Спомний собі Лемку #4 - Параскєва Бреян про лаґєр Явожно і його вязнів зо села Ізбы
Еп. 04

Спомний собі Лемку #4 - Параскєва Бреян про лаґєр Явожно і його вязнів зо села Ізбы

•

Опис епізоду

Odcinek to rozmowa z Paraskewą Brejan z wsi Izby na Łemkowszczyźnie o obozie w Jaworznie i o mężczyznach z jej miejscowości, którzy trafili tam miesiąc przed wysiedleniem. Rozmówczyni opisuje te wydarzenia z własnej perspektywy, wspominając męża Michała Brejana i losy innych więźniów oskarżonych przez komunistów.

Автоматычна транскрипция

Витайте дорогы слухаче перед мікрофоном Севериян Косовскій внескы в проґрамі спомни собі
лем Запрашам на бесіду з Параскєвом Бреян котра народила ся в <unk>
році в селі Ізбы на Лемковині Оповідам она про лаґєр Явожны його
вязнів котры на місяц перед выгнаньом ізбір з іх праґідівской землі остали
забраны до Явожны Підставом іх увязніня в концентрацийным лаґрі были вымушены і
спрепаруваны комуністами оспержыня Параскєва Бреян всеу траґічны подію споминат з власных досвідчынь
понеже єдным з ізбяньскых хлопців котры были увязненым явожнім был єй муж
Михал Брея Спомне тіж про німецкій лаґєр примусовой роботы в Пошові котрий
пак был переминуваний в концентрацийный лаґ Подаю тіж полний спис жытелів із
мужчын увязненых в Лаґрі Яво Михал Вреян Кірий Косовскій Михал Рупицкій Ваню
Квока Тимко оці Ваню Кунцік Сандер Ванько Дай Боже добро здоровя Называм
ся Брайан Параскєва з дому Фрицка Родиче моі Ян Йоан і Анна
В селі білична мы ішли з мужом везли сме до поля оборних
як рад чытає в полемківскы тоні і слухаме на дорогі на такій
крижівці Стрілянина єст но але то минуло і пішли сме зо мнойом
далі ні Тоты упар з войском польскым ся вселяло ной і там
правдоподовні єдного не знам чы ранили чы го забыли бо не в
стані єст ем повісти Но і мы пішли і скінчыло ся І
за якы час Я не лем то было хыба десят так май
або як І <unk> році І того з <unk> май был деси
Як тото ся скінчыло Но і так наразі вшытко было в порядку
успокоіло ся Але же даколи по селах была варта ішло завдше двох
мужчынів на варту Ной іде єден ы поручник войска мечкал Василя Шептака
в Візбах і іде менщызна дорогом ґінь го затримал і повідат Док
дієш А то варта і його пустил Пішол далі тот стоіжол сам
іде потім двох ропицкій Михал і не знам з кым другым То
была правдива і Знову єй затримал тот поручник і повідат также хто
ви єстестє Варта но недавно была варта І тамтого попереднього што ішол
сам забернул Завернул і вяли го на тоту пляцу де там пребывали
І там не знам што му робили давали му деси карабіль на
голову стріляли му понад голову но і так же він достал такого
як бы як бы шав як бы бояжні якы сой дні Псандер
Ванько І того Ной якоси так ся трошка утішыло але помалу помалу
беру то єдного на прислуханя до другого до третього Они там робили
там на выдатній пляцувці так На тым пляцувци переслуханя робили то было
так Бреян Михал Клока Ян Тым по Готь Косовскій Кірий Рупецкій Михал
но і тот што оскаржал іх як го взяли той ся го
питали ци был в банді тоты тот был другы питают ся по
колеі на каждого того кого од них ділині то был в банді
Но і так же раз єм упросила я жебы того чы ня
пустят до него А він был так замкнений під сходами тілько на
таку закрутку деревянну там не было якого замка І пішла м до
него і пусили м я до него бо я была в тяжы
в остатнім місяци І повідам Сандер слухай до то де мі Михал
был в банді Я знам же не был але я мушу так
пойдати бы мя забют Тоты слова я од не почула но і
не можу ся них выперти <unk>надцет Потім дати брали і пущали домів
потім єдного разу пішлам там до себе одкель походивам до родиців І
з мамом а іх зтримали на Плязувці і знеокували помперій А так
поза село ту од заходу така стежка была дотелича на скруты ідут
тоты хлопы провадят іх Но і я скоро полетіла до кунціка до
поручника же буду якоси ратувала ні А він я влошла до мешканя
а він повідат так цо ся пані так сукєнка поносі А я
ся розплакала розплакала м ся ей Мі добре Тот він ся питат
кунці каже хто єст залонил оміґада муж кунций же монж І повідат
так написал картку і там был молодший брат од того і повідат
так шымон До ґуры бігній а з ґуры само пойде жебы зі
звапол в телічу Бо Як іх не злапиш в телічу то перепадло
Но і пішол і звапол в телічу і го пустили домів Но
і што был три дни Так пустили його домів і был три
дни І я дала десят тисячів товды грошей же того і тисячы
пішли хло пішол до того До Вінєня Но і Пустили гло Але
як іх заберали товды перше што сте пішли там до поручника токівы
і взяли товды за першым разом што опустили ся на три дни
А то вшыткы вшыткы місти єдного пустили Лі вшыткых то значат же
іх <unk> пустили безого вощу ци влюбчы чурне бру Горшой одрым чорнокы
славы злочыны зо А то было хыба так уж при тым або
в четвер або не можу собі припомнути же Я тоты грошы уж
дала там навет не памятам кым єм дала нітым тоты грошы І
потім мы Пришол домів бо опустили то был два дни три дни
дома і в того в суботу в ночы о <unk> <unk> годині
достала булі зачал ся порід то трвал так же Ци од з
пятниці на суботу о другій цілый ци до рана і цілый цілый
ден і цілу ніч трали болі Доперо о <unk> <unk> рано бродила
нам ся дівчына Ірена І положыл ся мушц трошка се одпочне бо
не спали сме як тіж была така ослабеля в страшні і приходят
двох войсковых до мешканя і гадают них пан ся забєра з нами
А Михал ґадат так Мам ся пожеграть Нє І так го зробил
же ся навет не пожегнал Як го забрали так на новый рік
в Ш році сме ся зобачыли Но і забрали го І повезли
іх Не знам товды самого але уж до тых до долучыли Тамты
были в Креници Далек А одтаман не знам як іх взяли бо
потім были в Кін в Кросні В тім другым чекає хер я
ся ні в Кросні Не як перепрашам Е В Кросні то были
зелены свята хыба католицкы і повязали іх подво І так тримали іх
колоторів а люде ішли так гнані бадырольцяли вызывали єй і што хтіли
тороти так прості повязали іх подво І потім іх певно певно розділили
бо Михала Далето был воді праві до паса а стіна была так
ухыла же ся не годен был оперти і так стоял <unk> годин
і воді Взяли іх до Жешова і зачыт ся Михала взяли до
Джешова а тых не знам хыба уж одразу до Явожна бо они
уж потім іх розділяли жебы не мали контакту медже собом певно І
в Явори в Жешовій місяц часом сідил потім якы го взяли то
босого буде не взяли і до Явожна но є там Юж закватерували
там брали на того на на як то пояй до сповіди В
тым кросні Жеб тамтамта неспові не брали до тлумачыня ні Ні Може
може в тім Бжешові може і брали го але там ніяк є
оповісти Ев но І явложді по по місяци часу го привезли там
і доходили до роботы десидан якы бушамурували такє воє взаєнці ім давали
Быти то были так дошками тым кантом як была дошка то попідошла
так были Ідло было якыси така кромка хліба на два пальці на
цілий ден То люде бетали ся як высыпували лупины ци бурак дакій
был то Втім шукали в смітях і брали і єли бы был
такій голод Но то як єден повідат же з бураком стоял на
апелю цілый час і тримал в ґамбі нявільно був пустити столо бурака
І потім пришол брат з Анґріі бы был тан бармі Андерса выбрат
мужа Но і того Але то А брат ся называл Кірий брек
так І він як пришол найперше были моі мама Іропицкого в Яложыні
Веж повіст бы в тым часіж были сте выселены гев на Згоді
Ні ні ні свізбах бы ні тото што бали нашы родниче то
што были моі мама то уж заходу со заходу так так і
пішли там і нич ся не довідали Нич Потім поіхал тот брат
Кірий і стоял як ішли з роботы і познал Кірея хтоси І
кричыт Бреян Ні кірий мысліл же то Михал а то не был
Михал тілько был такий же служыл фрицкого Теодора І познал кірея потіо
рока же то брея ні но І тілько ся довідал він тоты
брат кірей же сут в Явожнім і же можна буде свати двокільову
пачку но І мы так зачали То значыт першу пачку мушу не
хвалю ся але мушу повісти правду достал мій міхобриєн Тому так розшмарили
жебы не дізель адресу де ма де дет адрес єст То сме
сушыли хліб жебы веце было і масла сме давали так пілпілячка до
не забрали то ме з ней Бо хыба ні бы повідал же
при ним розвалили на лоґєньку на якыси ни Но і того І
так тых пачок не за мілю там досто но але до але
досто того дуже і того ратувало барз же не палил папіросы то
котры люде палили то остатній хліб давали за папіроса і бідны пішли
до Піску хоц бы не было ся чым пожывити Як памя за
но і на сам Новый рік Так си мышлю тота моя донька
котра ся вродила бы бы не малам в што убрати а іщы
мали сме такы глуні з дна і ішлам без поля так бы
был такый приморозок легко припрушыла але твердо было ішлам без поля до
псєнґєніць до кузина жебы мі вшыл капці дакы для ней бо мі
хорувала барз І вышлам там на поле На горку де потім тот
кірий Бреян мал поле і так як бы мя штоси затримало і
мыслю собі піду до свойой теты они там мешкали на ліницкым поли
Але так свою і мыслю Але пішлам І пришла м они правій
ілий обід і повідают заход до насіж з нами Я повідам тото
я не буду бы я ся барз спішу В тім моменті як
я тото повідам то отворил двері такий шестьолітній хлопец зо сусідства зізб
Е Стефан му было Стефанд Босква і повідат параск параскій Михал ту
А мі рупы тако пали на клямпці цілам так як хоси хляпла
бо м ся нас страшыла што ся діє вышла м на рейон
там в ліницкым поли Але не видно никого а они іх ж
мали там на прислуханю на поліці бытын Жебы деблиньскєм поли де іх
мают повести Но і Миха мене зобачыл і Петро жона єст А
то єщы ся зобачыте єщы тео не спішыт ся Но і так
же Михала мали вести іщы <unk>надцет кілометрів далі бы А не знам
де си забудішыл вас так было му повіджено А тымко І кірей
мали уж ту высісти бо они приіхали першый транспорт Заложны Першым транспортом
і вшыткых тых што тых вшыткых ізґін привезе до Рімского поля Ні
ні ні ні Тотаты іщы остали тоты пришлеш потім по новым році
А они на сам новый рік пришли Но і потім сме поіхали
пішли до того до Любить бо хтіл з братом конечні быти і
пішли сме тамто з нич і посідили троха і так сме пішли
до Рачковы до До того Дорога де я мешкала з родичами но
але цілий цілий тот час як мала м сне то все мі
ся снила така велька дорога долга і осаджена деревами Но і так
было же же тота дорога была бы м ся споткала не дома
але в дорозі Нехтів нич я не знам чы они мали заказану
ци мали заказану певно бы Николи не підиме в пантемату хоц м
хтіла дашто знати а іщы якы товды як іш троха пустили ні
меджечасі то ім давали клокови і мойому жебы працувал зима ні напротів
тых упак так так так так так так так так так так
так так так Але пішли раз повідали же они ся не надают
бо не хтіли ну і не працували з нима Но і даште
іщы памятате того іх вязніня Но тілько тылько тілько же того як
били як голодували і потім аж там што повідали як іх там
были хто они і там робили такого Но то брали то они
од них тіли вас і Брали на прислуханя Былеш в банді Нє
Но то давай дошком попідошла бы голова нога Привели того Сандера цітка
был в панді был То значыт чы было оскаржыня тых хлопів ізбяньскых
през чловека безподставні бо тот чловек был тылько настрашений і оскаржых не
представлений Боден жаден з тых люди Ниґде там не был в партизанці
Ні ні ні А была партизантка тота украіньска лупа приходило до ізд
заходило до люди приходило І як приходили то чого они хтіли од
люди лем приходили істи лем істи істи Мы забили Михал забил патя
і зложыл допомина нагору та нівыджене жебы сховати жебы не того І
пришли як бы іх дід опоніл сам одразу до того але лишыли
піла піл взяли А як приходили так до люди так сыкры людям
робили Е я бы сповіл дашто то так Якби бонь Боже бо
але Они приходили в войсковых мундурах Польскы роґатувка на тіли хто знал
хто пришол Не знам єст хто пришол пораз мама тоты Бреянка такы
бы молоды єден підповідают Та ти з чым мамине молоко маж на
бузі ти пішол до такой до такого того завписал ся Я уж
товды мыся но Боже кохане на што ім зробит Але коси діж
не было Но а того а єшол ріжцей з того з Біличной
він мешкал там під Біличном Ішол з Ґрібола і напоткали го там
пілізбами і питали ся ні бо то бы они удали же сут
Полякы бабандані Но і він сє питали о войсковій повіже того же
приходят часами на контролі чытам як не знам як што він оповідал
я того нечувані і хтіли го повісити і привели до укача пастклоня
до сусіда нашого ту в Візбах І хтіли повісити го то тота
жена того лукача клякала на колінах і так просила іх жебы му
дарували жытя бо ма пятеро діти і так якоси щестливі бы просила
же го Збили але жытя му подарували сте і што ходили грати
то они ся втоды перебрали за польскє войскота та украіньскы та было
такє штоси жедеси може невізбале деси в поблизкым селі в Сідниці або
або в Чырні жедеси когоси повісили В Чырні повісили В Щырні повісили
солтыса Ботіс ся выпові штоси о од о них а то были
не был побакы але они были ні Но На насыпанци знатя сипанец
єст Но то насы панци повісили гун жебы люде виділи і написали
му карт уздрайця украіньскому народу А польска екса партизантка тіж приходила доізду
села Но то приходил в войско Полякы но але так но але
они то тілько так на звія так дей раз было там в
косувского Греца тіждже але што там было то не знам што го
побили барз сильно Ци яку розмову провадил знима ци што тичоси найболь
То але того я не можу повісти бо не памятам тых знам
же зостал барз побитий през полякню Ад мела Ад мела Што з
думы Кєд ойвеце Кєд ойвеце зо мном става Я не твоє тым
камы черіх Я не твоя душко мой Чого єс Чого єс погнівы
ес щыро ес щыро не дум не Од тых думок од тых
думок серце был Хто на твоє хто на двоє любого міли мараль
гев прид до мене гот будвых Язбы пришли дол до Ґрібола в
<unk> році І купили соли Купили соли бо то ішло за заграницю
там ні не было соли для Словака Но іхают уж дом міхаме
домів і нам на мості стоял в такым прохопци білі і затримал
і з том сольом на убезпеченство Но і там на лу І
там Михала взяли Замкли мене тіж шнурушкы мі вказали выняти з черевік
замклы мя до пивниці але не І потім я брали на прислуханя
І провідают же што того жебы м ся признала або ож ся
признал як я дам як я о нічым не вім А як
ся признам то хыба альбо ся помиліл альбо бо то єст пред
же тота сіль де єден ні де єдено І а тоту сіль
звалили з там на Лббе в Ґлібовій Юж уж не было єй
соли і мы пішли з Москлом Петром обыдвоє было выйшли піше на
концову і там в концові нас приял єден на ніч до стоновы
назвы де де дат тя назві І сме там приспали і він
нам повідат так же Но жебы ся звеґо не стало бо бы
ґадат был такій припадок же зостал затриманий там якыси я не знат
хто і так го били же взял пристерало і ся повісил потім
не пристералі Но і того І мы пішли То Михал Уж ішол
з той з того Ле пустили том го не познала го так
збили што так зпухшто три дни нею неяк вшытко в банді было
побите Но і іхоша Але осіню мама повідают тоты Браянова же пішол
бы с доміст до Ґрібова то бы скупил пшеници мішок жебы было
на бы то долця не родила жебы было на перогы ци того
Но і пішли моі няньо і і Михал і я І на
рынку собі ходиме в Льбові А ту приходит такий по хлопцю Бівін
і так точ скурвісиня вчора щерал з автомату до Міхала А то
очы вытріщыл До де де і взяли го на тогу знов другый
раз Але так якоси Бозя дала же з Фльоринкы моі тато Мали
такого під назвиском Смалец знайомого і ся споткали І повідают му же
того зявятя ту взяли на того Фрицкі зараз справу за Латвиме Мате
грошы дакы Я пойдам черно томан штоси грожы ні Но і пішли
сме до того Е до Кляйпы і не знам ільом ім той
уткы на вас на жаль ся в штах пили же Лижы ґадали
ошого муж опустил І пустили Но і так бы і так стрілял
з автомату Но так ся так ся лю мучыли людином А повісте
потім уж по роках як уж ту Ну на загоді сте сте
мешкара як він ту мешкал То ци го деси там якоси іщы
пересідували де сы выбрали Ніж они по роках ґнє до того ні
ні Але жадной акциі такой рекомпенсаты за тото же был вязням Гож
не было Та де Я достала кільоґрам соли і кільоґрам цукру Бо
мала баладцецко Но такы за помому А тоту сіль нашто зато ся
по тім осіню мстили так бо сіль Вернула з поворотом до нас
бы в тоты в смітници был такий як він ся называл Лукашевич
Е А вал зіз Вжен іж жыл о на Южні і пішли
до него і він ся бы старал жебы тоту сіль дали же
то неє склепу в нас візбагі люде замавляют ціль ся зато так
в осіню помстили Ой ти моя долона село чомды Не спияньства несциґаньства
не з розбою лем за тото лем вирний лем ковині моі Лем
лемковині Кальсы Одкальсы втюк Е А то было певні быти може же
то на роботы выграли з Пашова Нованю ади його брали втовды де
брали сте до роботы Тоде Товды была лапанка На роботы про украіньска
політя вапала пришла до села і фурманкоми і в набізі было го
такій молето Ей то было в році деси Роботы маль но рату
Іване і мале прибрали наказ на вчас совтив бой той Може може
і солтыс приділял цю сну де было дуже до бале Але о
дій Михал ішол догоця до сусіда до полегы го взяли на ліс
а Пласконька Маря того Янка Пласконя мама і Петра того што был
поліциянтон тіже Шадеси до сусідкы і двох хлопців і дідо старий остал
дома і єй взяли І піл року была там Ето то марю
там де ся взяли тоту до працы а тых взяли до Пвашова
І там до ляґру Запасного до ляґру Запасного іх взяли І як
были певно два дни або три дни І Михал так повідал же
то когуты на штырьох рогах варта была ні І деси на тамтым
розі як было ту был щал а ту было дроты і было
поле тоту страну І тот другій ага бо іщы за тоту за
тоту пласконьку то пішол з родины такий кавалір был І же тету
пустят а він піде та іщы і його замкли І они пішли
обидва з Михалом до Плашова але він был высокый і запоміг тым
Михалові пришмарити през дроты бы то іщы не были під пронтом дроты
Но повідал же так сводні порвали же тілько такы пасы з іх
вісіли І так повідат стулили тото медже ногы і ідут так вечер
был і пришли до якысухого села польского нібо тотан Але же добрий
чловек был і повідаты они повідат же ци нас бы пан преноцувал
А він повідат а спон врацате а шукаме працы лем до Німяц
хцеме єхать А він ґадат Бєче цо Не кланчы тыко повятсє жебы
з Пашова учатлі Но і прияв іх то до рана іщы пятьох
пришло пав семеро але ім повідал так жебы не ходили без тарну
без місто жебы не іхали абсолютні тілько жебы обышли пішкы Цілком піхотом
бо як вас напоткают тою ґмоль і місяц часу ся Михал не
показувал ниґде Замкнений был дома же навет сусіды не знали так дома
деси го тримали но в поморі або А потім як лемкували зерно
вечери хто си виділ Но і ся але люде своі нихто не
выявил нихто не повіл паінці Ці міліця така бы украіньска Такі украіньска
Зволенім ці звори наказали нім ці тото зробити так Як іх привезли
до Ґорлиц то повідал же уж были фойдончере польскы Но то я
не здам як тото было знач Нє но Уж іже было тых
украінскых та як бы як бы предав дякую родо звоны цвонс Як
ту буде Нашы горы Вывага не забудем поґля жытя нашых вспоминати люб