Архів
лемківского радия

Добрывечер радию слухачам Лем фм а акуратні тепер слухачам проґраму Реґістер Забытків То уж наша <unk> спільна стріча стріча вчас котрой Для некотрых то може і лем припоминаме але для інчых може одкрыламе одкрыламе тото што найгарше найцкавше найбарже інтересуюче ци найбарже особливе є на тій нашій Лемковині Субєктивний радийовый реґістер забытків вписали сме уж як на разі Церков з Чорного ізріпок котры хоц не полнят уж свойой примарной функциі а што більше не стоят на своім правильным місци бо в селах в котрых были побудуваны то одремонтуваны одреставруваны в полній красі презентуют ся на обшыри музеів Скансенів будучы легко доступным для одвиджаючых найчыстшым приміром лемківской деревяной сакральной архітектуры Окрем тых двох церкви в нашым реґістрі нашли ся тіж церкви якы находят ся в Святковій Котаны та Ганчові Тоты окрем людям то служат іщы Богу на славу Служены сут в них богослужыня католицкы і православны Як приклад типовой лемківской архітектуры але уж не той сакральной церковной а мешкально ґаздівской вписали сме як примір старе ориґінальне забудуваня Бортного Приміром барз цікавой особливости присутной на Лемковині было одтинок посвячений будові желізницьового получыня Ясло Конечна николи незреалізуваного але зато як ожывляючого нашу фантазию Днес згідні з шабльоном в другу середу місяця в реґістер вписуєме штоси што не єст приміром церковной архітектуры на тото приде до тыжден але так по правді то дале будеме ся находити Хыба можу так речы же дале почасти в кругу сакральной архітектуры а докладні то будеме находити ся в кругу сепульклярной штукы Што такє сепульклярна штука то артистична творчіст тыкаюча похоронного мистецтва стислі повязана з поклоненьом вмерлых Тот вид штукы розвинул ся уж в старовіковых часах серед культур якы вірили в жытя по смерти неконечні лем тых християньскых Проявляла ся в найріжнійшых формах од прикрашаня місц гребаня през сам акт гребаня аж по нагробкове будівництво Проявами будовлі якы были поставлены в замыслі похоронной штукы сут м інчыма просторовы розвязаня цмонтерів з влучыньом самых нагробків І мы днес будеме призерати ся такому примірови цмонтеря цмонтеря якій выріжнят ся великыма композицийныма архітектонічныма і краєвидовыма приметами што більше є то проєкт в котрым архітектонічны розвязаня цмонтеря інспіруваны сут місцевым значыт лемківскым будівництвом і взірцьово вкомпонуют ся в Бескідскій краєвид Але найважнійшом приметом функцийом того місця є тото же упамятнят драматичны подіі ІІ світовой войны остерігаючы нас Пред тым што може ся стати Уж не тримам Вас більше в непевности в днес в радийовый реґістер забытків вписуєме цмонтір нр <unk> в грабі з І Світовой Войны Воєнный цмонтір нр <unk> в Грабі был побудуваный в роках <unk> през одділ воєнных гробів Ціка Войсковой Комендатуры в Кракові Входит в склад <unk> Цмонтерного Округу Зымигород Одділ воєнных гробів ци К войсковой Комендатуры в Кралькові то єдна з тереновых хвилі выділів воєнных гробів відейского Міністерства Войны якій был утворены <unk> листопада <unk> р Была то выділена єдиниця австро угорского войска котра допровила до побудуваня ґрупы більше як <unk> західньогалицкых воєнных цмонтерів Інституция тота мала евіденцийонувати вмерлых ексхумувати і комасувати тіла жовнірів в окрисленых місцях і проєктувати і будувати воєнны цмонтери Міністерство Войны Австро Угор покликало девят такых одыдів з котрых три основано в Галичыні Єден власні в Кракові як Західня Галичына єден в Перемышли як Середня Галичына і во Львові як східня Галичына Обшыр діяня краківского одділу обнимал західню Галичыну тішыньскій Шлеск і част Морав Західньогалицкы воєнны цмонтері од початку были проєктуваны як штоси більше як лем вельо поєдных цмонтерів были будуваны в зорґанізуваный спосіб мали єден буджет і єдно войскове доводжыня Каждий цмонтерний округ на якы был поділены одділ характеризувал ся єдным артистичным помыслом В каждым округу был єден головный цмонтір більшый з каплицьом і місцьом до одправляня богослужынь Што характеристичне для західньогалицкых воєнных цмонтерів тото же ховано на них полеглых обох сторон якы ся бороли Каждий з округів на якы поділено західню част товдышньой Галичыны был кєруваный през офіцера з інжынерском або артистичном школом В його обовязкы входило розпознаня обшыру надзоруваня выбору місця на цмонтір технічны проєкт артистична концепция достава будульця та заватляня вшыткых правно маєтковых справ словом вшытко Офіцеровы з підгірскых обшырів як напр в округах на Лемковині мали уж на самым старті утруднену задачу бо цмонтері часто проєктувано в тяжко доступных місцях і першым етапом было запроєктуваня і зробліня самой доіздовой дорогы В одділі західньогалицкых цмонтерів з Сідмом в Кракові затрудняно і війсковых і цивілів В сумі служыло близко <unk> тисячы осіб были серед них і росийскы тесли і італийскы каміняры і вшелеякы ремісникы а навет і специялисты од рослинности і загороды ной предовшыткым архітекты і різбяры а додатково маляли одисловникы фотоґрафе і они помагали головному архітектови Цілу обшыр західньоґалицкых цмонтерів поділено на <unk> округів а то округ Новый Змыгород Округ Ясло Округ Ґорлиці Лужына Пільзно Тарнів Домброва Тарнівска Бжеско Богня Ліманова і Краків Проєктантом цмонтерів Першого Округу Змигород в котрым находит ся цмонтер нр <unk> в грабі о якым бесідає днес был Душан Юркович словацкій етноґраф діяч артиста але предовшыткым власні архітект но і як было повіджене проєктант воєнных цмонтерів І світовой войны Змигородского округу В сумі запроєктувал іх <unk> Доднес цінит ся ориґінальніст його проєктів при знами нитым вычутю бескідского краєвиду Душан Юркович захоплений был карпатском тисельком і народном творчістю обі тоты фасцинациі успішні переносил до своіх проєктів А приміром того є хоцбы проєкт Цмонтеря в грабі проєкт бы уж сама пізнійша реалізация кус одбігат од ориґінального проєкту але о тім о хвиль На цмонтері похованы сут тіла жолнерів ексумуваных з бытевных обшыри в найблизшой околиці якы згынули в тракті Борб о карпатскы перехыбы в зимі з <unk> на <unk> рік і вчас борб контрофенсивы якой цілю было увільніня осадженой през Росиян Твердині Перемышль На цмонтері находят ся гробы <unk> австро угорскых жолнірів з луку піхоты в Садовой то обшыр Чех і Невесині то в Босні і Герцгові <unk> полку піхоты з Бруніко і Вілебасса то в Італиі та Мадой Болеслав то на обшырі Чех <unk> полку піхоты з Вехар Темпльон тепер Біла Церква обшыр Сербіі і Каран Себес то на обшыри Угор З <unk> полку Ландвери з Трієсту обшыр Італиі <unk> полку Ландвери з Ліґіна Іромер то обшыр Чех полку Лавенры з Любляны і Ґориці то з обшыри Словеніі <unk> полку кысарскых тирольскых стрільців з Роверета і Трієсту то з обшыру Італиі полку Піхоты Ландштруму ХІ батальону маршов <unk> ляндшруму і <unk> полку Польовой артилериі з Любляны Окрем <unk> вояків австо угорской арміі як сте чули якы походили з ріжных европейскых держав на цмонтері поховано <unk> жолнерів з росийской арміі Цмонтір скінчено будувати в <unk> році а першый його ремонт перепроваджено аж в роках <unk> од <unk> до <unk> рока кєсмо пентер до примелины прийме чарни <unk>ovАє бой до бой ґа светка Коля дреже мали нагы рыже ресті ресті клясит за той да косит за дум де косат не по коси пайду пожанти трезут шалян задні танзи нилан ледже буру знантатси зложыт чорны свакти неже знатни заслід та катисми се суколятисми сы сутисми се суля ту купрадем малин меліє вітаків та трудне жыл лем плюжы тинду ляю чудні ґлясів тайнан клипца іде батіс добом джем опям іс пашкы петр доприме то мали на носи в ріме і рам позду По музичным перерывнику чуєме ся зас до проґрам Реґістер Забытків при мікрофоні Наталия Малецка Днес омавляме воєнный цмонтір нр <unk> в грабі якій вписали сме як <unk> позицию радийового субєктивного реґістру Цмонтір поміщеный є на вершку при польовій дорозі дакє <unk> метрів на пілночный захід од воєвідской дорогы нр <unk> з Ясла до Нижньой Полянкы на Словациі а такєв <unk> метрів од скрижуваня доріг в грабі пітора кілометра од границі польской державы Цмонтір занимат простор <unk> квадратовых метрів В сумі сут на ним <unk> гробы <unk> ґруповых і <unk> окремы Цмонтір побудувано на пляні <unk> листного конеча в котре вписано квадрат Є то упрощена версия цмонтеря в однесіню до ориґінального проєкту Душана Юрковича Проєкт тот є єдном з цикавшых його концепций Цмонтір поміщено на землі офіруваный през Еврозину Руданич і теклю Гошко Цмонтір окруженый є огороджыньом Звалу зо землі облуженого каменьом На обшыри цмонтеря од полудньово східньой страны провадит камінна брамка зложена з двох масивных стопів і три кутного задашыня з великых пласкых бльоків В Щыті замоцваный є невеликій камінный крестик вустя заперане є двочастьовыма деревяныма воротами Як можете порівнати на архівальных знимках поміщеных при заповіді проґраму на портали за удоступніня котрых раз іщы дякую авторови блоґа старе цмонтаж Мірославови Бістрыкови На проєкті видно же входова брамка была дуже більша была тіж звіджена штырьоспадистым ґонтовым дахом але і ціле огороджыня вкрыте мало быти ґонтовым дашком Окрем того не побудувано в загалі каплиц якы находити мали ся в нарожах цмонтеря Центральным пунктом цмонтеря є деревяна стрілиста вежа каплиця яка поміщена є на высокій камінній підмурівці уставленій на шыршій низкій підставі Вежу в інчыт великій деревяный крест вкрытый три кутным дашком з бляхы по три меншы кресты з дашками поміщено в нижній части вежы на каждій з трьох стін На фронтовій стіні підмурівкы поміщена є трикутна камінна таблиця з інскрипцийом о змісті Коли хочете зважыти жертвы той війны До славы і чести на єдній страні долоште іщы одроджену душу народу а тота страна з тым што втрачены і так легко піднесе ся вгору Початково головна каплиця побудувана была згідні з ориґінальным проєктом Теперішня Уж лем єй припоминат Змінены остали выміры і конструкция вежы В тракті ремонту в девятдесятых роках зрезиґнувано з єдной части вежы зо скринь збелів о зрубовій конструкциі яка находила ся медже камінном підсталом а за дашыньом што обнижыло ціліст і здецидувані змінило пропорциі цілой лажы Змінено тіж нахыліня стін Початково были меньше стрі листы а окат был шырший і выставал поза обшыр скрыні Завдякы чому інскрипцийна таблиця была засланена Тепер тота вежа выглядат уж інакше Од пілночно східньо і полудньово західньой страны каплиці находят ся таблиці в польскым та німецкым языках упамятняючых фундаторів того ремонту <unk> років в роках <unk> Цмонтір был соспільні ремонтуваный при уділі місцевых діячы ґміны Крампна та жолнєрів <unk> Полку Державной Обороны зо Стирі <unk> ґруповы і <unk> індивідуальны гробы розміщены сут напросто од входу в <unk> пілколистых частях та в двох нарожах цмонтеря На гробах уставлены остали зреконструваны шквіровы кресты з дашками і табличками з тыма знаныма назвисками війсковым ступньом і приналежністю до конкретного одділу або коли не повело ся зідентифікувати лем з поданом нацийом жолнірів медже нагробныма крестами выріжняют ся штырі великы з особливыма інскрипциями Освободжена вітчызна полна вдячности і гордости отрывалят памят о своіх вірных героічных сынах Вірны присязі вірны любови до вітчызны розогнены гнівом стали сме ся войовниками і побідителями Най Господ Бог помилуєт ся над необнятністю нашой жертвы дозволит жебы сонце побіды зышло над гробами Затримайте ся Може серед нас є тот котрого сте любили Демтом Юанканзі Дулін Воєнный цмонтір нр <unk> в Грабі Ґрунтовні ремонтуваный был в девятых роках як было повиджене і на початку <unk> коли выремонтувано нагробны кресты Цмонтір окружуют ріжны дерева самосійкы а доступный є для звиджаючых през цілый рік Находит ся на Пути східнього фронту І світовой войны і близко бо в одлеглости <unk> метрів од туристичного синього путу Зайте там деколи вартат Дякую за увагу Наталия Малецка