Про Русин #3 - FatamorganaОптанты #3, Анна Гудак з Фричкы (3 част)
Еп. 03

Про Русин #3 - FatamorganaОптанты #3, Анна Гудак з Фричкы (3 част)

•

Опис епізоду

To trzeci odcinek cyklu „Fatamorgana“ poświęconego przesiedleniu Rusnaków z Przyszowszczyzny na Wołyń, w którym Anna Hudak z Fryszki opowiada o wyjeździe i pierwszych doświadczeniach w nowym miejscu. W fragmencie pojawiają się wspomnienia o agitacji, podróży, krajobrazie i warunkach życia na Wołyniu, które miały duży wpływ na osadników.

Автоматычна транскрипция

Витам вас дорогы слухайці при мікрофоні Анна Кырпан Днеска буде звычати передаця
з циклю ФАТА Морґана тоты цикл посвяченый <unk> літю переселіня Руснаків з
Пряшівщыны на пілніч Украіны на Волинь В літературі тоты <unk> тисяч переселенців
называют обтантами Майже вшыткы обтанты покус вернули до свого краю і отім
бесідували сме тыжден тому Агнеска хоціл звідати нашу респондентку же з ньом
бесідуєме на скаюж третій раз Єдну з тых же доднес жыют на
Вулині пані Анну Гудак Пумужу Вельчык як выглядала тота аґітация што спокусило
люди выберати ся в далекый край як іхали і як пришли до
свойой новой Батьківщыны Коли іхалам Ясіла не в тот же треба автобус
ал такий автобус же іхал до сусіднього села а до села Заліся
пару кілометрів не доіздів Але такой в автобусі пані же сідила комуня
обіцяла ня довести до Заліся А колоний сідила внудька Мыле скромне дівчатко
в окулярах же мало здає ся вісем літ і ясно ясно руде
вылуй ся такє руде же гейбы світило ся на цілий тот автобус
Кєд бы была якым режысером конце запросила бы мдівця такой ориґінальной красы
до свого фільму Думала єм же тота Пепі єдина в своім роді
але пак іщы пару разів видільом ту такых діти з ясно ясно
ясно рудым волусьєм В дорослых рудых оно уж кустимнійше но а тоты
діти то для ня просто унікальны Ту єст дост дуже рудых власні
такого незвыклого для ня типу а тыж єст дост дуже блондинів з
барз барз світлым волосєм якє може быти наприклады Шведів Найсвітлійше оно малых
діти як тот пуг такы малы ангеликы Звернула м увагу на тоты
антрополоґічны типы бо іх праві не виджю гванофранківской области де я жыю
І не стріча лем і на Лемківской земли Но і зато одраз
тото зауважылам Тымчасом автобус приіхал до кінця маршрута села Гільця а тую
што єл віз а на нім чекала мама того рудого дівцятка і
з нима доіхалам до іх хыжы они пішли домів а бабця той
дівочкы Сама повезла ня до заліся Не знам ци вшыткы жены ту
фірманят але моя нова зниєма як єй невістка Прекрасні давали сой раду
з кінми Вказало ся же она зна не лем провити кінми але
і єй хаты на клони В совітскы часы рядила фермом то сядинь
ишла куньом Оповіла же літала сяд на кони навет товды коли было
в Тяжы О такы ту сут Амазонкы Тота част дорогы певне была
найприємнійшым епізодом мойой подорожы Доокула милювали око прекрасны краєвиды То рівнины але
ненудны рівнины то долина то горбуйцьок то ліс то пуле здивували ня
же стары хыжы стуят дост далеко єдно од другой гейбы кажда хыжа
по середині пуля якє належало до того ґазды же ній жыл Е
гуля ту было дос На полудню в рівниньской области в ріжных місцях
сут ріжны ґрунты але сут і Чорноземы ото і была тота фатаморґана
же спокусила переселенців з Пряшівщыны Цело заліся названо так зато же в
стосунку до інчых сел лежало за лісом Тут ліс был кус не
такий як лемківскій роснут ту дубы лукы але напр неє якыл в
Бескідах кільку яличук і смерек а заміст них сяди сосны Лемкы в
лісі чули ся все як дума тым більше же колиси праві каждий
ґазда мал і свій кавалец ліса Ліс не лем давал деревы різдя
ягуды рыбы ріхы ріжне гілля Ту нараз пастухы пасли в добу болили
ся діти стрічали ся залюблены дівкы і парібкы ту все можно было
ся сховати при небезпеці як то было наприк в часі ІІ Світовой
війны Але на волині особливо в першы рокы было інакше В лісі
не лем не вартало ховати ся од можливой небезпекы небезпека могла підстерігати
Весні лісі і не лем подзвірини Наівны як американьскы Індіяны переселенці з
Пряшівской Руси так і не могли а очывидні і не прібували зрозуміти
што за люде ходят внучы а нераз і вден де просто бандиты
де якысы дайменаты партизанты де істрібітельны батальйоны тзв стрибкы якы іх высліджуют
Більша част переселенців неівно вірили в радяньску владу і даякы в одре
Яли ся єй помагати пішли в міліцию ци стрибкы жебы імати бандитів
Абрийці не мали зеленого понятя што ся діє на тотій землі яку
они сой выбрали Выбрали на сліпы Переселенці фактичні не знали каде іх
привезли Повідали же везут іх до рускы до своіх до рускых люди
такых як они а вказало ся же люде докола бесідуют не так
як они рускы а якысы інакше Як то може быти же они
іхали до Руска а ім повідают же пришли на Украіну Повідали ім
же они ту Украінці Чехословачыны Але як же они можут быти Украінцями
Як місцевы люде Украінці не розуміют іх бесіды а іщы іх і
высмівают вы гуцули Тото слово гуцули обтамты приняли яко паскудне понижыючы власні
так они сой голо трактували Не мали понятя хто то гуцули Повідали
же они руснакы рускы але в учах місцевых они нияк не были
подібны до Росиян Повідали же они Словакы нобы пришли зо Словациі але
кєд іх брали такой за правдивых Словаків то доказували ж же они
не католиці Єднак же были ту і Холомщакы Украінці переселены скорше з
Холомщыны з Польщы якых місцевы называли Поляками а даколи навет Лемками Што
смішны бо они не были жадныма Лемками то як тоты Полякы то
переселенців зо Словациі одповідно называно ту Словаками а часто они і самы
себе так называли Я даю такы можна повісти шырокы коментарі бо нашы
слухачы часто назнают той темы і даякы тоты річы вартало бы выяснити
Треба признати тот факт же Русины по полудньовій стороні Карпат в порівняню
зо своіма братами по пілнічній стороні меньше были освічены вчены нацийональні свідомы
І єдно што село ціло выховувало підносило Русинів то была церков Але
того в середині ХХ столітя было уж кус за мало Хто же
они тоты обтанты кым они сут Уж ту на Волині зрозуміли же
і подібны і неподібны до Росиян то уж подібны але і неподібны
до місцевых Украінців кус подібны але зас неподібны до Холомщаків Коли будут
вертати до Словациі часто будут деклярувати себе якы Словакы Так преці вшыткых
іх і записували і велика част Оптантів пословачыт ся і такой і
долучыт ся до Словацкого народа Ту не кричали уж за нима Гуцулы
зато кричали Русы і жебы наганьбити ся часто робтанты вчыли ся по
словацкы і почешскы але ой заґадала м ся тро миюч приіхали Но
злажу з воза дякую же ня так прекрасні довезли і выду до
хыжы Анны Гудак Но то слухайте продолжыня нашой бесіды Пришол <unk> рік
зачали аґітувати по селах жебы іхати до Руска Гружка Жебы іхати бы
там кілько землі там нич не куштує лічыти ся ци вчыти ся
там так добрі же Мазеля яка хоро яка земля і так пришли
якысы люде зачали аґітувати а і Хтоси вірил хтоси не вірил а
одповіджти як то было злыто памятате до громады зібрали людей є давай
така громада знайде была якнута як примістіня коло клубу такє выножы того
і вони далі вголосили же громаду скликуют чоловіків Там жінкы ни были
можы Лем таме ґазды ґазды так Но каже а бабы ти дома
чекают ся што там така нарада был То так єй розказуєт як
раз якій вырост ґазет што каже кобаса мі плотивороджены бы Пшениця родит
Не ма міры краю рівнина така што каже ви не побачите як
вашы лісы горы тіж то така рівнитна скілько валком глянеш скількі батіш
все добрі все добрі і люде жыют і спокійны іде і ся
ну добре А нашы жыли <unk> сім <unk> люди в єдній хыжы
хаті а прошу вычыслити хто были вас няньо мама і іщы і
пятеро нас было <unk> а дід і баба Матьоха Велода і потім
єден сын Міхаль другій Василь третій Миколай татовы братя Да анатвер нятро
Юрко і Маруся дівчына Іх было і нас пятеро Было десь од
<unk> скік ани низным не памяну то они так ся подумали Боже
я мы так ся мутімету Няню не хтіли ніяк сліти а мама
іхні братя двоіх але мамі не братя рідны уже сімє іх свойо
дава Янку мамє давай Янку підемі і мы так ся мутєме туга
на та на купі в єній хаті Яй як хочеш то давай
підеме І они пришли і пришли і те кажут шо Маі єхати
в Русию Русию ні казали же Украіна тіко Русия А хто тото
были тоты же ріхали аґітували деси ріхали з тых місц ци просто
якыси інакше лігыли іде Янич Но і злишли ся ґазды і послухали
же можна ся описати і можна іхати так Івар з хволина на
<unk> фамей выіхало Шатико <unk> ациі вшыті А Як люде от одраз
так зохтіли так повірили ци ями Но так повірили те ся што
добрі ім буде жыти А оні кажу так Потім тыі жопі агітірвали
іх Кажут же давайте поідеме пару людей чоловіків батіми Жыде а потім
они кажут же Ай вашы предкы діды в Америку є як єхали
то шо вони то хотіли провіряти же ці добры в Америці жыти
ціні Забрали ся дай поіхали Сімєів отоже од нас в Америку но
іхали Ну а вы не приідете жебы пришли подивити ся а Чехы
вже шыкованы были сюда в Словаків дати на німецкій колоніі Чехы туж
были і они уж были готовы іхати Нахы дам на німецкє выку
колоніі той Німдекы суде пора да да потім як вже приіхала оіхати
го моя кума поіхала тай вже потім писала нам Каже знати што
кумо Як вышли та нашто до хаты такой завели шо ліжка были
пустелены шовы мали шо позаберали ты Німці а тото все остало ся
і порідны і плодушкы на ліжко остали ся і на кухні каструлі
остали со Вы тепер оповідате о Німцях нашых Чехы як Чехы дале
нашы Чехы поіхали давы Но перше вдалі зачали аґітувати і пят родин
зо села зо села Річка повіли же хочут ся тикайти но мы
одны бо бак другій третій Вокциваняк Дудкы і Поповід Фір А як
другы люде в селі ци чудували ся же якысы хотят єй хати
ци може навет сміяли ся яли А може як реаґували люде же
тоты вписали ся і хотят ити до руска Задоволены были каже ниґде
не знаєш де ідеш як очорта та міти А каже што Поєдны
молчали а поєдны кажут Ниґди я не піду Ниґде Тіхай уж бы
ку стало легше після війны та каже мы ниґде не підемелю В
<unk> кончыло ся <unk> ужыня то трошкы выложе два рокы лже трошкы
піднімало все каже тож мунтарку возіли давали водягі все Поєдны жалія не
маю хату Мож деякуй здати нам хату луччу а мы в компаніі
были багато людей то же не мали хаты де розділити ся Але
потім плакали Можна повісти же пішли до Совітского Союза Бло материяльна была
як бы проблема не могли сой дати рады ци до Русиі были
якыйсы сентимент ци може я як вельові на то нашы рускых ювіли
крепы крепку нас высвободили Даже пришли то лже так дівцяте і співали
госцяли іх вертали ся з Польщы нашы бы возили чоловікы Вывозили нагнардійов
туда уже як то науж гороно на Жме на Украіну тот сюда
На Ужгород тайжыте моіх одпровадили але поєнный побіды были ты хлопці Краснармі
а же то были Фунці Ой то пострадали си не вернули ся
Не вернуло ся выповіли же єдного зобы жабіли да ани є так
шыпамятаньше з того села де моя баба была тотоже привезли хлопця шужно
поіли чей пустіли як утьме собі той вогоні воду ідут тепер нас
ордінт так даба з якого села было Цінкы Полетіл бы м на
край світа як вітеш што в Полі літав ге в гамерицкій кра
Лем жальмі тя моя хыжы лем жальмі тя моя хыж Лем жаль
мітя моя хыж лем жаль мітя моя хыж Коли в нас превелика
біда не мож наробит хліба ге мушу іхать вда лем жаль мі
вас моі верх лем жаль мі вас моі верх з ленень лем
жаль мі вас моі верх лем жаль мі вас моі верх з
ле нек Ой жаль мітя моя страно де жыют з мамичком ня
Ой жаль мітя Хоц ту біда не погіду Хоц ту біда не
погіду Хоц ту біда не погіду хоц ту біда не погіду Але
нашы дуж же іх вашали ускы казали ту война была Але я
кажала я сама рада бы же нас усвободили же Німцьох нас выгнали
о такє Тай веліс видумали там буде добрі бы вони такы добры
люди пришли нас бы сльободили Німцьох бы гнали Бо Німец як бы
нас забрал то так собі говорили старых хлобі то мы бы рабамі
мусіли быти мусіли бы так як бы він завоювал німец Но каже
дід каже може не были бы рабальмі але німец Акуратний был Ювіль
порядок іметін порядок Як же бі гадали Знаєте я так што дішы
Добре значыт тепер як то переселяли як то были як то іхали
сте як вы зберали ся як рыхтували ся яктували ся коло ликывана
нашыте і трохі ным то жыру натопіли покуптили мясу то сало жебы
ся нам не спорти ло посулили і вже в ястікы уж ож
берете одежу харці посуду і ту худобу а то меблі столи ничого
нихто ничого Ввезли і собакы везли іх котів можна было і пзара
да і кота взяти І корову мали телітьку і двоє свиней привезли
язціка все в язці кавену зляну а корову до вагона попривязувал кажде
собі якусь тамісіт котрий словеньскы як ішоли а нас Ваґон Коли то
было якій місяц был коли выізджали з <unk> мы пришли ту верезня
зимой угу вередня <unk> рік уге о так Уже были як мы
готовы пригнали машыну выто мало і з другого села тоже Петрова тамшы
котры до Бардіяла іді Знайте як ту гульця лідав оці з добітя
то так наше было саме колоні польской границі то наше было фрічка
з Підровы А потім творожыц дак збоку стіґелькы то же были тоты
люде то молода вітут Як надувно іх тітувані тамли были дошкы можы
Поділили якось так нас Ісе было готове я памятаю ж маме нас
вдягає в машыну приіхали богрузили тых дітей Всє попрощали ся поіхали ночы
Діти Приіхали мырдієв наш до вагона погрузіли всіх тых кто вже єхали
ти но з каждого жыя як я розказны ся Погрузили і кухню
дале присписували же в тол кілько дітей везе бо каже можут діти
нам зо Слабіті по дорозі то кухня ішла і варили нам зо
Словакі нам варили єсти Справді од приціпіли до вагона тягнули а деяка
велика станция одціпіли нас Треба вы выголосили корову накормити напоіти свиньом подавати
ці там товті самой тізерно всыпати і дітям шкожде зоврало відро сут
список же скітє сім є зайде пятеро дітей ті троє ті десят
ті Відували гіл ґадан кєрпаком натерпан і бері додому і хто коровы
догіл то же молоко сме брали Нобрі гід гід диж на карпупатя
до Карпаты мы приіхали то мы дві неділі єхали зо Словакі Дві
неділі ві неділі В дорогі были Былу сте в дорузі та што
туж за суткы можете приіхали а то мы дві никі єхали Но
вже пришли мед Руськы ся вже наш перегрузит же ваґон одціпіли в
Уж груді а не зна я інже не розкажума інаю што мы
так на вікно діли ся то така дужде шыроко было видно поля
багато дуже поля никого не было лем єдно поле і поли полі
Нас одціпіли што буде перегрузка кажде мусіло своє все постягувати зо стогословеньского
ваґона і береме в рускій важну добрі як нас дали до вугельного
вагона Такый был вычермнений шо вуголь возили і нас тых дітей і
періны і подушкы і одежа все такы ты діти як ті ани
вышли сього Боже мій боже ниякой кухні ничого ниякого хліба вже і
то і те вже ідіня выходит хто як мовча ся так ратували
Плякали і мамо і мимы діти платім мамомуті мі я хоц додому
Я хоцю додому хосте робіт мы ідем додому ідем додому леж підеш
додому Дві неділі єхати Но добре привязли бы нас уже з Додбуны
Жевноті кажут же уж доіздя ім до Дольдуного ци вас будут вес
одділа Як приіхал з Долґуну Памятань на рампу Поскідали всы поскідали поскідали
Ой Мартінко Бож А там з Бранцькой Одлясти люди там голодовка была
Жовже тыхых голодных людей было з тлумачками Голодовка там была і они
Прішыту умерали Повіжде мы до хаты пришли а они каждый ден приходят
хоц лож пайку дайти нам у собі зварівний зім Ходили по полі
зберати уж кужы тако сонце на світіло та де картоплі ту ювілю
нашли зберали єд Іщы трошкы за два дні тридні неізлівє на трошкы
гіло і дакой меля тай нам геть в хаті жінка пришла і
померла Накорміли єй і померла і мусили на могла похоронити Но і
не мож одраз барзы да як оно не низо можно верно Ами
давай плака тіж ой Бож Як мы будеме чуж нас тік тіхош
спокійно бы то тых слухачів якы лем тепер лецяли наслухати під плывім
же НАСКА і уж третій раз нашым глустьом єст Анна Вельчык В
дому Гудак пані Анна родила ся в <unk> руці в селі Фрыцька
то небарздалеку од Крениці але по словацкій струні Родина Гудаків єдна з
тотых хто в <unk> р по своій воли пішол з Пряшівщыны в
рыдяньску Украіну на Волинь Ідея такого переселіня як уж єм повідала повстала
з того же одтамай одходили до Чехословациі тзволиньскы Чехы іхали они переважні
судеты тоты горы судети по части в Польщы більшу части Чехословациі при
німецкой граници там од того німецкого краю то там судатах жыли етнічны
Німці і в <unk> рыны Гітляр ял ся помагати бідным судецкым Німцям
же гейбы барз терпіли в Чехословациі анексувал тоту Зудатенлянд і прилучыл до
Трітього Рейху По ІІ Світовій війні одповідно до декретів президента Чехословациі БНШ
Німців з Судейків было депортувано а на іх місце переселяно найперше Чехів
і тыж до тых Чехів з Волині В селі Залісі о якым
бесідуєме Чехы замешкали в <unk> році і выізджали од тами в <unk>
Своі хыжы передавали Руснакам з Пряшівщыны Но тепер зас вертаме до нашой
бесіды з Анном Вельчык Доправда вже стали в Явоніякій з голова Сільской
Рады тіхто сказал штой хазяін той тіх привіл свого хазяіна до свойой
хаты бо як ніто ниґде не підеш же здонова знайте ім оголосили
жебы каждий Чех якій хотіл іхати вдже Чехословациі то жебы він привюл
якысово ґазду якій на його хыжу піде А оценкла зібыла знайте а
мы половину тіку оценку далі діде а дід остал ся жыти ти
нас недужна і оценка так Значыт тота Ваша загорода хыжа поле было
описана тілько вы лишыли так і та як бы вы мали тілько
ту достати Та то была тота оценка і на катлы і на
плів і нашы огороды жду вылишыли описану документах так і вы мали
гейбы ту достати од якысового Чеха подіме так енці більше такє знали
так так Бо оно гарне было ісі было клуня такы в клуні
великы выле но але ісі вам скажу ну же він іх приіхал
той Чех наш І зобрал нас дітей маму і нас четеро дітей
троє троє да меньшы а та сама старша сестра маля сімнадцет років
і тоі Лешко остали ся обоє бідны та зоздолвнула велику рову і
з телятом аж на залісі Ого заздоблено зіма Зіма снігы такы были
в ній в подорозі а ты діти ішлі <unk> кілометрів Віснадцет о
де корову шо мам пом не візьмеш і батько з німа дистам
остався істі котры не мілих погрузити то потім стя до хєй іх
в тойцях позаберати То то яка хыжа тота де ме тепер ци
єм єдній ночы чы я за невістку Янам то мі далежый плян
то є там коло моі лот Ясен бо там Ясен Франтік нашій
хаті бын а тут бєчен бечен єцього хазяіна І якой так мы
додому вже в Ріслі Іта хазяйка нас зостріла зостріло ся на столі
стоял лейцік молока і картошка любайка зварена Те каже што ахай діті
васі поідят бо они замерзли хострошкы але мусят поісти кружыт кєбы лізну
яли так нас привітали Пригріла нас і нам на столі на підлогі
постелили і мы так уже полягали в оті нашы жночы діста сестра
пришла і батько і лечко то рак вышли в нову свою хыжат
І одраз достали сте якысы бондуркы дам на граници позберали нам як
же перешли границю там на нашу Украінці то забрали нам картошку ани
єдну картошку не жду забрали забрали дошто аж дал зо собом да
да да то же каже мама каже аж плакали люди каже то
нам садити треба А не можна бы рак якій на той картошкы
вашы Ваша картошка заражен то певно су і зіли гіль і ся
Але як мы приіхали те ме таку посуду гарну привезли тайка хазяйка
як подивила ся полива на вшы там так горе шы все такє
гарны было А во накаже Дайте мі є вам і картушку покіну
і зерна і ціны і корові і сокурові солома є все я
не буду проздавати вам сипотін і ліжка і штіль і ну што
мошытку лишыт што майжы тілько дайте мі тоту посуду ани каждо зімі
треба тобару таріну взяти каструі а мама каже том всього є всю
вы собі то ся вызо собом принесли тоты талекы тоты тоты вшыткы
ґрати Нобенякы гурці венятворці нец А якы мали тоты ворці А такы
поліва не такне і відра і вшой лямпаш такий взяли знаєде же
то якы голодишы жы на тым є згасне Пише той лямпашо втіли
ся ой тиш він нам тоже пойгола дітя но тишу вы собі
тамку біду был чудныма каже тудныма нутзати же туднима такай бабы нам
І одале мамо си подала лій зате все і зерна покєнула трожкы
наведі мукы кажут зо два разы хліба собі спечети покій жыєте Яблишы
не буде так не буде ябы лопы Бо пашебис ми добра Хоци
мамочкы мо своі мамичкы Не ходити гыц своі мамочкы своі мамочкы не
ходити Находи Горашы Не люби ти хлопця люби ти хлопця ся ним
гы сьорными про ти хлопцы люби ти хлопци з чорными сьорны провы
Находити Куди є любите был кого кого я был Люби тепи кого
Ню як на видно сплатятку тяжко хліб булька хліба <unk> рублів было
пішы до місяця епокы принес мі зоче <unk> рублів за булку хліба
татушы накорміте ты діти Мукортошка є потім уж в тоді рік так
было дуже тяжко той <unk> да <unk> да <unk> алже <unk> дали
нам землю дали нам Дали <unk> гектарів Аж за початку выни мали
землі Но нє нє громадяна така уж была коло нас але потім
уж далі нам попрішол голова і здовуну векє значаньку од хаты до
хаты ходили Єжкій душ єжкід ім треба дає же хай з любі
оджывают ся то моі коня якой купіли бытскымало і возе і же
мы стали хазяйнувати то два рокы так собі гарно а пісят перший
же пшол хосплюня така выла здорова до з <unk> метрів должына льохы
під нею як сталько хосп се позаберали Худово розберали Хвий гудо Нєс
він брали нам тіку набрали коня взяли нам воза взяли навіт мішкы
на картошку і тот давай в башым хазяйстві А такі сіяли буракы
трошкі зерновит знимали а потім ходіли за комбайну по полі зберали колоскы
в домішках же мали хільба што спекти А так дяково з нас
то Нас там спокойно выло што нихто николи в двері ноцями не
закрывал люби час могли прити до хати і шокіти тіж збудити хазяйна
тіж чы двері поодкрываны нас нияк остра заперали ных до не Ами
як уяли я нику ами як пришли а Чехкы кажут Хозяін знайте
будете жыти з ровеньской власти ниґде не ідіте вроддіт вам все што
треба каже ході буде мокро ці буде засуш Суха ге але все
ровно Вам бродит Але тіконий дід но тикоєдного бояли ся што каже
а двері закрывайте вожы каже якєвы дво як убивают як то Чехы
тоты Вам оповідали да якы хтіли ити Радам Судера есе далека Жышовы
собі так задумали пришли Каже Іван нестрашно Ділували ся чыта чом бы
пришли абояли ся жебы ся не бояли потім мама завяла собі в
голову чуй не померли ден і ньом плакали і плякали чого выіхали
Божы нам уж стали до обрядошкы Але то мама увіла же варта
тій хати то вама до долгы блянь Были фінтува і жебы не
хтіли іти тато з Южын А вадили ся за тото же мама
хтіла або выводили ся же ци треба ци не треба ани собі
каже свою родину покінули всі всі попінули тато А мама мала двох
братів де трошкы єден з другым тайся трошти тако попомагали єй мамі
тато вже не мали никого А про тото запераня двери то чех
повіл же Вшытко вам вродит ци буде ляти ци буде сонце гріти
але вродне тра все вродит ту бу така земля ту земли є
але ту не єст безпечно Быти така так уві єдно другє Добре
і ви в якыйси спосіб тоту небезпеку чули бы зрозуміли пак што
они мали на увазі Нові знали же бы І двері заперали ой
Пошы Як ветви дітей не єст татор сердит ся пляче Каже хотіш
шоб тебе хтось нападали най дівцят молодых такого по лісі выділю блыділо
так є вылю вилю так шы блиділи і ідут дівчата з клубу
і єса з ліса в ноці выходили і обнімают бепают тых дівчат
і Божы А то хто были аєтись А тиєте уж в лісах
сіділи по ціли Хтіло рубіти лемяну літі сіди І чах нам казал
же якый пришли пляікаже Одкрывай хазяін Он і кажете чого має одкрывати
Одкрывай хазяін воємі дверя в вікно выбєме а віндис мал сукыру блізко
чак ном розказувал Може маді плакали такі же го за голу ся
зяли А він каже якый уже взял пістолета та хтіл стріляти через
вікно а він ци дарів шумтіруйти по руці пору і летіло А
перед отями нашыма посусідскы єден другого убівали пришли ловіли хлопців добыну якый
там літер тіхот тых бандітів якых і А він каже закліти двері
а я через вікну втецю а він не знал же другій білий
під вікном стоі той выско тже на вікно А той бог до
нього пішли І вы то виділи Но посусідскы тамы Но І же
все Ох і ма Хто то были тоты же міліцийонеры іх зімоли
Міліцийонеры з Людбула были а не ва дід і такы были шо
Бо він той уж не хтіл іх ладіти знайде де ниг до
ліса єж носити інтервалю ани робіти не хотіли ді такы ходили по
цинотях шукали і грабували а в ньом крыло ся палі Ой така
бідля не можна розказати Я кажу я долгый часы не мож од
телевізор дивити ся війну по показу Юж тепер ніве орт трошкы взял
же тощы уже осемдесят років там же перешло той страх <unk> рік
але вы не могли смотріти телевізор Бо вам задоминало ся шту а
война оця страх той біль Той страх што оне другым стріляє о
не палит Скількы Але вы пережыли війну війну і тот страх же
ду так так так і так че долго мене Пачом же хотіж
хлопці ділят ся але я не мож Но то ту вецір выповіли
же ту якыси люде ходили што тото то місцевы люде номісливы місцевы
ани можу нияк такий знаєте така банда зберала ся іпскраіну Шыку сама
Украіна было сама Украіна та іщы з Русиі воні были а мы
там до того понімали жы Знали же мы были Словакія но назад
Словакія той ґібели Чехословакія Чехословакія та ні Але ні ту было Украіна
і Русия Но але то же дружыли ювіли і президент єден з
другым а потім уже поділили ся та і нашы поділили ся Новас
мали што они до Вас она так не мали лем батці лише
як шузмати шос доршкі до більше прийде в ноці і вкраде самі
тато пятеро дітей такых выло маленькых же Іван той родил ся туды
хлопец то каже мамі же давай нашыкуєме собі домлина а недалеко пашка
тай треба нам мукы змолоти Іщы сусід пришой побачыл тото само ся
выні джере нарыхтували нарыхтували наны Ну така якы комора была велика там
были перегороджены і там было зерно поза насепува ните каже єден полькольо
друміска позглядали і пішли до церкви А приходзя додому рано Нема Діти
о хто ту были никого не были Нов собака бы і на
всі змішкі пшениці вят як раз то тушы млина А пят отіше
стары діти Ож же м она плакат ничого пережыли терсе пережыли якой
спотімнові світорожкы той мукы той пшениці нам дале мамін брат і такє
повезли А баци ти всовно шыло сміха выйде бома пішлі картошку садіти
до сусіда Такый молодий чоловік там был ну хлопец іхті не были
женатый Мама пішли садити картошкы просили помочы а його мозці да а
в тых мішках што оні привезли зо словеньска о ній такы были
знайти на крос народя на варштаті Та великы тымішкы і шырокы знайте
кагарны были порядны мішкы дюравы Мама каже то в оні такой мішкы
не має тотага махівска так фамілия іхня вельо Каже Ганько Де ти
взяла ты мішкы Аж од такого аж од такого А не іла
та пшениця они забрали Ну сусідскы блосусідскы по воду до нас входили
І пшеницю оні забрали А потім уж стала плякати мама кажут ганьку
то што моя вченіця была в тых мішках а ви забрали а
ви забрали стали плякати а она давай собі сама плякати каже што
є зроблю каже то не Явзяль а ця каже Іван привіз а
я знаю звідитк він то і віны Каж як раз моі мішкы
тиішу картошку высыпуєм І накажу ся ні пляшти я мам тіжоплятю тіжо
лем зроблю што з чого ти даш нам она сама баба вылюла
без чоловіка она іх ні вже лем кженіцю але цьой бра сусідя
Зобрал по батя нич поносі Вы як бы не звыкли до того
бо не заперали двері ани нич не звыклы были же сусід може
другыку може красти так А ту то што так ся практикувало так
А може просто крали в тотых же пришли зо Словациі бо то
не свого вкрасти тота як бы в того рахували ся може ция
те было я знаю я в ся не знаю Но тож хай
бы ну мішук два взял а не штойків мішків Але кажу мішкы
великы были такы по <unk> метрів Юмного гадягало але долго і не
пожы помер Помы Батькы поставали ся сын помят Тотже же тоты міжною
взял нашы пшеницю Не так Знам же даякы люде одраз зачали прібувати
як то можна вернути так а навіз маго на повтікати Вшехазяйство в
імущыство приіхали сюда а они двоє молоды пожениті поскакали пішлі такого го
зловіли то і забрали як они зловіли то єщал ся жыт А
як потікали Вернули домів Два єдно якій хлопці молодых А моя баба
там аж всьом молода є під Дубном то маті пішла і батько
пішла і братись і сестра а єдна сестра шкочыла ся з зятьом
і все якась дітина зніма і пішли і пішли і остали ся
Они іщы на словацкій зелечы так так уже уже знали же што
буде ся і никому навіт матері ся не бар признала она все
маті плакала за неі по тым а коли я іжджыла з батьком
то все вона плакала што каже Хоц бы слово сказала же де
вона ся подіне она пішля Видите кус дивне же люде не знали
як ту єст не мали понятя а якоси зомольдували ся зобрали ся
і пішли як бы доросли люде Якы в себе в селі были
дост мудры ґазды мудро проводили ґаздівку мудро проводили старали ся проводити своє
жытя мудро выховували діти мудро якоси вшытко в своім жытю хтіли робити
Но і нараз пішли тади де не знали як єст не тоже
добрі ци недобрі але назагал не знали де єст і ту нараз
зобрали ся зрыхтували ся і поіхали деци Тады обєны понятя як там
єст Цікаве то же якысы такє як бы туману якысло нотар таєли
ци якысы люде як утуменены пішли доправды там де Може єй добрі
было але нихто не міг провірити А нихто якоси не поцікавил ся
як там єст доправды тамты деме так правда Як думате чом Люде
такы назагал мудры але якоси так може не барз мудры З робоків
припаку там де сышли де не знали што там єст як там
єст А так вписали ся і пішли Ту кус дивний Бог повісти
бы тоты люде были міцно звязаны зо свойом земльом Наприклад ішли до
Америкы то вертали все хтіли вернути ломів а ту якоси так но
все Нараз вписали ся і пішли деси до Руска ани не мали
понятя як там єст Як то так ся стало Після війны было
тяжко трошти Але Але вони перетерпіли допомога была лже і Гляділи людей
там гляділи шпострадали люде юж держава кусцьок згалавала помагати Чехословация уж до
чого намагати там де ґде было знищено найбіжого люде пантім давали поміч
модали давали і одеж давали і што могли то давали Як ішол
фан бог до Раю тай стрітил Адам і Єв Всі стромы підайте
лем тот єден залишайте Учынил ся діявол Гадум і звіл Адам і
Єв На ти євы нати Ябку на покушы якє сладкє Они пораз
укусили гет із рая выступили за тобом ківскій краю леті лем над
море топи Ламбы горе лем кры лемю летіл лам над море в
томбы горы лем крылец маю Кліт і птиці Дайте і косиці з
лем ківского лісу захяли Дайте і косиці з лем ківского лісу за
вами За горами за лісами Же мі ся звычают ня ночами Спати
мі не дают же ми ся звычают нями і ноцями спати мі
не даю Милеслухаче дякую пані Ані Вельчык в дому Гуда Повіла єм
же підповіл мі Кадыль Вартат піти Ігор Панькол Пан Ігор в кім
моменті Не єст в дубнівскій районі но знат де лоті А знате
де Варшава А тотам та як бы посередині Пустя Маряньска і зараз
спрібуєме получыти ся і кус побесідувати неналежыт до переселенців і може власні
зато такій погляды збоку золостороны всеня цікавит і власні зато куців з
ним побесідувати Розумієш ся по украіньскы але думам думам же буде вшытко
зрозуміле Добрий день прошу представити ся Вітаю сердечно слухачів такого выняткового радия
Лем фм Мне звати Ігор Паньков Мні рік є народися в селі
Урвена Я досліджую історию села Гільча і Околиц Все щы як крім
гільшы села Юрвенна Літово Загребля Йосипівка і Залісся они входят в односильску
Раду А Вы там жыли Вчыли ся працювали Так я там і
є жыв і вчыл ся і працувал потім після закінчыня Педаґічного Інституту
Вчытелем при чому працувал в неводному селі авкілько Товто дуже меніце тепер
пригодило ся штобы пізнати околицю Окрім того коли я мал сім років
моі батькі переіхали в гільшу другу а власне в гіршы другій было
богато переселенців з Словачыны Такым чыном мы підходимо як раз до нашой
темы бо мы продолжуємо про переселенців з Чехословачыны з Словачыны якій приіхали
сюди в <unk> році А з якого року вы працювали вчытелем Од
<unk> р працювал вчытельом в гіршій в околиці Што вы вчыли Я
выкладаю анґлийску мову і тоді выкладали тепер В ліцеі Загальноосвітній Ліцей І
вы сказали што вы так само є краєзнавцем што вы цікавили ся
історию того краю і взагалі тыма краями тыма селами вы цікавили ся
історию і тою повязаною з переселенцями написали книжку розкажіть што то за
книжкы Но це проста книжка <unk> краєзнавча назва єй віхы істориі села
Гіршай околиц была присвячена в основному <unk>річцю першой писемной згадкы посило гільшу
запис Перша писемна згадка одбыла ся в <unk> році і зберігли ся
дві грамоты якы переховуют ся і зберігают ся в архіві Осолінеум на
териториі Польщы і я поіхал шоб ці грамоты подивити ся вони вглядают
знял копіі і ці грамоты были поштовхом до написаня цій книжкі І
як долго вилжыт так конкретно цікавити ся історию того краю і не
знаю етноґрафію плобутом Но в основному історию я цікавлю ся місцеву властиве
історию студентскых часів в ті часы Коли я был студентом ввело ся
мі опубликувати в ґазетах кілька статей на тему гласне про історию дзєреля
якє там знаходит ся в Гічі Першій Выно дуже знамените на цілій
в териториі Вылині і за Кордоном теж за цілюще богато людей з
цілюют ся ся вода говорит си што вона має богато срібля і
тому вона дуже добра на зір на пецінку на хворобы значы звязані
з печінкою з шлюнком лес іх хто пє ци воду то николи
не хворіє По перше хочу Вам подякувати тому што самы Вы мені
підказали што варто піти самы до пані Анны з якою мы розмовляли
напевно єщы інчі люди іх не так богаты які были свідками того
переселеня із Словачыны з Чехословачыны у <unk> році І чы цікавила вас
ця тема Бу нов коло вас жыли ті переселенці Надзвычайно власне я
про це хотіл сказати тобто як моі батькі разом зі мною семерічным
хлопчыком переіхали в село Гільша друга то цесило взагалі было засноване Чехами
і кєд Чехы выіхали то на іх місци приіхали переселенці з Словачыны
При чому коли Лемкі Словачын приіхали в гільшу другу то там же
жыли переселенці з Польщы З Холмщыны Та з Хомщыный з Люблинщыны Бо
це было навит шырший реґіон Голщына і Люблинщына І вони там же
жыли Часом шы был <unk> рік тото ше вдейкы жыли навет з
Чехами разом в тых самых хатах бо наймали в них кімнаты і
Выходит так што село Гірша друга стало такым змішеным селом Ало село
Залістя про якє ми теж говоримо вно віддалене <unk> кілометрів од села
Гірша друга то там жыли тількі Чехі і туды переіхали тількы самі
Лемкі Словачыны приіхли і почали там жыти тобто відбыла ся така різниця
і поділ в гірсі другій почали жыти переселенці з двох краін з
Польщы і з Словачны а в Залісі тілько з Словачны А от
мы говоримо про часы што вы зацікавили ся тою історию вже будучы
дрослою людиною а ось як вы были дитиною то вы спількували ся
ну як то діти спількуют ся з тыми переселенцями і іхніми дітьми
ци была якась Різниця медже одныма родинами і інчыма родинами ци од
в шкільні рокє была яка ріжниця в школі напр якы было які
были стосункы ци на той час же одбула ся асиміляция і лже
не было якого стартя Я жыв серед них моіми друзями і товаришами
были передусім Хлопці мого віку трошкы може стальші якій власні походили з
родин якій были переселенцими Я найбільше дружыл з Славіком і колею Славік
походил з сімі яка была мішна тото це была сімя переселенця з
Польщы і пересыленкій з Словачны а Коля был сыном переселенців з хоц
ОС і ци были моі найкращы друзів Мы робили разом практично все
як приходили після школы што грали ся мячем як были меншы потім
як стали старші ходили разом в лісі по гриби і так далі
потім у нас появило ся такє захопленя штобы грати ся в індійців
американціх індійців мы Індіянці грали ся дуже часто і навіт ночували В
лісі тому што мы курині специяльні там поробили і там можно было
теж приночувати мы це раз чы два робили Так што было дуже
цікаво мы дуже дружыли якшы дице теж про школу то мы цікавили
си теж образотворчым мистецтвом і єздили теж разом выкрасыт ся наша ґрупа
а там шекілька інчых учнів єздили разом на етюды На малюваня етюдів
в Селієкє теж є недалеко вноже ся навет більше знамените Дермань зыває
це Там єм монастыр в тому селі Для мене ци не были
якій переселенці Я тепер свій усвідомлю чыі вони были сины і звідкіл
они походили Але я ци они знал ми просту дружыли Тобто треба
сказати што ся асиміляция тихы приселенців з Словачны і з Польщы якій
потрафили в гіршу другу відбыла ся дуже швидко Місцеві жытелі іх правда
называли переселенцими Но але це слово необразливе І для місцевых жытелів це
были попросто переселенці а для мене ци были колегы друзі і приятелі
І вони ничым особливым не відрізняли ся такы тобто коли ви там
в дітячым тому колективі між собою дружыли То якой різниці не было
хто якого похуладжіня хто з якой родины так Так ця річ хто
звідкє походит так дале такы затерла ся гір другій шона вза николи
потім не вернала Але ці люди якій переселили ся в Залісся внитрошкы
были інчы Чому я не знаю Бо походили все таки они з
ріжных сел там з Словачной так але в ничым мистрошкы были різні
Вони відрізняли ся ім было важче асимілювати ся через те што вони
власне походили майже з одного середовища А ци середовище якє было мішене
Там де была школа де была гірша і наша хата яку мы
купили принципі теж від Словака а Словак поселил ся там На місци
Чеха так спочатку там же в Чехах хата побудована Чехом і поселил
ся Словак а потім Щецей Словак бо він якось выіхал дутыш дуже
швидко а мабут на Закарпатє было на Словачыну выізджали вже після <unk>
р а што приготувати ципер приіздо приізджали близче до граници Лоц і
він продал Украінцеві потім цей Украінец продал нам То тотка істория ций
хаты в якій явыл і в якій жывем тепер ще моя мама
Лот а за лісы ситуация была інча і они походили з одного
практично середовища одной культуры ци напевно было так што єм было важче
осимілювати ся через те што вони нимали з сусідів і інчых ну
з іншого середовищы з Кажмотак Коли переселенці з Словачыны приіхали власне на
поселиня на Вылин То вони майже нічым не відрізняли ся ци была
все таки ж подібна культура тобто культура мешканців в Волині а культура
яка была серед переселенців з Словачни ци майже то само це всі
релігійні свята це ж было Православія і так Єдине што ці люди
якы жыли на Вылині то вони вже трохи пізнали радяньскій спосіб жытя
ряньску владу вны біля року од <unk> р до <unk> вже побачили
як напр рыдяньска влада Рызовины Кольоспи От штоси такє ци вси люде
знали а переселенці цього не знали В склоспами было так наймі в
там тій околиці што рік вынищымали таку собі свободу тобто они дістали
стікі земліскій кіхотіли поселили ся в чешскых будинках і собі жыли Але
ось минул рік і все такы іх почали заганяти до коллоспів Тоді
кожде село напр кожде з цих сіл мало свій коллос і предселенці
з Словачыны внизували теж коглос імні Клемента Готвальда так што был звязок
з цін Але цікаве не це цікавійша істория відносит ся до одного
щы одного села якє віддалены наприклад від залісся дес біля <unk> кілометрів
може ХІстакє Ци село называє ся Квасилів І переселенці з Словачны Я
думаю што про цей выпадок всі переселенці інчы теж чули бо звыча
про це не было ани в ґазетах ани в телебачыні Вони зібрали
ся всі іх было <unk> по мойму чловік Ци бже было рік
передписа переселеня то ци це рік же был дес літо <unk> року
мені так здає Но ци зроспай звычано і вони вырішыли повертати си
в Словачыну Зробили такій облоз тобто си выіхали кіньми возами на воза
все майно до вызів привязані коровы і внишыли з Сила Квасилів в
напрямку пілденно загынуло напрямку на Словачыну Далеко не заіхали на жаль далеко
на жаль не сыіхали бо міліция Перепынила іх ріхыла теж не тільк
міліция така з міцнена силами інчых підрозділів але ще потім дес ци
з хвилин <unk> приіхало війско І всіх завернули назад Звызначыли хто был
головний ну і звычайно іх засудили і підправили Сибір Така істория Я
чытала трохи про цю історию істория дуже сумна шклада што так стало
ся Все мож певною мірою вказує на наівніст тых людей і неможливіст
зорієнтувати ся в тій ситуациі Не думали што ім такій фокус може
вдати ся Але я б не говорил тут про наівніст тому што
Все такіє в них были певні прагненя якій хотіли ся ім зреализувати
бы вони хотіли жыти як нормальні люди Вы наймийшы на кім Юж
ны ся перервати жебы за тыжден зазвернути до той темы до той
бесіды жебы іщы дашли цікавы одповід нам Ігор Панькол і не лем
він чакат на нас іщы єден гізд то просиме слухати нас за
тыжден Цикль Фата Морґана Я щыро дякую своім респондентам вшыткым же помогли
створити тоту передачу на Волинь в краі де жыли і жыют Руснакы
Лемкы зо Словациі запровадила вас Анна Кырпан Оставайте здорови до стрічы за
тыжден Проґрам был зреалізуваный завдякой фінансовій підпорі Медженародового выжеградского Фонду <unk>ea<unk>era<unk>