Обзерач Природы #7 – Sądecka wielokulturowość
Еп. 07

Обзерач Природы #7 – Sądecka wielokulturowość

•

Опис епізоду

W odcinku 7 „Łemkowskiego ganka“ rozmawiano z Przemkiem Jaskierskim, społecznikiem i działaczem związanym z Sądecczyzną oraz lokalną wielokulturowością. W rozmowie opowiada on o swoim pochodzeniu, życiu w Bączej i Kuninie oraz o geograficznym i społecznym kontekście tej okolicy niedaleko Nawojowej.

Лемківскій ґанок #07

Автоматычна транскрипция

Пані кєровнику пан в огоні то пудло Яду од рана на закневі
уж пуброк на заходзє был брат лязареці уєрам цось гош род срод
рак чы іннах холерас якнуж ябуко і нас поділіл Я ту на
схозє он по другій строні і часу не было цо бы ся
поґадат устапют шваґра Щільфт дорослы уж дісяй марха І видіш пан як
то з тым жытьом так зване Тылько пятзлят ружницы ндзы нами а
ту цонґле робота і ніц ти для себе жебы хоц певніст была
же лепий бе А правто в копальні мєдзьвырал зємі одложыл купіву ладер
сє оженіл і дзєм же том в працы а она утекла Взіла
самопут А нех бабко трафит до пекла І видіш пан цом з
того зжытя укрес Ніц нема нікого Кто бы го потішыл Даґє буґ
добри в небе да му вшытко то треба Але што такє певне
ту на зємі так далеко од неба Дактеш пане кєровнику пан по
огоні то пудло зараз склеп мі замкнул а піва то был уикнул
Я уж брату не помоге Моге пом собі Дактеш пане Пистіль пан
Ноґере розягнулж Цо нас з матком розділя пізній мажень в спільны Неспел
ня ді потхонят жытя цьонь свимощын Ты остатньом пемпо віне цо нас
з земньом вонже Перше лемківскє радийо <unk> і <unk> ґорлиці <unk> і
<unk> Польковиці Лем фм Вітам сердечне слухачы радия Лем фм на антені
і зачнаме колейны оцінок нашой культуральной авдициі о назві Лемковскій ґанек Припомне
тылько слухачам же в нашым проґрамі розмавляме з особами котры мают цікавы
пасы заінтересуваня звязаны сон з реґіоном Лемковины або огульні Бескідуф і Карпат
кты жыют тым місцем власні ді мешкают і нас то дінь робіт
цуда І дісяй власні розмавляме з Пшемкєм Яскєрскым вітай Пшемкуры дзюр е
так позволе собі представит ся яко сполечника діяча сондецкого штетля Мілосінка Бескідів
Сандецкого і оґульне сондецчызны а также Мілосінка вельокультуровости Е то правда так
як ці представин так і вшыткы ся зґадза такы ґєст Може так
на початку запытам ся о сєбє Ек бы смуг повідець скодіш як
бы ґє скм походіт твоя родіна оґульне понімаж мешкаш в цікавій місцевости
альбо принаймі для вельо мешканців реґіону сама назба єст цікава То може
зачне од походжыня Я уроджіла м ся в Новым Сончу чы в
місцу оддаленым о <unk> кілометрів од місця в котрым розмавляме і єст
ме першым поколеньом уродженым в Новым Сончу в моій родіні Мой тато
был новоторжанінем мама походіла з Подбохні І тракоско новотарскій мікс зреалізувал ся
власні в Новым Сончу ді родице по студиях вбрали ся до працы
Я єстем лягем Припомнат кослухачам же знайдуєме ся в дому в Бончы
і Куніні так е власне весі недалеко Нове Ґосонча в ґміні На
Войова так так зґаза ся Так єстес як бы першым такым ляговскій
поколеньом тутай уродзонем і так Вас єс змєжат може уж се до
того Яси люде Вас ся мешкают в тых околицях в Бончій Куніні
тутай в Навойовей о єй околицях то сон ляхы сондецкє Так етнічнє
єстмілю ся повіді же в <unk> процентах сполности з уж нас сондецкій
ляхув Е Вєм о кільку родинах ромскых ы і то в засаді
вшытко Єжыль ході о навойово і о околіцях самом Бончом Куніна замешкуєм
з того цо вім на тиле найле знам Мешканцю Бомішкан тутай пянты
рок Самі Поляци тыж не в інчы в істориі были теж діс
напоткає ся на таком змяк жеблі ту тай осадници в Лосци Але
чы єст то тылько леґенда ци теж так зване факт гісторичны о
того не єстем в стані оценіть Быт може кєдис ся на то
наткне То цікаве з тым влогами Як бы ж так муг для
слухачы радия представит положыня ґеоґрафічне власне всі бонча Куніна Дзє ся знайдуєме
так як іслі хтось не зна в огуле тых околиц як ма
тудей доє бонча Куніна то єст візы оддалена два кілометры од Навойовей
Навойова томісовост лежо помовым Сончом а Креницом Бонча Куніна ульокувана єст на
вз гужу і в доліні под Ґором Остра Дост такій характеристичны щыт
Бескіду Сондецкогом Бескіду Сондецкігой в Пасмє Явожыны Криніцкій єй заходня заходня част
Пасмы Єдно з найбарді высунятых на пулноц честі тых ґур Бонча і
куніна бо історычны были то місци дві місцевости котры полунчыли ся тракці
розвою урбанізациі і розвою демоґрафічного Куніна была завше пісілкєм Сібонча котра лежы
В доліні по Ґуром Остра натомяст Куніна то присілек на такым взгю
котры ґурує над бончом Єст тутай доход до высокости понад <unk>сет метрів
найвыше найвысше місце ді сут локуваны домоства лістом теж выясніня одразу назвытей
в сі бонча куніна то была вісь бонча і як шысілок куліна
і по тым то полунчено вєдно Так так так так так так
так так так так так так єсли ході о саму назвы тутай
маме кілька гіпотез етимолоґічні насувают ся з коєжыня з коньом і бонкєм
правдоподобні на кунінє доконуваным был выпас коні І котрым выд може товаришыли
бонкы то такє скояжыня барз люзне але теж правдоподобне і нас гіпотез
мові о чловеку котрий носіл титул бончка рыцеш може якій шляхціц котры
тутай мал <unk> Єст жы гіпотеза котра мі ся подоба теж єст
цалком правдоподобна Міяновитсє же же назва Бонча походя од слова Бенкарт і
же зємє на полудні од Новойовой Были офяруваны дітьом з неправого ложа
якійго якій маєнтного шляхціта Но і так направды не ма одповіді кура
з тых Теориі там невідомо істория єст правдіва Обовязую то три давні
бонк і конь ци тото перша перша зменка котрий спомнял міс сут
найбарже правдоподобны Можлива Але гістория з Бенкартами як бы з землями і
призначеными Но тоте єст цікава на певно варто варто памятать Е Так
міци єщы яка Єст гістория тій псі мяновідсє чы бонча Куня єст
дост старом всьом чы модом чы то была кєдись єщы перед віками
по просту чест на Войовий быт може а може єщы іначей Та
істория єст барзо звязана з історийом всі на Войова і з єй
розвойом тракці ґды р осадници можні осадници але в Змянкі о навойовой
ды властітелями Навойовой были Навойовсци пізній Любомічци Стаднітци В Змянкій обонче уж
ся появили В літератуже в рных зюрдахісторичных была то завше така осада
присілек трохи недостепны при навойовий Він можна ся осміліть на стверджыня же
вікы тей всі єст Рувне може мнійший ніж Новойовий Добра єщы хтіл
вас запитать як єстесме при тематі бомчый Куніны єщы ся не выбераме
далей стод О такій специфічны якій локальны патріотизм чы в оґле то
выстемпує тутай яко чловек ту стуют писмом уродзоны выховане Е Чы маш
враженя жед люде ту чуют сильном приналежност до тых зєм чы єднак
тутай кажды єст такым птакєм птокєм як то ся часами тутай в
реґіоні мувіт ч таком особом попросту быва і німчы візвє ся до
зєм Вдає мі ся же сполност тутийша спечніст єст барзінтеґрувана зжыта з
собом Він тост же я сам до тей сполечности долучы лем і
досвідчы лем того же на початку бым трактуваны од самого початку з
сердечностьом але з певном таком резервом з таком осторожностьом і з каждым
рокім ґыпывалам ся дой сполечности здобываме зауфані люді то дострегала м як
дуже сум і сильне візі мідзы роджінами Тутай каждый в найлепшым тыкослова
значыню ві о собє барзо дужо одданой ситуациі родінной о тым чы
хтось потребує помоци або у кого можна дано же здобіт залатвіт зорґанізувать
Просте приклады жели цо доскірало або остало ся з домем потребувал лем
інтервенциі то вказувано мі найблизшы Дом когось кто мог дано справы розвязать
Тутай вшыткы справы розвязуваны сут в обрембі всі в обрычности Не ма
потребы вязду до Мяста або до Навойовий Навойова єст іщы трактувана яко
цос близкого але єднак выразні одремного Члі Мешканци бончый Куніны то єст
така вспоминало ся о патріотизмі єст сос такого быть може то така
добра дума Зы З того же тутай мешкают теж люди часто покрисляют
то вельопоколеньовост же од вельо декад тутай жыют тута ся уроділі вспоминают
давны часы з такым розжевнім думом Бо місце жысті припєкне і Не
знам жадной особы ст навет серед людзі молодых ктры хтіли бы з
того місця еміґруват в оґлемі то ні діві Но Я натрафієм на
то місце припадкєм як то звыкле в жытю быва сході лем кєдись
З ГаліЛабовскій в страны Новеґосонча але зміни лем зданя і постанови єм
вез на небіскій шлякы вют до Новойови по раз перше в жытю
Памятам што был сонечный червцьовый день і туж по позыстю з острей
тій ґуры котры в чысі споминалем вході ся на такє барзложысты поляны
такы полуніны І стамтун відок єст направды єдны в своім родаю децам
Котліны Сондецком німа практичні залесіня цо позваля на Дострежыня барзо одлеглых місц
то відок єст аж по Доліна Жекікамініца видать каміньовом в вільо гловах
тост так шырока перспектыва Не вте бы лем очарованы зупел і пришла
мі тыкы така несміла мыч але бы втуфані кєдись мешкат А вте
мало видім обескіді Сундецкій Докінце бым в стані видіти на лево ци
поправа о дені Діс досконвін ново пришло мі докладні в тым місцу
тре втела єм пальцем Но удало мі ся выбудувати дом і тутай
замішка з чыстим щестливы Споминаш о Галі Лабовскій і так мисль же
то єст добрый пункт жебы перейсть Як бы доколейний честі нашой розмови
Бы як уже Михаля Лабовска то нам всі шкояжы барді з чест
Лемковины тей найбарді заходньой бо як бы так патр участ на мапе
бончак куніна єст трошечкы на поґраничу може такім леґко надсямґаным але надаль
на поґранічу помідзы тым земями замішкаными през Поляків а земями давній замішкаными
през Лемків Русінув як бы не патрет дві доліны дале уж были
все замішканы през людност Лемковском як хотят бы Мацєйова так для прикладу
Так він Хал бы ся зачать о твойом пас заінтересуванє теж датого
ся тутай споткалішме і розмавляме бо сю довідам же інтересуєш ся мідз
іны тематиком Лемк Лемковщызном і тым обшарем і сконт то ся у
тібе зачало оґуля То ся появило в моменті ґы зачалем інтенсывні експльорувать
ґуры ходіть по ній з каждом вольном хвилю в Бескіді Сондецкім Певшыскым
Я покохалам то місце од самого початку і найпер был то звыклы
вендрувкі потем зачалем о тых місцях чытать І хоц довіде ся чогось
о Бескіндецкій ноні спосіб омінуть темат Лемковщыны бо єст то зарвно в
пасмі Радійовой сунто Яворкі Шляхтова но і теж предешыт в Пасмі Явожыны
то єст вшытко од Одломніци одломници Мацийовий на сход в стране Креници
І я втеды трохе признам не до конця видя лем о чым
чытам то было такє перше взмянкі власні в тых приводниках туристичных о
Лемковщызні нібу тых інформациі ани в школе ани в дому ані в
сондецкых медиях попросту Бо так заскакуюце же такого як Лемковщызна як Лемковє
єст і то так близко туж за Вастівє нікіт за проґєм но
хотяж то в засаде властіве окрисленя І в тен спосіб Екавост Зроділа
ся по чытаню тых такых крюткых інформаций попихала мє в тамты тамты
рейоны Но і втеды втеди ся зачало чли перше досвядчыня наприжа ґрекокатолицкого
з каменя то пирунуюце зупел каплічек Зачала та гістория быти для міз
інтриґуюча втушні перестало было барз шытко тота гістория не была для тых
оповістю о людях котры тутай замішківали але теж о од духу того
місца І єст сто єст для ней обеци найвякшым маґнесентоміцьові на Лемковщыз
Чыхте го місця для нейсто зімя Свято І стоі она в так
сильным контрасті з тым цо єст наплескідє Сондецкій на сундичызні еы вшыткым
на заход а Лемковщызна Усяна Кшыжамі цирквісками чы теж церквями знакій віяры
такій такій близкій порушаю серце за каждым разом де там іде і
признам Для міс сом то нітыде вытєчкі Цо барзі такє пільґримків єст
єст фактичні теж я особісти В способі забудовы всі давных всів лемковскых
і питных історичні польскых Навет спосіб забудовы всі єст інне чы домы
єщы стары древняны теж сон інны Уж хотяж бы по просту спацелююч
хоц през ружне місцевости можна одчуть том ріжніце уж о самых церквях
обецных но не маже в каждий но так направды в каждий в
сіі Лемковскій на терені пицми повяту Новосандецкого тото юж робі тако одрест
же чуєме же єстесме в місцу коре кєдись было зупелні інне Повіц
мі може скерпіш вєдзе о тым вшыткым сенсі чы чыташ специяльне ксінжкі
студиювалаш може конкретну література альбо з жрюдлом того вшыткого Но зря в
першым епі были вспомняны приводникі туристичны по просту То было і так
така давка шокуючых інформаций жена была зупелні выстарчаюця до того бы запаліть
мє до одкрываня Лемкови Не потребувам дужо выстарчыло навет повідал бы ем
парадоксальні же Тен недостаток інформаций поводувал же єщы барді залежало мі на
тым бы одкрыть то навет не чытать со зобачыть со досвідчыть Із
другій час было так же я вбіралам ся на Лемкови обсервувам дознавам
так уроку Пєнкнем Фасцинувал мі самопадшыня і перебываня в тым місцу Вычуваня
того духа ды святости то мі выстарчало ні видо конця яка гістория
за тым стала Пізній доперо Мысль же тотеж уж в певным моменті
появила ся было конечносом жебы зрозуміть для шыршого образу та вєдзаы зачала
быть конечно І втеди такє найбарді достемпне Зрюдла чли інтернет якысь артикулы
Раз єщы врют ся до приводників зачал лем там зврацати увагы на
жрюдла а пізній пришла уж література фохова Дужо мі помогли бібліотекі в
Мушыні в Криніци ді спензілам дужо дужо часу вольного вакация і втеди
чыталем теж в альманах в ріжных такых жрюдлах локальных інформаций на тема
Лемковщызны Но скончыл ме на літератуже авторства пана Антоня Ґокроха на прик
бым теж старам ся быти на рных выдажынях звязаных з Лелекциях те
сут орґанізуваны в Новым Сончу дост често і онеры барз дужо позваляют
зрозуміть довідят ся Теж при оказіі побыту в Ґорлицях старам ся одведіть
Музеум і раз на вет то было барзы то было барзо досвідчыня
і хба єст найлепше зрючылі але того мам дужы недостаток єщы не
досит мам надею же выщы оказі бенучілі безпосередній контакт З Лемками Але
то єст для неє сос такого єщы чого ы В каждым разі
має в ты доказиє доведзиня ся так безпосередньо узрюдла о істориі Лемку
в Лемковщызне но то было ні самовіта Но дякі за то дугу
одповід як бы я те питаня в сым зачали сме одґосконт Черпіж
ведзи інформациі попросту о Лемках Лемковщызні Бак бы мешканци на тым Сончы
так безпосередньо ся з тым нема лечы в Боншій Куніні ци в
околицях Нового Сонця то безпосередньо не маме з тым стичности мысль же
тиж для слухачы і літературы Антоніґо Кроха і альманахы мушыньскє сондецкє То
хотяж бы єст такій напарстик тій вєдзы котрой мож зачым зґлбяне і
зглбяні вінций і далей Добже і хтіл бым є на конец такій
найприємнійшы мысли такій теж для слухачы і для нас такій темат до
поґаданя тиж шыял на антенє проґраму Лемковскій Ґанек мянові ці ґуры Шлякі
туристичны вендрувкі Юж кілька рази тутей пшебонківалес або попросту вспоминалес о якых
місцях котре одвєдзаєш ва ся ходн по ґурах він як бы ся
може так єсли можеш ухыліть ромбка од таємници о своіх улюбленых місцах
каплічках напк в сях полянах В Такых твоіх місцах близкых в реґіоні
тутай в ґурах котре любиш може то без інспірацийом теж для слухачы
жебы теж одведіть тамты строны хма Бардо хентні очывісте З такых місц
найбардій учыщаных то сун робкы Над мы ся дес добре знаны Над
Ганьчовом і Высовом Вєс котра єст обецне прижывай ренесанс і несамовите оближыня
туристичне конем ся подаба в тым р мє я памятам робкі єщы
яко тако місцовост Трохы запомняно то дівоток давно о кільканасти ротем был
про спішы в роках і памятам же з трудем може было дострец
свято Заполоне в якым дому Діся єст то вістентньом зажытєм Але зробек
Можна удат ся пшепякным пшепякном дрогом шлякєм до всі чертыжны стране в
стране баніци І та Вєсертижне Лемковска Вєзь Дроґа до ней взносі ся
на дробкі і тамтон єст направда єден з важнійшых видоків мі знаных
На Лемковщызні видат Всі Робкі оддалену Высовом Абсолютно не спосіб то убрать
в слова і тамтеж єст такі приймуючы Цментаж в Чертыжным о котрым
пан Антоні Крог посвячыл му дост дужо місцо в своій ксіжце втіж
трвают споры власностьове О зємє під тым цментажем О чым ся пізній
довідам а цментаж єст барз урокливы такій і зупелні на обочу І
скланя о задумы ґже барзо полецам жебы том плус помодліт ся і
документациі контемпляциі і до перемышлень як найбарді з тых місц Недалеко Чертижного
єст Вєсь Білічна з пшепєкном урваном церкв туж недалеко од Ізб Вєде
там дрога біташутрувана просты нотыкы треба уважат свісном кєд при розтопах може
ся поніс по Зомжеків втеды робі ся на то місце трохи недостепне
але недалекы стеж Пеленч Поласкєґого З тамтонт Пшепєкны Відо на Явожыны Криницком
ной цалчас єстесме в ціню Лацковей котра домінує на Крайобразє кладів о
пополуднє там вте вшытко зупелні ся зміня і святне місце на Ґжыбы
Жолую же то повіда мем але направды капітальна місцивка для ґжебяжы теразнали
ся і но місцибы бо вшымтуйдо Так но там зналяз медже ін
канє Нєстем ні на тиле не знам ся на ґжебак жебы розпознать
канє вте было Но може кані і консультувалем то втеди высылань з
дінця до особ знаючых ся на ґжбачі то фактичній кані і в
цілі же м подал координаты Хім на тым єст там приєхать Втем
же цілі цалы луп зґарзіт для себе зебралам тыкане соспішного То єдно
з тых місц а з такых хыба котры зробило на мі найвякше
вражыня котры найбарді мі порушыли то віс Свєжоваруска Уж в воєвудстві Подкарпатскій
За Бартным мбартнем а Свонтковом Там тыжы з терен Парку Народового Але
хы повіді о двох такых маєстечных в найвякшых крижах могли ся миліть
але хыба так найвякшых камінных крижах Чи в тей честі Лемкощызничы воґуля
выконане кшыже в Бартным але то су кількометрове пякне криже барзо добре
заховане Єст єж церквиско на котрым єст тико звєньшенє копулы приймуюце видок
Така позостало ст по всі воснеты два криже цментаж і і Таку
пула Но приймуючы Бо так припоминаюч і Свєжава Руска і чертижна імбілічна
дісяй формальне ні сум в сямі тылько но не зостало по просту
пом акциі Вісла не зостало поновні засєдльона він по просту то сон
такє пшысюлкы або прустыків пусты доліны по в крых видат же кєдило
жыть так але ужывам назва Вєслово теж зврацал на то уваґа Антоні
Крог в своій ксіожце і є често ужывам терміну полемковскє І здаваєм
собі справы якій ладунек емоцийональне ся крыє в тым шмітнику По лемковскій
тот так як бы дат згоды на обецны стан Вім же для
Лемків тотеж од пана Крога тамтамто вычытамем же для Лемків в тіж
важны сут ты місця лем трактую те місце яко Лемковскє все ст
цельово ужылам тых окрислінь Была дужа дискусия В приказіі Полян Суровічны ді
однавляно дзвоніце Кілька лят тому політехніка або варшовска студенті політехнікы Варшавскій одреставрували
Спільным Высілк Зебрали пинянцы выпякны Міл окази кілька місяці тому будовля І
тамтеж хтось ужыл окрисліня по лемковскє на антентого радия і шыбко наступіло
спростованю тотеж мі втек припомняло же но треба быти барз острожным жебы
никого не уразіт Я для нен термін лемкоскій язык найбар для неє
єст такій конци Любім о тых місцях в лемковскє бо залеже мі
на тым жебы Може то романтична візия але жебы може кєдись привуціть
т можеме дискутуват теж і могла зданя мувіть згоджы ся з тобом
в квестиі власне жебы може ужывать бардій лемковскє ніж полемковскє може якій
выєнтковых ситуациях ужыват того примятника по лемковскє Но Але бы Лемкощызна якій
малой честі але надат єст лемковска коняш Лемкові і мешкаю мамы спомковскым
і в Креници в околіцах в повіцеґорлицкій теж руніж в Ґміні Устє
Ґорлицкє Ґмінє Сенкова в самых Ґорлицях такы тонні єст теж так же
та Лемковщызна єст чым мертвым і тераз по просту єсте вшыткы спольонізуваны
Якби то теж о тым свячыт то же маме віле місцевости о
подвойных назвах і польскій і лемковскій так як бы Якій стопень жывотности
Лемковина Лемковщызна надаль ма німа по просту такого як Кілька <unk> чыстолят
тему Тож так на конец такій конец конец проґраму хотял бым так
ці попросіть о тако крутком пропозицию вычечкі для так на Лемковщызна або
на том барзі бандечызны чест Лемковины якєсь конкретне місце ци прийстє шлякєм
чы одведеня конкретной всі так дословні в кільку зданях То може запропонувал
бы м слухачом Выцічк Мєдженародовом Полеціл бы мы удає ся до Реґєтова
Вижного Там єст барзо барзо ладный цментаж з котрого вєде дрога на
пшеленч на граници польско словацкій і по другій строні по словацкій страні
єст вісь реґетовка Можна заобсервувати тын контраст як поточыли ся льосы двох
лемковскых всі по обу странах границ Єст то така цікава обсервация понад
то в реґєтовце єст Кілька реставраций з барз сердечном обслугом з барз
добрым єдзыньом ніконечні з лемковскыми назвами То може быть мильонце але ы
кухня єст добра Ін спацер потрва То єст такє ідеальне на неділне
пополудню спацер по обє і до реґєтовкы іде ся около година <unk>
На вспомяний переленчы на самій граници єст збудуваны шалас пристосуваны до розпаленя
огниска то теж може быти барзайны помысль на зорґанізуваня обяду самому Не
споткамем ся єщы жебы ктол з того єст просто сам мало люді
тотеж повинно захід до вычєчкі зімов в реґєтовце діялам выцьомі Но і
сом пше пякне як зашном вшынде в нацалій Лемковщыні а том щеґульне
ґенста ґенсты лазбукови котрый є сєньом прибера пинкны кольоры І теполаці дже
втягну ся так направды далеко далеко і теж робі то барзо ладне
вражыня Так він тераз мотивуєме тутай слухачы нас слухаючых аби ся удать
припомну до Реґєтовижного з одведінями по другій страні граници Реґєтовкі Так він
уж добєґа конця наш дісійшый проґрам наша розмова припомн розмавляли сме з
Пшемкєм Яскєрскій сполечникєм ділачем сондецкого Штетля Мілоснікєм Бескіду Сондецкого Сондецчызным як тиж
выніку і Лемковщызны ци ґенералі Мілоснік вельокультуровости Дзякує Пшемку за розмовы Якую
быміл І дякуєме слухачым за обецніст на антенє поздздравями іжычыми мілого дня
Лем фм <unk> і <unk> ґорлиці <unk> і <unk> польковиці