Про Русин #40 - Русиньска журналистика выклад проф. М. Капраля
•
Опис епізоду
Odcinek zawiera wykład prof. Michała Kaprala wygłoszony w Budapeszcie dla uczestników szkolenia dziennikarskiego. Tematem są rusyńska журналистyka, język rusyński oraz współczesne problemy jego kodyfikacji.
Автоматычна транскрипция
Днес запрашам до выслуханя выкладу професора Михала Капраля якій выголосил він до
беручых участ в журналистичным школіню в остатню суботу <unk> листопада <unk> р
в Будапешті Професор Михал Капраль то вызначний русиньскій університетскій професор філолоґ і
журналиста народжений на Вылині выріс на Підкарпатскій Руси Але коріня його сут
з Пряшівской Руси з Остурні одкаль переселили ся його родиче вчас так
званых оптаций Днес професор Михал Капраль жыє і працує на Мадярах Іщы
яктук бомчом Будапешт бо сме думали як раз де тоты нашы стрічы
провести Могли сме на Лемковині выбрати не знам Борднец і Ґладышів могли
сме Поляку выбрати на нашівскій Руси нікомльошку на Нікомльошку ту на Мадярах
але як раз рішы сідайте сідайте запросяме Але рішыли сме тото вшыткы
спільні жебы то было в центрах там де днешні Центры Русинів даній
державі думам же же така ідея може о рідкєд кєд кєд будеме
орґанізувати кєд будеме орґанізувати наступны стрічы може не легати на село але
то іщы Подля другой концепциі дами дашто тото іщы розробиле А тепер
думан не буду бы передолжал тратил часу бо не єм тут днес
найважнійший а пан проф Михаль Каправ котрий повіст нам і о датус
о самым русиньскым языку о журналистиці і обіцял же повіст о сучасных
проблемах котры тыкают ся кодифікациі русиньского языка На Мадяна За то Не
буду уж предолжал дам голос якы дякую Но так же ведете перед
собою даколишнього нове маря бо мам єдну диплому університету а там написано
же см нове маря А новинар радийо телевізиянде Сучів то ся воляло
Маленся я то слово тепер ани не знам де говорити а пер
ся назевет Санк Петербурґ Ново ленча то называли може здецюли Але я
то слово не хоцю то говорити бо честова не люди медже нами
Но так же лем там трафил то нагодув не был єм так
як вы же сте пришли в ом серце підказало же сте рад
радісти Я там я ішол до того Вароша бо там был найліпша
воля факульта філософска філолоґічна Так є ішол на філолоґію але кєд єм
прийшол та казали же таты хлопце те як тото собі представлю так
по рускы кажут зо свинным рылом дал каласний ряд дахто порозуміє не
красно так же ішол на журналістику так си тот факультет Называл бо
там боли лем такій акторы писатели неудачні люде котры мале можно си
не могли поступити у мґімо был такы даків советскій час віртуальницюли за
тото остарсі нас люде знали Совітскій час Такым трафил на факультет журналистика
кєд был лінивий там выберал радийо і телевізию його там не треба
писати в тым чувствує не я бы радше говорил Но я зостал
філолоґом так же Пробуває ішол єм у журналістыку але была на щастя
моє на щастя і на нещастя в ушыткых другых люди <unk> року
Чорнобыль бухнул так же я утік і з Києва де был в
спортивній редакциі радию телевізиі Но те же также Філолоґія достала свого сына
назад лем в Раужгороді бо мі ся сховало за горами од того
Чорнобиля та іншым дому но айсєків за нашы то же нас єдинят
та мой остурні може Лемкы бы мали знати же то там там
в вашых краях так же дідови было ближе до Лемків ну до
Корці ходити по там за Маґуря та він раз ся з Поль
але з Полякы менса были Вец ся то знам Перешолшый ту войны
теся людил то да входил на ту польску бо польскій бік бы
горе границя Але така границя боже каждый каждый вікенд мій міг піти
до Корчмы до польского до там з дакым ся Но Так же
корінє як видите Но але я лінґвіста занимам ся языковыма проблемом то
є моє а то є актуальне бо жаль про нас бо ми
фурт так да на <unk> років од ідеме за цивілізуваныма народом Та
же нам нам тото было неактуальне пролянса можеме то стратили вельо Бо
то є функция державна а ми не мали державы мыс селянска нация
та же то наша коріня наші проблемы жебы тоті панскій такій ріці
мы не брали серйозно Бо мы мали свій селянскій такій погляд аж
опронас боломажне жебы жебы была Свиня наготована для коровы здорови а так
же мы м маленько з тыми цивілізуваныма народами был такій но Не
досігали сме до того уровня Так же мы тепер умаєме таку проблему
як літературний язык Якы Німец ци Француз <unk> раз забыло му не
прийде а ми маєме ся такы проблемы як они мали пред <unk>
роками Мали сме послідню шансу у середині ХХ стаярь народів з середньой
Центральной Европы мы і тото профукали во іщы Водкы то іде Я
вам казал селянство Позрайте Я Вам казал же дам ся в цілю
Ам першым ректором того Універту Університету Університетатата был наш Уснак Болюдяньскій Михаіл
Болюдяньскій сам народил на ту на Виходню Словенску а был наш рекок
сын грекокатолицкого свясельника до Стафаню школю ту у Европі а потомі цар
Рускій цар глядал кадры та го покликали попонутлиму дворянскій тітур Нам то
тяжко порозуміти бо про нас томе не маєку ціну тоти але то
был час коли ісі вопрос нацийональности ани не стоял не был актуальний
То про про про про про про про про про про про
што мы тепер говориме часто бєме ся з Украінцями ци з даякыма
другыма народами тото актуальне послідні може <unk> років До того наші люди
собі ани такє вопросникда не ставлят же они хто є В ліпшым
слуці они ся орієнтували на церков Так же казали сме мы наші
мы мы рускій Церков маме руску і мы мы сме рускій А
проблем нацийональности котрий ся обявил в середині ХХ столітя стал актуальний мы
го зас пропустили та дайте сто рокы тай так і виды же
ме зачали тым ся занимати через сто років Но также коли Володяньскій
был у Петербурзі першым ректором а прослужыл там дослужыл ся дале му
дворянскій тітуль был багатий його діти достали можност жыли як діти Дворянскій
но і його донька у Мемуарах пише же не думаєме же наш
отец был славяньского походжыня Вы собі то можете представити в нишнім ситуациі
про нас тє актуа як тото діти не знали догадували ся про
нього то было абсолютно неактуальне Він ішол царьови служыти не за то
він ішол бо царму Він знал же в руску є добро пляца
а достане дворянскій тіту Но про руснака то боло фурт як знаєте
не ту боле як нам на марґінале не фурт боле лем лем
такый народ сільскій котрий серйозно і нихто не брало Нас не было
видно чути в університатах ци даякых урядах высокых Бок дакє Руснак трафил
там горі та перше што він зробил а так вшытко зробил же
нико не міг подумати же він Руснак же ма руснацкє коліня Бо
то даколи было небезпечно же они пустили Але кєд таке ся трафило
та він уже был пан вельможний пан был Поляком а у нас
Мадяром ай тепер дотепер Богу жаль ту своє то можу повісти мы
сме найліпший етнічний материяль і з нас ся будуют найліпші народы найтвердійші
словацкій нацийоналисты ці мадарскі нацийоналисты а украіньскій нацийоналисты то сут нашой крові
Но мы сме такі мы А веціна тым ся не інтересує дотепер
но то є нормально бо тым ся мают занимати люди котры Ай
Вы кєд уж уж сте зачали служыти свому народу на такому уроні
та же мусите за тото думати так же зачнеме взят за языкові
наші проблемы Думаю асистентка має рити але я дума онас занима дуже
важным ділом она друкує нам меню Но Я думам же про нормальных
люди то най важнійше як слухати даякого лінґвісту Она прийде а начно
нам кіно крутити а рівнисти Семену На голос то некаждий реаґує Вижу
ту правда філолоґів но не лучуют много такого же вони то знают
але про весілю буде айновизмов тоше як умысло владу ай за язык
у тому чыслі Но так же прийшол час коли каждий мусит мусит
рішыти про себе тот вопрос же хто він є по нацийональности А
кєд уже сме рішыли же сме Лемкы ци Руснакы так власне маєме
мати те каждий цивілізуваный народ маєме мати свій літературний язык Наша траґедия
думує же вет ся част нашых люди дотепер термін материньскій язык ци
літературный язык принимат так же то язык його мамы А кєй такто
говорит ледше не так як говорила його мама так то неє літа
не жадний материньскій літературний язык а то є недобрий язык А на
тому будеме ся вадити бити а так ся вадиме бєме уж ай
миту а в каждій державі вы то рознаєте на Словаках уж В
<unk> році кодифікували языка і водати верси і ся тот процес не
ой не де ай не буде ниґде іти гладко То є нормальна
психолоґі то є нормальне же мы каже на нашу маму но як
выдвигаме і на рівень божой матери Но язык мамы є найдорожі тоє
само собо Але понятя літературного языка Мусит быти нормальны цивілізуваны народы то
зробили пришли практику Ришли товариша а каждий з інчого села а вароші
мусили выробити дакій поінен Далекій овці язык котрий жей зєдинял у нас
мы не мали варошів так же ме не могли то выробити так
не мусме то робити в лабораториі як інститутах ци в редакциях А
як то зробити Як то зробит як є ся має одказати од
свойой материньской бесіды Як я мам хоснувати ци формувати літературний язык жебы
был добрий і про мене і про чловіка котрий з другого боку
З другого боку нашой локациі жыєз говорит цалком менша селянска психолоґія яко
жыл з вас у селі знаєте як ся люде знают то єден
то є тро такий тренд Чули сте як должанця так кажут на
реклик Я уйога нота по турні Но та можта нам уйош казати
реклик То як но хоц ся іде не так і то шалений
шаленякє тато но у нас то зостало богу жалю У нас писателі
ціло русиньского рівня може собі дозволити я пишу по русиньскы але він
пише так як його мати а він хоче домінувати він не здатний
на компроміс Він кажеш о істили русиньскій язык то язык його матери
Не буду ту мене называти але кажде з васко охоче тым си
заняте а прочытате буде знати же прошо шыє Так же Я єден
з тых шаленых Рускляків але мы все были шалены так же вносом
по такы як найти фурт синонім до слова Руснак У словацкым ци
польскым сознателі вче казали шаленину Натая і з тых шаленяків котрый шол
там на то свідомо бо єм ся покусил зробити даякій літературный язык
про ушыткых Русмаків котры жыют у Мадясіні Но але до того мы
будеме говорити пізнійше Я фурт чекам свою асистентку котра включыт кіно бо
там єг дашто такє што я бы вам указал Но также кєд
я зачал думати же буду власний о чом за буду говорити ішло
зато же я буду говорити за язык за літературний язык А як
язык споіти з новинарством Номентарне каждий з вас розуміє же пише на
даякім на даякім языку ай другє мы можеме повісти сміло же наш
літературний язык наше койне сформувало ся не уваро світа як то мали
Німці ци Полякы ци ци Мадяры а сформували ся у редакциях Веціну
редакция так же істория нашого літературного языка то є істория языка новинок
котры выходили про Русмаків про Лемків і так дале Так же тото
кіно котре маєм види я вже за нього четвертый раз кажу вам
о моя кіношка ш Тото серйозне діло меню напи надрукувати Знаєте то
серйозне діло і розсідайте включайте кільо бо миц одтужену діме треба што
звідіти візуальне там вело спочети од того потока на словасного на люде
Так же я вам хотіл указати лем поєдні тітулы нашых новинок нашых
новинок котры выходили про нас Само собовже перша новинка буде котра буде
на екрані нове детатує титуль русиньскій язык но не удачно мало Бо
попозерал такій окомомлено чорны як єз Новец видите найме назад це вернуло
Не єсеринця альбо Може дахто зафіксовали новинари там і сфотоґрафували а знає
же русиньскє літературний язык углядили новинарства Я думам же єдно слово може
там не порозуміти то глядило Но у нас уу нишньому нашому літературному
языкови є такє слово як глядило дзеркало Але тошо до цього позераме
кід кід нам є потреба Дівкы то ліпше розуміютых хоснуючы Но а
кєде сте вывели то на екран то выло ліпше так жебы мы
свидите мне тотой де вчароту фунґувало Або не суже Уже не но
та я хотіл ласне Вамите там там буде написати Церковный Лісник Ту
в Будапешті <unk> рік Так же Мож повісти же нацинала ся наше
новинавство друкуване новинарство другій половині ХХ столітя Новедите проґрес так же дале
має іти жыє сме говорили дале Матет законы Лісник <unk> чысло Новка
<unk>rti за авґуст <unk> року Но Законы Лісник для Русинов австрийской державы
А видите церкувославяньскій шрифт ай можу Вам повісти же дуже великій вплыв
церковнославяньского языка То было нормально бо ми не мали інчы інституциі світской
лем єдна была церков довкола котрой ме ся інформували і котра про
нас котра спомняла наш В функциі нашой Академіі наукы удругых народів так
же кєд сме зачынали писати наш літературний язык базувал ся на церковнославяньскому
языкови Тот язык котрий принесений Кірилом і методийом даколи в століті сформували
дуже давно а пото месле достали го же оформит церковну церковных текстів
і самособовшо за долгы столкы років выробили свій не мали свій церковнославяньскій
карпатского ізвода Так же мал він ся розділял маленько мал бы был
инча Кыяк як то был кієвскій ци ци потом великорускій вариянт но
так же доволя то была основа коли сме зачынали друкувати маленькы Начынали
ся тоту в Будапесті Так же кыч видите символичне Будапешні друкували новинку
про Русинів австрийской державы так Лемкам кє хыба лют контрабандист міг принасти
Я думам же то была рідко мале кєд дахто хотіл то міг
Ай чытал бо то было мали зна доєдно Але тото лем так
Зачынайме орґанізатува з ріка і <unk>маєме новинку котра выходила зас уже в
Ужгороді же уже в локали де де жыли Русине а центром такым
громадяньскых Русинів был Ужгород А ту в <unk> році зачала выходити новий
ка Наука є недільна духовна улучцільна і обсественная ґазята для уґроского народа
Но дуже маєте то што пак знаєте тип русофільскій вплыв Бо по
церковнославяньскым языкови мы як люде котры чуствовали же сме рускій теме буквально
то принимали же сме рускій кєд сме рускій та маєме рускій язык
но а кєд был великорускій язык нашто будеме выдумувати што єст Так
же дома можете говорити такы бесідуєме аж то офіцийно в варосі сме
хоснували рускій літературный язык так як він был тоды як котрий ся
сформувал тумор Сан Петербурс цілос Адже на тій ґазеті то думаме за
<unk> рік добрі памятам Новинку то тепер рідко єст бо і бібліотека
то не все є комплетно не ляльнете але то наша істория і
ту кєд чытате тоту новинку так мож ся дознати вельо Же великій
вплыв іщы Русофівскій і фактично кєд возьмете і нашого Бовит ся так
же чувствуєте же в середині ХХ столітя то фактично был великорускій літературный
язык І до кінця того ХХ столітя мы вышли на тото же
наші найліпші редакторы налучыли ся рускій літературный язык Бо нормальный чоловік мы
чытали фурт церковні тексты книжкы котры привозили з Москви з Петербурга але
чытали по свойому кєд бы такій маскаль почул то бы ся дуже
зачудувал бо то і не упознал бы же як ме чытали по
свойому нас рускій язык А кєд пришол такій маскаль мы з ним
зачынали говорити а Маскаль веце там ґацьом Ну бо дат ся то
мы пак моя ґенерация вже рускє знала ліпше як материньскій возьме ся
учели у московскых ци петербурскых ци і даякых кіівскых університетах так же
рускій язык пророзбыл як бы доступний А наша інтельґенция о ХХ ст
зачынала писати по рускы хотіла писати але не знала але до кінця
столітя уже были такы редакторы котры фактично писали на тім чысто великорускым
літературымязыкови Ідеме далек до войны Бісідойны хоцме тот беренай чысто абстрактно лем
про нашых дідів прадідів то мало Даже зас Украногосподарска газета для угро
руско руского же не маєме руского же такє зробили сме крок до
свого коліня і дуже плев скошех Украінців Дуже маєме даякы слова котры
свідчат про то же мы сме не великороси мы сме русмакы газета
выходила тиж у Будапешті друкувала ся помадарскій по сербскій по словацкій по
руминьскій і болівеньскій Так же імперия Мадярскє Королівство ци Мадярска монархія дбала
про нацийональны меншыны выходила така новинка но ту добрали з світовой періодикы
тут якы тепер повіли така центральна публикация І як собі думаєте што
може В Америці леґіафеіста украл пенежы Но шойси было Руснакови цитати в
<unk> році не то было найактуальнійше же якый з Єлові Америция то
ворка Передовиця Но найважнійше Нота же рівень нашого новинавства то такє была
неме дале удумаєте лже чому патроповіл хто єзидант так офіцийне але Татек
Так так лем Патіцяк но нашоцко Так же там пан Осарґ Президент
першой Чехословацкой Республикы Десме ми зас Підкарпатнер досвяло в усій державі і
пришол з Америкы є чловік Цолові котрий башто в Америці уже за
так же зогласил ся же прийде у Підкарпатя а зачне робити даяку
державну структуру Перший ґубернатор Підкарпатя Як Америцян знал же што треба робити
та зачас того же зачалевати свою новинку Так же то фактично під
крылом прадковеця нашого ґуранатора Підкарпатской Руси в чехословацкы періоды Якій то был
лазык якы бы м повіл такє продолжали тоту політику наукы Так же
ішло ішол же такый язык уже од русофільства од великоруского одходили і
одішли помали до того до чого мы байшеме дале Думаме C рік
того Лемка про учытелів Каждий рік ну ту зас нашы вшыткы духовицях
поеты Великыма буквами такі Русины такы позрали Но іде меле духовиці Но
было про душмастыр як розумієте промцітелів мали сме священиків но так фактично
Бо докторы інжынєры того дашто бы роби надале быду я так порозуміл
Но інтерасна новенька але перед ньом пропустили вом жаль выйшла новінька Также
дві ліниі ся сформували Русофільска котра домінувала о Підкарпаті ледшый інтеліґенциі тримала
тото же є має част великого руского народа А то дуже добро
было бы мы фурт бы чувстволи же не сме не хто ту
коло Поляків коло коло Мадярів та нам треба о так одпору жебы
сме мали зашысено а ту має ціле царство Руськєль імперія но так
же мы час того великого руского світа Ны понятя не мали же
хто там жыє а хто такій Маскалібо Кєд приходили <unk> р лем
прошли дак виділи на конях ідут такі обри а кєд ся море
та по нашну Но так же мали за што хопити ся так
сме были частю Послідні славя осточнославяньскій котры казали же мы час великого
остоснославяньского народа мы рускій но А в <unk> році наше священство Фут
дискомфортно себе чувствували Бо кєд тримате тоту овсє руску та то де
приходиш дисонанс і з політиком Бо кєд такий священик у Мадящыніці в
Чехословаці не буде тримати великоруску орієнтацию та вопросы сут же власне як
тото так Мы мали великы проблемы Талергоф і так коли мы з
свойом рускостюм свойом трафили дуже недобрий тренд а пострадали пострадали реально і
люде были зничені погыбли Так же <unk> рок такя переломна датал нашій
істориі в істориі нашого ненавства У нас вышла новинка котра сама называла
Неділя <unk> р Неділя А за ню уже по довіда нова неділя
Зато она ся называт Нова неділя бо з <unk> р выходила новинка
Неділя а котра такой в своій передовиці не писала з америцкого фелісту
а писала зато же мы сме Народ Мы честуєме рускых ми честуєме
Украінців але мы хочеме быти з собом Мы сме власны є Третій
Народ мы сме Русины та і хочеме выдавати свою новинку на свому
русиньскому языкови <unk> рік неділя новинка Підкарпатскых грекокатоликів Я Вам казал же
не мали єдну структуру котра нас зєдиняла і котра была тов інституцию
котра могла даяк нас захыстити перед державом То была грекокатолицка єпархія лукачівска
грекокатолицка єпархія а она і Новенарі котры выдавали своі новинкы і фурт
выходили бо народ треба отримати гу самы розуміти своі задачі также а
задале діля прозвала же мидем ідеме своім третім путьом А ту мамериду
котра зачала выходити у <unk> році Од януара <unk> р на тот
час О жаль ту не маю мапу але в нашых Підкарпатя Частично
на тот час частично вернуло ся у святостефаньску Матерсєлю Унашу материньску державу
Мадярсєду Ужгород Мукацьо і Берексас были мадярскыми од <unk> новембра <unk> рока
Так же новембер децембер а уже од януаря выходил онлинька котра ся
орґанізувала Нова Неділья То тіже авторы то тіже редакторы тот же язык
І выходит новенька Нова неділя І <unk> рік єден рік до Кый
не сформувала ся даяка державна політика бо Мадяры но плянували фурт чекали
і хотіли але ішло то помале также же од яногоа фебруар част
марца Русиі новинці воюют з монсеньом Волошном другом часі Підкарпатя а же
в середині марта <unk> рока ціле Підкарпатя стає мадярскым І тоди появит
ся зас і нован новінькым же в сороковому році Од сорокового рока
од зацятку хет выходити карпатска неділя А думайте видете думом написали же
то орган мадарского руского братства партерства прибайсте і свято стефаньска думка Ідея
Памітельно мож видев зірине Контрапович то така інтересна дуже фиґура може кєд
тако трафит ся вам як новена рам тота фамилия там бы сте
знали дуже інтересний такій чловік айти пічний про не може тіпічний ай
про нас деж Чоловік котрий достал достафаю школю наш Підкарпатскій Русин робит
ся під Мухацівом але єден рік был у Львові І спількувал ся
з людми такым як Натюк Франко розумієте ташых рівен был доста высокій
але бы і з тых люди котры котрым было з єдного боку
найлегше вижыти было не фурт Кєд тота в єдной із лінів державнул
фурт был перший медже найдашто выходио перше выходы Лемкы маярско руского братерства
він ся вернул русиньство на тотчас він уже был Словаком То тоже
така траґедия нашой інтеліґенциі кій чловік выбил ся у панство та потом
чуство же з людми котры там у селі ся лисили тота Дистанция
росте на те же ім пото як бы чужый был медже своіма
і радше коли виділ же они не достал ниякой потримкы Пудпорованя не
доставал та рад ся ішол до цивілізуваного народа І єден час много
зробил про словацку культуру Словакы честуют го такый был добры были зглядувати
є член румуньской академіі бо найшол румуньскій документ публикували Но у нас
в нашій істориі єден знамените же фурт был при Чехословаків найвецім Чехословаком
писал так як то ся в Вельопразі А пришле Мадяреві уже был
найвецім Мадяром і само собомже же святостефаньска ідея зєдиня усіх Руснаків домінувала
ідеме дале Не має вез засну дуже мало іду такє як чысло
руска молодеж Тотже в інчы кій період мы перейшли на фінальну стадию
того формуваня русиньского літературного языка <unk> кінці <unk> рока на Підкарпатя Пришол
Микролшкозма То был Высоко Вышколюваний чоловік то был личний друг Микрошагорті То
был чоловік котрый єден час возбавлял Провас то буде найінтереснійше міністерство радя
Тоде радийо было представити собі оно лем ся зявило там а міністерство
радия а не міністерство там новинарства ци яка но але то так
як закодил Рускых бухтам повєдна такій іх лідер котрый ся зовшыл Найліпше
вид умільство тоє кіно Но боселянин котрий не знал чытати писати але
реаґувал так зато як кажу кіно маленько леґше людям попозорати легше Пришол
Козма котрий не был дуже здоровий так же одправил го вучгород А
доті цілий сорокове рік ішла дискусия дішкуркєвели ліберали і з нацийоналистами Премєрміністром
Мадясіні был Гроф Далекій высоковышколюваний чловік з ліберальныма взглядами такій про Мадясіну
то было досто досто такєно нове І вечіна Мадярів не была готова
до такого европского демократичного підхода Бо він казал Мадяре же сме раз
наробили дурницю кєд сме нашых руснаків робили а потом кєд стал вопрос
же до кого суть Давни пішли до цяхо Словакі они не знали
де ідут але жы од Мадярі мацьом бо мы бо мы іх
нацийонализували мы іх асимілювали так же програли сме так же они вже
не сут тоті што были у кінци ХХ столітя Дайме м ім
даку автономію а най собі розвивалци як окреми народ Але тота ліня
был жаль умерла в єдной з графом Телекій котрий од того вшытко
я не знаю не буду ту говорити жытьом але фактор што він
ся застрілил на тому высокому посту І тота ліберально медска політика на
тому сконці лаплюс ту фашызация Европы Так же обєктивні приціны тогочасні неспособствали
тому жебы Мадяр ся найшла демократичным путьом розвоя так же з приходом
мікрошакозмы в Ужгород закончала ся дискусия про демократизацию і він свою твердом
руков Ни політикы ниякой політычной автономіі але будуєме культуру Культурна революция ся
стала з приходом у кінці <unk> рока Миклоша Козлы В Ужгороді была
побудувана своя нацийональна русиньска Нацийональна Академія наукы Так тото можеме трактувати Она
ся ва менше Обсєство наукы Подкарпатска общєство наукы Але то была аналоґія
Нацийональных Академій наукы в Варшаві ци в Празі так же і три
новинкы То про молодьож руська молодьож Ідме дале Літературно наукова Прирога до
Карпатской Неділи не шатуйте То літературный двотижденик раз на два тыжні выходжы
о література Наукова неділя Література неділя то пак дале той перше чыслота
оно ся дат не сформувала собі через рік видите то перше чыслово
од <unk> мая <unk> рока зачала выходити на дуже высокому траю повісти
рівні І наконец включте намы нашой періодикы того часу зоря гоймо в
малярскє то єднако Але мадарскорусиньскє плятарство так же і тото на паритатах
назаучний научний журнал котрий про свій ця не про свій час він
може спокійно конкурувати знешніми напримір украіньскыма выданями научними То было чысте научне
выданя дуже высокого рівня бо ужаль про його коже не могла специялисты
знают Видете тото же за перше рік каше ці слове своіх немногых
выйшло <unk> томи при цьому фактично три томы але четери выкуска Но
і так жебы маленько нашых Лемків підтримати душально можу повісти же найпольша
заыграла свою ролю Діло тому же редактором ужыткых трьох Главным редактором Подкарпатского
Общества Наук был Іван Гарайда Іван Гарайда то Мадяр Мадяром котрий уу
Вы знаєте із Підкарпатя то дуже інтересна тема епроновинарів нараз Ланкажу Коли
Підкарпатя переходило до Чехословакіі до братів Словян Мож повісти же веча част
русиньской інтеліґенциі за походжыньом русиньской інтеліґенциі Воліла лежти все шомали і ты
в Мадячів даєвниці обіцяли єй не было бо Мадячыну не было богато
тоды але они то чувствували як зраду Они не могли собі то
представити же они будут в даякій Чехословакі Розумієте коли я чую тото
же Мадяре новели Мадяры то Украінці собі люблят дописати ж Мадяре новельы
но то так нове же інтеліґенция воліла пити з голу земску Мадяршыну
жебы не решыти ся у Чехословакі дем офіциялем што Америка прийде будут
помагати Єй гай з той фамілиі інтеліґентной сімікі перешли в Мадяршыну Ту
достал школу достал університет але ціль про нас інтересний про вас інтересний
же ішол до Кракова мадярскым лектором Так же браті Полякі учыт по
мадярскій Но Я вам на св на сому опиті можу повісти же
научыти Славянина по мадярскы то не єпак Ай кє то робит такый
члови гарайных того чловік Я не знам але унас все такє трафит
як Японец Трудого лип Він редагувал робил по <unk> годины Ніс нема
в сіні ниці не маля біда ся трафила тоды кєд кєд Болься
была окупована Ніньцями <unk> році краковска професура боля Заята констабор одправле Тарайдер
і польском професуром трафил до Концлаґера Але кєд был горожанином Мадярщыны союзника
Гітлера так же само соболже мадярска інтерґенция провола дая Помоцє свому так
же вытягли го з концлаґєр Недолго він там ся муціл але вытягли
го до Мадящыну але в Будапешті мудры люде му повіли же но
Ты розумієш мы мы за не Альбо ми не можеме ґарантувати же
же зата не прийдут Німці а не зас не будеш мати проблемы
та мусиш ся дань ховати Нота він ся сховал уж роді на
край світа ішол із Будапешта но а там єно придал ся Космові
котрый зачал формувати таку науцну культурну імперию про Русмаків Підкарпатя за Івана
Карайдок Ты ле повім але наша ціль є друга мы ідеме дале
я хотіл повісти мало за ся о чоловіка Хто го познає Петре
Провірю колеґу Як чытают наші новинкы Виділи сте таку новинку Русиньскій світ
це называли Но але вырведете Но дак же то ся опубликували недавно
У марцу <unk> рока Был такый Круглий ювілей од Родний День Андрея
Мутлама Бо в ужаю нашых енциклопедий не найдете за нього ниц Бо
нещастна судба як многых участників ІІ Світовой Войны А потом по освободителях
не было на то ани часу ани людей котры ся до того
розберали так же ме достат пізно за нього уцюли так же і
моя вена тому бо я як єден з авторів русиньскых енциклопедий виділи
сте такій Івана Попа Роберта Маґоція Так же якій бы мал на
тот час такій материя бы м задріляти тото не мо за того
чловека бо заслужыли заслужы Так же скромний уґоцянскій ша така област в
Мадясіли Несні Севлюш Выноградово Украіні по нашым Севлюш Цеюш Учы Ям у
музею кому сказал пограйте на тоту фотоґрафію абсольвенты мукачівского Педаґоґічного Педаґоґічной семинариі
То не <unk> не <unk> буртом <unk> рокы по мойму Не помає
значіня так желек ся народил <unk> рока Зато <unk> році Узмін Юґлей
і Чест достал на то же но у нашій новинці його за
портреты тоже так будеме говорити повинете же доста чудне як про Руснака
видите же даків вояка леша товтарний вывіз Так же в сороковому році
молодого аґільного учытеля із Уґоці Попрост покликали до Ужгорода в кєлетах в
рамках той політикы Міклюша Козы по будованю культурной імпериі його кличут предсідательом
Союзатолицкіх Грекокатолицкой молодежы Як вы розумієте зас ми не мали своіх інституций
Зяс лем під церковным гаслом мотополя і удобно і мож было єм
здержало ся договорити бо но мы ту ведетеме з церков а церков
фурт є знаєде Таже сорокового рока він предсідатель Еза котрий уж огра
Віфю шагі Леєнь Так забыла общемадярска католицка орґанізация і в єй рамках
была секция грекокатолицка но бы фактично і дотепер мы в Мадячыні не
маєме свою автономію грекокатолицка церква і католицку має едукацию Но так жыве
як аналіткы нары Ножево видите він фактично од грекокатолицкой церкви другой не
боло фактично православна не мала нику як вы розумієте в такій державі
не могла мати Она была на марґінеси і дуже далеко не мішала
ся лідольтуры нич <unk> процент не знали же она істнує Ото было
высоко горах і стан хтось якыс Інтерес бы лідером поставили єдного руского
попола бо Будапешт не міг собі дозволити так же православну Церкву підкарпатску
на цьолі поставил руского казака попов фаміли Волагнеса мого огесля од нашого
Андрея Кутляна чом я за нього так ного кажу Бо у <unk>
році Та де нас там Я погеда ем неділю ци ме там
не маєм неділю По карпатской неділі жо нас ішол нараз зараз нас
ішол кудляк так так так Вактот што в авґусті <unk> авґуста <unk>
р на зміру Тоді новинці Карпатска Неділя зас зачала выходити вернула ся
до старого тітуля те было в <unk> році новенка котре си так
называла неділя агата я можу Вам о так указати выля Ту є
як ілюстрация а у тоту новинку сме загорнули книжку та гышло нас
дакао бака От она она так выпозіровала видити тіту Ниділя а фактичным
серцьом душов і редактором той новинкы был Андрий Ґутлян І зробил єден
такыж Новинарскій Новинарскій Водвиг Він принял карпатску реділю котра мала тіраж <unk>
дарабів <unk> і <unk> рік авґуст проле ся до войны На дає
до войны уже уже іде уже уже Німці уже сут на Украіні
самособо в Польці Увоєный час тот чоловік зробил і з <unk>рабів до
<unk> тисяч Але война іде но тяжко мам собі представити же Шобо
в воєнны рокы але біда Боля бо войні під час войны не
може быти добрі А купували тоту Лемку купували не же такій як
тепер ідете з метро виды тавом до рук зацужут ся даху даяку
пропаґанду а гідку даяку жолту пресут ся як ти силі не знаю
Він нараз повіл же наша новенка наша інтеліґенция сен занимала селянством А
він ня як предсідатель Аґрарного Союза грекокатолицкого самосиловшымовсен помагати селяном Бедачам за
час того што сам Ци на біциклі ци на моторці ти боласеренця
на авто ішол до самы далекы села оглядал людей даєкого учытеля ци
даякого священика молодого уписал же ся стало у селі та пиште ду
нашой новенкы Мила будеме платити і гол ра так же за поштове
а тото асі і достанете пак тотше в нього была така цітка
Своіх власных кореспондентів він зробил такє мале чудо у Підкарпаті Тота новинка
выходила а розходила ся по цілим русиньскым світі Але тотчас <unk> рік
уже были обєдинені ну перше ціле Підкарпатя не снє плюс <unk> сіл
із окресів Снина Совранций з <unk> нижніх словацкых сіл І Бацка Батька
єст сімом то была найкультурнійша то была така наша наш Не пємом
не знам але Але батька была на ті головы вышы Они правда
не знали же ногы догадували ся же там мают десно обници своіх
братів але они зато же же трафили на чорну землю І они
нам доказали же Русины можут быти нормальными людми Кєд ім дати файну
землю а правила ігры будут такі як і про сусідній народ Русины
і з Горніц і з Воршына ту і з Підмішкольца ішли до
Вачкы до Войводины а там зачынали ґаздувати на такых правах як ґаздували
Мадяры Словакі Німці Сербіі І по многых были такі представте собі же
были такій Я маліпо одходжу перта але прубую підняти Вашу свідоміст же
представте собі же наші русиньскій ґазды убачці были успішнійші як німецкі Колоплі
та были такы пару сверды мы ґаздували ліпше як Німці Та же
кєд дахто з нашых айвуд вам пришол на убацьку в <unk> році
Та та ся чудило вше то русиньскє село То было багатство то
было великоричазне багатство Наші Бацванці были на намного высшым культурному уроню Так
жебы в такых час же на батьку ішло тулько еґземпляру той новинкы
же ставало вопрос Но мали сме на кове се рівняти У бацці
каждий ґазда рахувал же мі має переплатити новинку бо він є руснак
а Руснак має тримати свою новинку Бо та як мы тепер достаєме
колометро то не є новинка Тот сер што дают нам є небезпечний
Кєд хоціме мати свою періодику своє новинарство та мусиме платити Але безплатно
не є успішного новинарства І безплатно вы не достанете обєктивну інформацию безплатно
выдостанете ту інформацию котра выгот на ґаздови котрий тоту новинку фінансує Увачванці
боля тото свідоміст Ни З толками новинку везме у батьку з Ужгорода
Так же то был такій період щастливый достав щастливый період я собі
даколи а і на научных конференциях дозволям повісти же золотий вік русиньского
новинавства русиньской літературы русиньской культуры в цілові Мы были обєдинені єд хіпіли
нам вы Самособовы Лемків но як фунту ся боли лем там з
того боку ай го Мы были довєдна і мы за чотеры рокы
під підтуу Подкарпатскым Обществом наук під його під руководительством Івана Ґарайды і
тых людей котры были коло нього ну на самий перед той історик
як Федор Потушняк як ісі єден історик котрий коло нього был Нота
інтеліґенция він обєдинил Гарайда обєднил русофілів і украінофів Фактично всі украінофілы перешли
до Марайды бо він не был строгым редактором Мож повісти же не
редакувала ся лексика Теклід новінар написал якє слово Ґарайда го пропустял віль
позравлен на формальный вік жебы ґраматика жебы змінювати слова так подля ґраматикы
Івана Ґарайды котра вышла на зачатку <unk> рока Ґраматикарайде ся єдно слово
хотіл єм повісти Вам як про новинарів Мы тепер маєме проблему Вызнаєте
в бардьовскых купелях зели ся наша еліта і рішыли же не маєме
не маєме язык Што маєме робити Но то будеме также каждий на
своій державі буде формувати свій Я думам як лінґвіста же то была
велик хыба Бо ми і так ся розходиме таку встаку суйбовз таку
долю то є обєктивне же мы не ся розходиме добрі же ся
єден друго розумієме е Але з проблемом окід придут бацкы Та моє
змараморша вже іх не розуміют Такі обіцяны люди <unk> проценты не розуміют
а мы Руснакы Знаєме же ми ме братця а не розумієме єден
другы Но в бардеовскых купелях рішыли же каждый іде своім путьом Но
Бачланцем не было проблему они мали свій літературний язык котрый фактично кодифікували
в <unk> роках кєд выйшла ґраматика кришка по руснацкі выйшли сє з
кошыків Костельник написал книжку з мойого валяла вершыкы а потом Зась Костерник
написал ґраматику та же они кодифікували персі Тот маленькій такый плямонт іх
том было <unk> тис альве альбо они зробили про а указали нам
путі Таж ім не треба же проблемы іх было І <unk> році
Словакы за ними кодифікували свій літературний свою версию цвій вариянты таку імя
маєме нелітературний язык альбо бачаньска ци сербско хорватска словацка в тот же
час дес приблизно на приломи двохтисячного рока вызнаєте фонтанскій Даяків словникы вышли
в Словаі і мож повісти же вы тиж маєте кодифікацию Вашы кодифікация
мала ЕСКо вы сте мали традицию долгый час рахувало ся в нашу
Лемкам ґраматику Вы так знаєме мы маєме сторічну традицию абы ме помарити
міти но Мож тіж куровати ци то добрі ци ніяк може підвередакторы
та так маєте проблемы же як то написати Але дашто напишете повісти
а вам потом кажут та што тото робиш цьоліця та дете такы
чул Но выками тета моя баба так казали Так же хыбиц Вам
я думам же даяка книжка така котра ту напляме словник списаны принципы
з листа Де тот словословник Віктор вам до створинь видиш наш словник
ортоґрафічний Но я хотіл такой повісти види Русиньскій ортоґрафічний Слова Подязкій будломіста
Премєруватива Дале придало бы ся редактор іде А так би зал попозерал
Адже єм маю мучыти ся Але ту мам написану а не знам
як го змінити ту маєме Ту маєме мінту маєме форму так то
слова ся міняют так Так же то за заці я зачынал говорити
нам треба де даякій кодифікуваний строго кодифікуваний тато мают цивілізуваны народы Но
я думам же маленьку перерву зробиме бо так чустую же ніч боля
тяжка ани каждый вытримле тот поток словесний Як свіже я собі думал
на кватили выспал си Проґрам был зреалізуваный завдякы фінансовій підпорі Медженародового выжеградского
Фонду Церe<unk>
