Радийочытальня #72 - 2021 06 26, Бесіда
Еп. 72

Радийочытальня #72 - 2021 06 26, Бесіда

•

Опис епізоду

Odcinek poświęcono rozmowie o języku ojczystym, zwłaszcza o łemkowskim jako jednej z odmian języka rusińskiego i ważnym elemencie tożsamości wspólnoty. Przywołano też fragmenty dawnych tekstów o łemkowskiej mowie oraz postać Iwana Rusenki jako jednego z kodyfikatorów i propagatorów pisanej formy tego języka.

Автоматычна транскрипция

Чытаня то найліпша забава яку выдумали собі люде Чытаня то подорож котра
ниґда ся не кінчыт долга ба вічна подорож в часі котрой стаєме
ся лагіднійшы мельшы і барже чловечы То чытат книжкы жыє два разы
радийо чытаня Тиша без книжок єст як тіло без душы Думам то
чытам чытам то єм Книжкы сут товариством котры собі чловек сам добера
Дай Боже добры ден Витаме Вас дорогы слухаче і просиме на <unk>
одтинок проґраму Радийочытальня Днес будеме бесідувати о материньскым языку Переконаны сме же
слухачам нашого радия не треба доводити же лемківскій язык то єден з
вариянтів русиньского языка і преде вшыткым полноправний в полни розвинений язык Очывидно
сут такы котры піддают тото вантпливости єднак польска держава зачыслят лемківскій язык
до ґрупы етнічных языків Завдякы тому можеме ся го вчыти в школах
слухати в медиях печатати в ним книжкы і ставляти таблиці з назвами
сел в рідній бесіді Барз важном частю языка єст література котра утырвалят
наррациі якы конструют нашу достоменніст як спільноту Досліджыня нашого рідного языка ведут
ся принаймні од столітя В товду то Матвій Астрія вродженый <unk> серпня
<unk> рока в Высові педаґоґ історик краєзнавец і громадскій діяч написал статю
Колько слов о лемківскій бесіді вказує в ній красу архаізм і ориґінальніст
лемківской бесіды подля него лемківскій язык єст барз добрі захоронений і вартістний
Послухайме фраґменту славетной статі Матвій Астряп Колька слов о лемківской бесіді Як
же мя здивувало як єм зоркнул в ґазеті нашой руской ґазеті Бесіду
на котрой Бог знат одколи лем єдны нашы хлопы одкликуют ся в
карпатскых вертепах А іщы більше ня здивувало як єм прочытал же то
русначка не поганьбила ся аж до ґазеты написати в тій бесіді котрой
ся так стидают нашы краянкы і краяны Отшмарю і я ганьбу най
ся сміє кому ся захоче Наше присловя гварит што і зо сміху
сут люде Так дайте же Краянка і я хочу побесідувати дашто о
нашой бесіді Хоц лем по нашому Карпатскы горнякы зоставали ся на карпатскых
верхах де они ниґда не заідали кукєвок Ниґда не гойнували ниґда не
бранкали пінязмы Ниґда самы не брали ся за карабин лем все і
Лілсяне варили кєселицю і чыр пили вар ходили на роботкы жебы ся
даяк продоновинкувати Лемко не знал ниґда того гойна якє мал Подолянин Але
зато і не дознал ся такого быча од злых неприятелів як богатий
Подолянин Бо рідко вцарапкували ся неприятели на карпатскы жбыры жебы різати і
обдерати бідного Лемка з котрого і не было бы інчого взяти Ой
Лемко любит своі горы і як іх любит Він буде вандрувати по
цілой Европі за куском хліба котрого не дораблят ся на своім ґрунті
Але зароблений кусок все приходит зісти на своіх верхах з женом і
дітими Так жыл Лемко здавна і так видит ся тепер жыє Йому
ниґда свого не стає на доновинкы ниґда не стає на податок ниґда
не стає на кєрпці ниґда не стає на одежду А лем зароботками
в далекых странах він покус одганят свою біду Ад як зважыт тото
вшытко то мі ся видит же тым што в сукнях священникам мож
бы ліпше цінити нашых бідолаків бугатарів Як мы іх ціниме Нам бы
наганьбити іх зазвы за іх звычаі і іх бесіду але ім дякувати
же хоц они все працували більше од другых а не забывали ниґда
свойой отцевской стріхы і свойой материньской бесіды Працували же за все а
за все добрі і чесно Были все добрыма і честныма руснаками і
не зганьбили ниґда доброго і честного свого мена Кыів <unk> септембра <unk>
рока Єдным з выдатнійшых кодифікаторів і пропаґаторів лемківского писаного языка єст учытель
Іван Русенко То як раз він усталил першы принципы писовні Послухайме як
вчут нарід цінити рідну бесіду Іван Русенько лем бесіда нам остала Нам
бесіда наша мила хоц і кусни ґраматична Рідна мати нас єй вчыла
отже своя непожычна Хоц бесіда наша проста Выповісти вшытко знає Ци весело
нам на душы ци нам смуток серце крає Слів нам хватит выповіме
вшытко в лемківскій бесіді Ци в забаві на весілью в добрім биту
ци то в біді Тож шануйме наше слово од велика аж до
мала вшытко інчы смы стратили лем бесіда нам остала Чытал яку тутко
Як уж сме споминали лемківскій язык єст частю русиньского языка Русиньску літературу
чутаме охочо і часто днеска хоц сме розшмарены медже ріжныма державами комунікуєме
ся през інтернет а тексты в ріжных вариянтах русиньского языка сут на
вытягніня рукы Послухайме вершы Анны Гальчак поетесы з Пряшова Анна Хальчак рідне
слово Люблю Тебе рідне слово бы то моя сила Мене мати рідным
словом перше ослобила Вчыла м я світ познавати посылала в школу жебы
м і там розвивала свою рідну мову можыє і такій в світі
што своє захладит задобче го во сумліню а чужого глядат Такій чловек
ся сам собом не може хордіти ліпше было ся такому на світ
не вродити Ліпше было про такого німому остати як языком своі слова
перекручувати Рідне слово помож насло ся тримати Бы сме славний одказ предків
могли дотримати Не дайме ся легко важні свого одгварити Бо будеме як
мандракы по світі будити Треба на памяту мати в рідным слові сила
Наша мама нам ту силу в дарунок прибила А як бы єй
тяжко было кєд бы ся дізнала Же єй досконала жертва малу ціну
мала Люблю тебе рідне слово то моя пиха Од колискы погріб самий
душа то бом дихат чытала Кравдиядичко Кєд выслухали сме творчости Русинкы з
Пряшівской Руси то запрашаме на співанку од Русинів з Войводіны єс оплачу
мой готци дів там Язык єст носником культуровых вартости Разом з інчыма
людми конструє достоменніст чловека так як члена векшой спільноты соспільства подібні як
і єдиниці з характерным для ней пізріньом на світ і його порядкуваня
Язык єст бодай найважнійшом частю культуры нашого народа Ян Кош Кірпан Лем
Кто пойме крацу твою Лемківска мово Кто перейме до серця Твоє просте
слово Язык наш Як море глубокій Як слеза чысты як любов Шырокій
Лемко не продал дорога своє лем на ярмаку в Ґорлицях Хоц му
пан обіцял злоторбину Талент дайте пане Павіл Іру Комскін рецит Софія Руткоцка
Язык карпатскых руснаків в тым і лемківскій неодлучні вяже ся з горами
жытьом в них краєвидом і любовю до того што рідна Іван Головчак
Совагір Як бесіду нашу таде сте почули Знайте добры люде горы єй
вродили Кажде наше слово право матвеніти Оно єст вроджене Лемків выселити Оно
в світи людству доказати мусит Святу справедливист нихто не задусит Оно буде
жыти Землю овесняти Каждий верх то отец а до Лемка матір Нихто
нам зо серця слова не вышмалит В них єст оген душа такій
што аш парит Слова землі нашой дорогы нам звукы Они нам співали
брали нас на рукы Розуміли в сайнах іх навет коровы Тілько єст
в тых словах ласкы та любови Сут бесід нашы слова специфічны они
як документ холосят нам вічно што сме ся родили вырастали в хорах
ше сме автохтоны як сосенкы в борах Нихто нам нароком словец не
сотворил Они древні звукы сивітскы як оры Чытал яков чутко слово сте
закрили милой двери сте закрили до мой милой двери найме собі горі
прерувати де сме пінязи взяли Джеви сме си горіваті дали жеби сме
сиґори рерубати дале наси гори Віґори Карпаты нихто не знає Слуноз Варто
нихто не зна Слу для назв тоты Наше привязаня до гір єст
натілько великє же в лемківскій літературі часто сут они персоніфікуваны Творці обдаровуют
іх чловечыма приметами Послухайме о чым думают і бесідуют нашы горы Петро
Мурянка Бесіда Вершкыхір Зеленый вінец лемківского Бескіду Чудовый край Над хорами синє
розміряне небо Шущыт лозина над брудком каменицьом а там на протилежных краічках
Малого Світа Дві сусідкы Горы Чершля з Яворином бесіду свою ведут І
повідат Яворина до сусідкы Што нового чути Ты там ліпше видиш як
там долины Проходят тисячы років єдна хвиля гірмит в одповіди Чершля Спокійно
як завсеньо здорово Вітер лем пофульґувал до тебе полетіл Зас проходят тисячы
років єдна хвиля А тепер звідує Яворина Тепер виджу там долину дрібны
хрущы на двох ногах Люда Так люде проходят тисячы років єдна хвиля
Но а тепер звідує Яворина Вічу більше хрущів люди Ітут ґумі підходят
гет Та і на тебе і тут не чуєш Чую але добрі
мі як завсе Спокійны видно створіня Перешли зас тисячы років єдна хвиля
Но і як ты там звідує Яворина Цілком добрі одповідат Чершля Привикла
м до тых люди Весело мі з нима А тепер звідує Яворина
по тисячах років єдні хвили Штоси дивне Проходили нераз війны хоріла земля
Але тепер цілком нето Нашых приятели нашых добрых люди женут інш люде
Бют хорозят Не чуєш плачу Чую повідат Яворина Проходят рокы єдна хвиля
Як ти там світує Яворина Ой барзлі нияк не привикну Жди і
вернут добры часы А тепер спий Бабусю То сме ся набесідували Спят
горы снят о справедливости під синім небом Підясным Єдным для вшыткых небом
ждут Чытала Меляня Пелегач На жаль не вшыткы Лемкы бесідуют хоцкі в
хыжы по свому Штораз меншы нашых діти знат рідну бесіду на жаль
асиміляция поступує барз скоро Самы позбавляме ся найвекшой вартости яку переказали нам
предкы Але надієме ся же тота тенденция ся одверне і перетырваме як
нарід іщы принаймні пару століть Іван Головчык Што я за Лемко Што
то я за Лемко Што з я за Словачок Пішол єм за
мыле Позбыл ся Словечок Позбыл ся Словечок та єдного краю внукы уж
по свому Ани кус не знают знают по анґлийскы тішат ся німецком
Слово рідных хмалят шквальчко під пипецком А колиси матір вчыла наз ним
жыти Поважати люди В садзи край носити люди я поважлам Як тебе
слово жытя Тобом крутит як тот выль полову ецитувал Мальтин Лютковскій Быти
меншыном серед векшости єст тяжко але треба знати свою вартіст доціняти свою
культуру памятати історию і іти през жытя з піднесеном головом Наконец послухайме
смутного оповіданя авторства Монікы Тылавской Моніка Насткатылявска свій голос Школа была велика
брудны деревяны двері смотрили на нас чужо Вошла єм до середины По
студеным коритарі літало полно діти облеченых в кольоровы лахы Вытягували з крас
тореп новы блищачы книжкы Ішла єм в старым зеленым кабаті з величторбом
котру достала єм по браті Так мі чудні было якоси Ганьбила єм
ся барз пребарз не знатя чом Всале было лем єдно вільне місце
звідала єм ся гречні дівчата котре ген сідило Перепрашам ци тото місце
є вільне Товды вшыткы зачали ся сміяти Смяли ся голосно і окрутні
а при тым кричали Як она дівне муві то єст ґлупя руска
Сіла єм в куті Вкрыла єм ся том велич торбом так жебы
ня нихто не виділ За хвилю до клясы вошла учытелька Думала єм
же мі поможе Але она острым голосом звідала ся Чом не сіджю
в лавці одповіла єм Діти ся з мене сміют Не хту дня
приняти Думала єм же тепер пані возме я під свою опіку Але
нараз студений голос учытелькы вдарил мя як бы ремін по гырбаті Дєцко
ту єст польска І ту ся му по польску жебы мі то
было остатній раз кєди слыше тын окропний язык Ниже м ся не
одозвала Вселдзы тисли ся до очів але не хтіла єм плакати жебы
заснет наразити ся на сміх Думате же як скінчыла ся тота істория
В школі а тіж поза ньом не выгварила єм уж ани єдного
слова З Рускы стала єм ся німом На лекциях не одповідала єм
не писала єм Зо школы по першым семестрі ня вышмарили за брак
поступів вовчыню През тото піл рока забыла єм як звучыт мій голос
і моя бесіда Заперта в собі дома тіж перестала єм бесідувати Тепер
по вельох роках пишу помалы буквы зберам в голови творю слова а
пак речыня Зачынам ставати на ногы і помале перестаю ся бояти Може
іщы даколи почую свій голос чытала Варвара Дуць І то уж вшытко
што сме наднеска зрыхтували заохочаме до плеканя рідного языка вчыня ся го
і переказуваня дальшым поколіням Науковці якы занимают ся досліджынями языків заквалифікували лемківскій
русиньскій язык до ґрупы языків загороженых выгыніньом Кєд ся постараме можеме загамувати
процес заниканя языка і скорого поменьшаня ся чысла бесідуючых по лемківскы люди
на пращаня співанка дуляровых братів овасилю котрого барз знервувало тото же Лемкы
не хочут по свому радити ага Васил ціле жытя Мышко в Лем
в Баниці раз місяциі Сона Ярмар в Крениці твердий то был Лемко
Вшыткы о ним знали хлопы передны селі капелюхы знимали жыв собі спокійні
в своім рідным краю і был того певній же жыє як в
краю Значкє бортакы тото памятают жо на цілым світі насе порожаю і
жебы ся хіли нашого новчыти але ты бортакы не хоцут радити Ті
Европейска Унія меншыны попера дале поза чужы мерця фурт роззера треба нам
зачати своє шанувати бо зараз не буде южы чун співа афіраз ся
притрафило нещестя в родині ба ци поіхал на погріб в Любіні Вшыткы
си думали же там кус посідит і цілу поцерзі родину одвидит Але
скоро вернул і з той подорожы ниґдам не піду повілбера Боже Зачкі
буртакы тото памятают же на цілым світі наше порожают і жебы ся
діли нош горочыти але бы бордакы не хочут рапити Европейска Унія меншыны
попера дале поза чуже мся фурт роззера Треба нам зачати своє шанувати
бо зараз не буде уж о чым співати ва сут повю же
гын ся злі діє праві каждый Лемко з Заходу дуріє Нова Модра
тепер вшыткых преонацят і насы молоды бар ся там полячат стары тіж
ся ганьблят посуму радити Василь не міг того нияк зрозуміти Найкі бургакы
довдже памятают же нас єм світі насе порожают І жебы ся хтіли
нашого новчыти але кыбор такы не хочут радити Европейска Унія меншыны попере
дале поза чужыме фурт Роззера Треба нам зачати своє шанувати бо зараз
не буде і жытскій Баті Нашы такы тото памятают ся на цілым
світі і нашы поважаю І жебы ся хтіли нашого новчыти але кыбор
такы еко цу драбити Европейска Унія меншыны попера далеко чужыме ся фурт
розера Треба нам зачати своготи бо зараз не будужы тіж співати Масі
такы товто памятают же на цілым світі на свого І жебы ся
хтіли нашого але ґел радити Европейска Унія меншыны ме поперала коза чужыма
ся будут села треба вам зачати свого шанувати бо зараз не буде
уж співати