Радийочытальня #36 - 2020 10 10, Домашні звірята
Еп. 36

Радийочытальня #36 - 2020 10 10, Домашні звірята

•

Опис епізоду

Odcinek poświęcono gospodarskim zwierzętom i ich znaczeniu w tradycyjnym wiejskim życiu, zwłaszcza w łemkowskim kontekście. W audycji czytane są też teksty literackie o koniach i innych zwierzętach, w tym opowieść o wymianie starego konia oraz wzmianka o jarmarcznych handlarzach.

Автоматычна транскрипция

Чытаня то найліпша забава яку выдумали собі люде Чытаня то подорож котра
ниґда ся не кінчыт долга ба вічна подорож в часі котрой стаєме
ся лагіднійшы мильшы і барже чловечы То чытат книжкы жыє два разы
Радийо чытальня Киша без книжок єст як тіло без душы Думам то
чытам чытам то єм Книжкы сут товариством котре собі чловек сам доберат
Добрыден Сердечні витаме вшыткых слухачів і запрашаме на проґрам Радийочытальня Днеска будеме
бесідувати о ґаздівскых звірятах Як знаме До войны всяди тіж і на
Лемковині жытелі сел занимали ся головні ґаздуваньом Дотепер іщы вельох Лемків веде
ґаздівкы Лем же гнеска выглядают они дакус інакше сут векшы специялізуют ся
в єдным напрямі З ґаздуваньом звязана єст ходівля звірят котры тримат ся
на ґаздівці в цілях торговой продукциі або потяговой силы Хоснуваны сут тіж
як репродукцийний материял Іщы фурт в селах можна стрітити коні пацята козы
уці кроликы коровы сейкы ходовляны птахы такы як куры качкы гусы пуляшы
ци пантаркы До ґаздівскых звірят зарахувати мож і медны пчолы В лемківскій
літературі не бракує текстів в якых являт ся тоты звірята На початок
послухайме верша Сон в якым два сейкы помагают ґазді в Ярнім Ораню
рецитує сам автор Петро Мурянка товаришыт му Ансамбль Пісні і Танця Лемковина
Сним ся міді до той ночы ішол глубочый ярвати длята лінилы тугы
быти поступуючы тягли горі выгоном віс а за ним ґлух зовата Дідо
очами небо мірял безгуньку обзиял яйце вкышений на хліб свіжо впечений позерал
світ весном натхнений розсвівал ся заселенів пригорщами кылтал тепле проміня жытя насія
А смужка під бічу Здавало ся сама кличе Отже леґазду ґумі так
єм тя давно не виділа стала єм тужыла Земле землице зиткнул дідо
Я знам што м як личеш рідна найкраса найдорожша понад другы до
смугы за пяти лишыл взял яйце до жмені з іменом Господа ял
карку слухати быдлятам штоб ся не робили Болякы од ярма штоб ся
сейкы не душыли дармо рушыл Яйце прикрыл з тыбом А на ню
лібусь аркісяний зложыл гей сте єл гей гей Росний мій хлібе Ялізмі
пахний хлібер Не піду другій раз за море Тебе смузко моя буду
орал Тебе полов сіял з тобом буду плакал з тобом сміял Не
піду за море другій раз гей сте іл гей ружыл враз з
кладом гей веч землице што м як потурнак невірний світами пішол Тебе
лісил рідна Я думал што м бідний і голий як лазар Світ
мя заманил талярами Коли мі вітер в очы загнал тугу і слезу
нагнал лену гірку як моря вода Я знал уж што м Тя
продал Марно Не найду Другой такой де бы мі потік черкал ліс
суміл камін чеберкал рідном бесідом Де оци не зверну де не піду
там кінт твоіх вертів іде моім слідом небом захмареным тягне спомины докарят
проклинат гей сейхы гей моі з кладом гей Не зато вернул земле
што м з кырвю выплювал груди не зато Лем зато што м
Тя любил то болю любил Пребач мамицко нерозумной дітины руину пребач на
дний моє поколіня што п так кохало твоі верхы што п так
як я кохало купу каміня Гей сте іл гей ружыл гей І
погнал дідо сейкы з кладом з душом на ципіга Туман очы розмареных
моіх вслід за дідом Стелил смужку бліл аж крыл мороком ж того
николи свитанок не двимат замер в днешньости замінил в купу каміня дідове
поколіня Коли звіря ся встаріє і не єст уж ужыточне треба го
продати Найліпше на ярмаку Але каждий повинен ся пильнувати бо гандляре знают
ріжны штучкы жебы заробити як найвеце Послухайме оповіданя о тым як то
Гарась хтіл вымінити свого старого каштана на молодого гардого коника Як Гарась
коня помінял Писал недавно Михало Кицей зы Ропиці Руской як на горлицкым
Ярмарку гандляры ошусты Обдурили на конях Петра Пыжа з Ропиці і Василя
Дикого з Стружного Томі припомнуло же ґазді з нашого села іщы не
таку штуку тоты великы махінаторы втнули Жыл в Коростенці ґазда по назвиску
Сенько Но як то всяди быват мал прозвиско гараз і мал гараз
старого коня каштана котрий не хтіл уж добрі тягнути Єдного разу повідат
до свого сына Михала Треба бы нашого каштана продати а молодшого коня
замін купити може бы ти ся выбрал на Ярмарк до Березова Меже
пізнійше тату Бо тепер як раз є добра а кордова робота на
нашым Тартаку я ся нияк не вырву одповідат син Пізнійше то уж
буде в поли робота отец нато Не дивуйте ся же Харасів син
Тартаку пильнувал так робило дуже люди в нашым селі Бо Тартак был
великій паровий і файны пінязі там ся зараблял Пішол гараз і до
нашого сельского специялисты од кони Івана Козака просити го жебы поіхал з
ним на Ярмарк коня помочы выбрати Але козак мал дома якысу пильну
роботу і не згодил ся з Гарасьом поіхати А фраз бы вас
вшыткых забрал нияк не хоче чловекови помочы А поіхам сам Не така
то аж штука коня выбрати Зо злости крикнул Гарас Пришол ден ярмарку
гарась запрял каштана до Воза і вьол до Беризова На торговици одразу
оточыли го гындляре кінми Коли ся довідали же Гарась хоче каштана продати
а молодшого коня купити з місця приступили до торху з ним А
што ви за тото старе шкапицко просите Та дайте <unk> злотых А
го Што ви діду Ваш кінь ся надає на тото жебы з
него скору здерти Но даєме вам <unk> Долго ся торгували а вкінци
заплатили грошы <unk> злотых Зняли з каштана гомут і кантар і берут
го зо собом Цойте діду А якого вы хочете другого коня купити
ци карого цивого А може такой масти як ваш каштан дзюдуют гендляры
на одходным То може быти годякой масти А вы тырко был молодший
і розтом підходил до мого гомута Мы вам такого коня проведеме завели
коня каштана за торговицю Обстригли му хвіст і грибу коротко Та як
то має пітора дворічний жеревет шест му старанно вычесали і помастили чымсим
там же ся выблискала як на молодым кони Зубы вычыстили пильником і
они з почорнілых зробили ся білы Наконец вляли му до горла з
горілкы і спрали го по ногах так батогами же бідний каштаницко направду
стал віргати як жеребец Приводят того жеребця до гарася і повідают Посмотрте
мы бым підобрали такого коня як выхділи Го та то іщы жеребец
Може і жеребец Но тягне як звір Давайте запрягнеме до воза і
попробуєме Накладают жеребцьовы гомут гараз видит же акурат пасує запрягают до воза
і як тылько єден з гендлярів свиснул батом і крикнул вьовый кін
зорвал ся до ґалопу А цянтий кін но то сила за него
хочете Тот кін коштує <unk> злотых То дуже Мі такого дорогого коня
не треба Уто ся хыба самы запрягнете до воза і потягнете домів
Другого молодого коня гнецка на ярмарку не купите І што вы думате
продали гунцовати Гарасьови його власного коня і взяли за него злотых Іде
гарайс задоволений Доміл по кін зрыват ся до ґальопу як тілько батіл
почує Видно му іщы з горілка не вывітріла Візджают в село а
кін сам поперат на дорогу до галупы Гарасьовой О якій він мудрий
нюхом чує де моя ґаздівка Дивує ся Гарась Параска а Параска винес
свяченой воды треба нового коня покропити кричыт Гарась з подвірця на свою
жену Параска выходит зо свяченом водом в місті смотрит на нового коня
і кропило выпадат із рук Што ти старий Ци зварювал цис осліп
та де то новий кін Та наш старий кажден Чого с так
деси обскубал Гарасьови як обух по голові тоты слова Він выпрягат коня
а кін сам іде на своє місце стайн Холера бы взяла тых
журбатів гандлярів а то мня обциґанили Застогол гараз З того часу в
нас в Красні повідали До чловека што зробил невыгідну для себе выміну
помінял єс ся як гараз коня чытала Ольґа Пелехач Коні то символ
богатства але такы великы і тяжкы звірята можут наробити біды кєд войдут
шкоду Послухайме кычеркы з Ліґниці не быде але гапутала Я не виде
ацютала конівя <unk>эдоваса і залецю сужыльови комоны Стоводжели і залецю сусідови комони
Єсте вшыт копрома было Єдли ємо вале брат єм дем ябисти цьом
дестороси Коровы то тіж такы звірята якы люблят іти там де ім
не вільно Знат о тым каждий хто хоц раз мусіл іх пасти
Семон Мадзелян Квітуля Як ся козы розскакали ге я гей то ядловец
поламали ге я гей Ой кыцяра там за ділом Плаче дівча за
фраіром лемківска жартовлива співаночка Чытал єй в моім жытю а особливо в
молодости дуже книжок котрых головныма героями были дикы звірята Лисмикета Придкє Качатко
Діль і Рогач Чорна волчыця і Симбарі так і дуже інчых чытал
єм о козацкых і татарскых степовых конях як і о американьскых мустанґах
котры засмакуючы волі на дикых прериях наново не хотіли ся дати поневолити
чловекови Чытал єм хоц то што має звязок з природом бо любил
єм і люблю натуру під кождым схвадом Отож выпадало бы мі писати
і о бабіні квітули котру пас єм пару років писати Але добрі
На жаль не можу того зробити бо так як медже людми трафляют
ся в паршывы уці такій худоба має своі выродків котры не гідны
звати ся скотином Квітуля уж од талята была зопсута бо баба єй
так розпустили же хоц потім была дорослом королом тіла ліпшы жертвы од
другого статку А мусите знати же не пас єм лем саму квітулю
але тузін огонів розмаітой велькости Баба уж давно овдовіли і записали тілько
зділку Момуняньови але в списмасі Ноферияльний документ де мовили си же докля
жыют єден огін в стайні на котрій вскажут пальцьом буде іх власністю
Тым способом выбрали си квітулю іщытелятом і барз іх во вшыткым догаджали
бапа не были уж зобовязаны до жадной роботы і ци то знудів
ци з призвычаіня все што смачне Носили відерочку до стайні і підставляли
квітули під морду Няньо з мамом смотрили на тоту девятство бабы през
пальці нобо молоко од ней і так ішло до спільного горця з
котрого корыстала ціла родина Лем я як пастух был єм на тым
найбарже покривджений до квітуля скверена на добре жертвя Хорділа звычайным лісовым паствиском
нестійна самовіты летала до чужой шкоды Выстарчала лем хвиля неувагы а моя
квітоля уж ся впакувала побріг до дачы його вілсак ци коничу Мал
єм про то нераз великій клопіт Бо закля єм єй нашол то
дакотрий сусід уж загнал єй до свойой стайні а потім відомо Яня
мусіл сусіда перепрашати а і в якысий спосіб тото вынагородити Вечером не
лем єм слухал іх острого казаня якій до сме накєпскій пастух але
і терпіл єм своім грішнім тілом од іх твердой рукы Наідном дітячом
молитвом просил єм Бога жебы квітулю шляк трафил жебы на смерт дуло
єй в чужым коничу жебы трісла як вельскій смок Але квітулы дале
нич не было і лем смотрила кадися обертам жебы пропасти як свій
дух Часом скор тилоня вылізти на сосну і порахувати сорочата або вороната
в хністі часом забавил єм ся матіткым заячыком або колячом іжом а
мою квітулю уж фраз деси взяли Привязал єм і телембач дзвонок і
знате што нич не помогло Знала зараз за так хытро одійти одстатку
што нич єм ся спостерюг то си ним уж лемкала далеко під
лісом і в чужых карпелях Але як вшыткому приходит конец так і
на літаву квітулю пришол час достала ялова пристала ся доіти выпасла ся
як свиня і борчала при жолобі як даякій бычыско В котрисий ярмачний
ден привязали квітулю до воза і продали на мясо а мі купили
гарде убраня на велидрен Был то певно найщестливший ден в моім дітінстві
Чытал якол тутко Послухайме тіж співанкы о корові Співат ганця Гончак Дзюбина
з ансамбльом Лемковина мара мота на мойо ми рана платнеского ріта диктара
моправницьом там Атара Мантара нопла нора А ядуленно кара бурма же науянь
тийо тамтого мятом Пряшавові коляти мати водны хоробы Для ґаздів гарды задбаны
звірята то візитівка Коли в обийстю видно гарды тугы звірята то знатя
же іх ґазда не єст лінивий і знат ся на своім фаху
Але бывают і планны ґаздове якы бют звірята і знущают ся над
нима Бык і бача Был бача был бык бык дыл та не
до з того все лем ся бычыл і бочыл і бучал аж
бачы докучыл І вывязал бача быка до бука і дил А кєдуж
зачал бео бичом бео і Корбачом на квасне ябко быка збил бык
бача не пробачыл нестерпний біль і збил І бача не пробачыл продал
быка на ярмаку в бичу купил теличку в тиличу Тепер запрашала на
співанку о ягнятках Слова двох першых стрічок сут народны закінчыня дописал Петро
Мурянка співат Демко Трохановскій Ой погнало дівчаточко ягняточка в поли тай стратило
дівчаточко ягняточок двоє а піду ягукаючы ягня точок глядаючы то за вершок
зайду ачий я іх нагайду Воджу очы полу бочы долинками броджу Але
своіх ягняточок ниґден нема ходжу Темна темна нічка діда буде буде дома
біда ягняточками де сте ся пооділи орбочок там ярочока там долиночка Виджу
виджу там ся пасут моі ягняточка тем но тем на нічка іде
уж не буден домам біды драшком яркы драшком бо ужы ножком тяжко
Звірята можут быти причыном поважных сфар Так ся трафило в єдным селі
на Лемковині де сусідкы повадили ся о звычайну рябату куру Іван Желем
груба Берта Но і уж юж кумо і фертик ани мою духу
не розбивайте бо так єм уж забанувала же м забанувала Бо тепер
уж каждий пес на мене гавкне Уж каждий же брак повіст же
пракседа нич не вартат Стратила м кумо свій гонір як золотий пінязь
до чест там стратила Забрала мі гогнеска секлета мій ворог смертельний документ
ні повідам же мі забрала іщы і публику з мене зробила цілий
мій рід выставила на стот ганьбу Уж тепер медже люди не выйду
ани сой очы на світ не вкажу най чешут языкы нам най
брешут смо ім ворогом нагваряют а я уж нич не одповім Бо
уж нич не значу перед нима як не мам свого гонору Гойку
юж значу То хоц вам вшытко оповім може мі легше буде може
дакус Більтуга на серци втихне Отам вышла коло полудня на двір і
чую як мояря батакура летит перестрашена з секлединой загороды на свій подворец
і котко даче Най Бог заварує ту єм не вытримала і повідам
гречні Та дечого погане так ся збыткуєш над боскым сотворіньом ци ти
уж серце гет влойом заросло Або она така сама вжерта як єй
ґаздыня Знищыла мі то манію раців грядку промымрала під носом секлета споза
плота То она шельма повідат так кумо До того же м сой
дрібна і прудка як мотовило тай голосистем так каже мя іщы нихто
в селі не пересварил то і гварю Но што же м не
така куфа як ты што аж свята земличка ся під тобом погынат
Затом сой легка і шварна як серна на поляні або як шалена
коза на припони А через грабне як старий медвідь в берлозі так
сме ся кумо дост долго перехваряли през тот плит уж і моя
рябата ся втишыла і задоволено шпорче ся на купі гною а мы
обі фурт своє Секлета од свойой стодівкы ледво часом выдусит до мене
даякє слово бона як самы знате на язык тупа А я од
свого порога як з машын ґвераз сыплю і одразу подесят Аож ся
мі давно так файні нец сварило як гнеска Та єм сой одраз
подумала чом то мярано такліва долон свербіла Так ся мі кумо файні
сварило же мсекль не давала ани слова выхварити А єй дівка текля
як занюхала же ту не пет то в текхла як заметена до
свого ґмитра Бо треба вам знати же на секлету мам в серци
о крутну ід зато же взяла моівці Фраіря Бо єй зять Дмитро
на смітю был іщы в мой Параскы А в мяс ниці се
клетаєш го перешварцувала до себе за приймака А добрий был паробок не
є што повідати а курат для мойой дівкы хоц правда Добрі ґанчувал
на ногу але гы зато мал пят мурґів поля а до гнеска
не баґателя А тераз тоты морґы як корова ґоном змела пропали за
єй текльом А я де найду зас другого такого жениха То так
ся мі повідам кумо так файні зо секретом сварило же навет єй
старий фраз Гарасим як нас кусцьок послухал то лем голосно сплюнул в
наш бік і забрал ся назад до хыж І зараз єм єй
так приперла же уж не знала што має робити Лем міщы крикнула
на остаток чы чаруниця Нагли я все знам што одповісти А ти
гру Баберта І виджу же секлеті дих заперло бо іщы такого не
чула А я в такы мудры параґрафы добрі знам бо мій Петро
в тамту войну был аж на італиянскым фронті том я дуже навчыл
такых вояцкых Мель думків же можу і реґіментом командувати А Грубаберта то
жебы сте кумо знали был такій канон якым Німец стрілял на Француза
аж до його першого міста О так То тепер лем сой спокійно
стоіл і чекам што ся зо секлетом стане а она як звалена
колода покотила ся за поріг стодолы Годом ты дала кричу за ньом
Годам ты повіла Жебы снала з кым собі зачынати Бо я знам
ся і на высокых ґєшефтах Годом ты дала Гале Смотрю а тота
ваґабунда зас выходит і несе пред собом гладженицю іщы голоснійше Готам ти
дала ага Жебы см я знала Ага готам ти дала Але секлета
сперла гладженицю на плит і як зачне ньом тріскотати як зачне тріскотати
што я рушу языком а она гладженицьом Як вилен терла трах шах
чах трах шахчак што о слово а она трах шахчах і так
не дає чловекови слова прохварити Аж мя штоси штуркнуло в серци бо
чую же то уж напевно Як то повідают пришла криска на матиска
Жене гыба легет пересварит Бо уж лем стою перед ньом як дур
на уця і не знам што дале робити А ту і сусіде
тот гарамідер почули Як ся позлітували регочут ся іжджы секлеты підтуруют Но
і баба но і воєвода Дай і секлет дай і за нас
най знає як вшыткым допікати і мусіла Як побитий пес ховати ся
до хыж А секлета хыба ліщы там Стоіт і торжествує ано посмотте
кумо ци іщы стоіт бы зо мном штоси ся уж зле робит
хет ся мі ногы заламуют Но а тепер то уж ся мя
нихто не буде боял уж мя вшыткы будут мати за нич за
нич кумо Бо стратила м свій гонір як злотий піняс гет єм
го стратила Страти лам кумо і юж і фертик Коли сут ґаздівскы
звірята то мусут быти тіж гній Для ґаздів цінний навіз звекшаючий пльоны
Люблю я моле в бадре были годи на село Люблю я коли
на ньом співат ситий поробок коли вод гріє коли вод мятешука Были
на нимаут зови были лесинь у дав Дальо вернули Лоля Коле он
панна корей село Далю вернує оряло сивором долга буде рука далю вернуле
села його робаре далеко єст горба єму при сонця в рема Роблю
я Коли хоя землю є землю до я Коли врука рукавя тоє
земле зрено Я люблю коли мор пахна коли хоцюти на ціле село
я люблю гнольоє коли на ньом на льовы співаци тимо роби коли
є во лія коли водя не оґавє Я люблю вышызного Яльґа То
уж вшытко на днес Дякуєме за увагу і уж тепер запрашаме на
наступны одтинкы радийочытальні На закінчыня іщы раз послухайме Лемковины з Білянкы веду
по солдатско за слозом солдецко за слозом Зажди ліза слумва Зажди візам
моско посмотрете свою долю посмотрите в мою долю на тарду матже єй
дамо волю ай на полювано Еплат милоде плазне нові