонци зо скрайных чести арабскоязычного ареалу не
завше ся розуміют З близшых нам прикладів язык норвезскій ма два вариянты
букмоль ораз Ню Шкы Тен першый посяда лічны вплывы дуньскє натомяст другій
опертый і скодифікуваный єст вылочні на заходньонорвезскых діалектах Істнуют він два рівножны
і рівноправны стандарды языка норвезского котры не перешкаджают іх ужытковником называт себе
Норвеґами З другій строны знаный ніґдез яко язык сербо хорватскій єст діс
окрисляны залежно од краю з котрого походжал його ужытковници языкєм сербскым хорватскым
боснятскым люб чарноґурскым Нацийонализмы і бендуцы іх результатом конфлікты збройны на тлетнічным
котре оґарнили пусебобалканьскій в лятах <unk> віку допрови до розпаду федерацийной Югославіі
на пощеґульны паньства Іх обывателе а найпевній політици здецидували абы немаль єднородны
дотыхчас систем языкови называт кажды по свойому Мімо того же дісійшы сербскій
хорватскій боснятскій і чарноґурскій маю о вільовінций цех спільных ніж одмінности Політика
зложена істория того реґіону ораз деция його ужытковників в кілька лят з
єдного вспільного ствожыла чытери нове одрны языкы коре як потверджают лінґвісті сут
взаємні зрозуміле о віле баржей ніж стопінь зрозумліня мідже ужытковниками пощеґульных стандардів
анґільского французского чы хішпаньского Често єднак пробуюч зрозуміть проблемы языку мнійшостьовых хцеме
єден до єдного порівнивать іх специфікы з языками вякшостьовыма ужындовым і паньсовыми
Для призвычаєных до простых і єднозначных одповіді на ты скомплікуваны питаня пунктом
однесеня бывают власні та языкі за котрым стоі паньство телевізия радийо інституция
наукове врешт предшколя школы підставовы і середні орад університеты в котрых сут
языками выкладовыми Того щестя а принаймні ні в такым стопню языкі мнійшостьове
не маю Шыбко він улегают запомніню выпартю штоденного ужытку асиміляциі Діс язык
лемковскій і позосталы вариянты языка русиньского ужываны сут в Польсце на Словациі
Венґжых в Чехах Румуніі Сербіі Хорвациі на Украіні як в Станах Зєдночоных
і Канаді діє ужытковниці приймуют переважні вариянт языкови паньства з котрого походжом
іх пшодкові В Польсце в Сербіі і на Словациі можеме споткати двоєзычны
назвы місцевости на замішкалых през Лемку Русіну в теренах В Сербіі єст
то єден з пянтю офіцияльных мішостьовых языкув ужендовых автономічного реґіону Войводіна Проблематичным
надаль позостає статус языка русиньского на Украіні Там нестете од <unk> року
кєди Украіна узыскала неподлеґлост язык русиньскій і самі Русіні надаль сускримінувані Мімо
украіньскых декляраций о демократизациі панства і хынці зближеня ся до культуры паньст
в цивілізациі заходній тігле жыве сон постановл <unk> конґресу Комінтерну з <unk>
р Мійме надіє же шыбко ся то зміні По перепендзеню на єздци
і выґраной войні з Росиі запевне єщы шыбтій украіньскє влады здецидуют о
вейстю на демократизацийном і цивілізацийно стежкы проваданцом до уніск чого неодзовным елементом
єст пошанованя прав мнійшости народовых враз з іх языкєм історийом і культуром
А чы язык міншости тос незвычайного Приточме може жартобливе слова проф Поля
Роберта Маґочєґо з Університету в Торонто же то власні языків мішостьовы сут
нормом Єст іх на світі о вельо вінцей ніж тых ненормальных цилі
вякшостьовых Не змінято факту же язык лемковскій русиньскій зостал вписаны на лісты
языків загроженых вымарцьом а його істніє і пришлост залежыт не тым од
його ужытковників але теж од вспартя влад панств в котрых мешкают так
він і мы і вы до діла Lemko<unk>i сом <unk>o<unk><unk> ґрупом Обывателі
Польскых не лічебном од позысталой чести людности Жечепосполітой Польскій Єдном з узнаных
в Польсце мійшости етнічных обок Караімув Татару і Ром Лемкове сові і
маю свой язык культуры традиция Ствердженя ты взяты зостали з тексту уставы
з дня <unk> стичня <unk> р о міншостях народовых і етнічных ораз
о языку реґіональным Проґрам зреализуване было в рамах Кампаніі інформацийной провадженой яко
реализация заданя публичного о Лемках цо ємы познайме ся фінансуваного зо сродку
дотаций Міністра Справ Вевнетшых і Адміністрациі